Nhiều người truyền tai nhau rằng cây cúc chỉ thiên là loại “thần dược” mọc hoang có thể tẩy sạch tế bào ác tính và ngăn ngừa khối u phát triển. Trước nỗi lo về căn bệnh ung thư, không ít gia đình đã tìm mua thảo dược này phơi khô để đun nước uống hàng ngày với hy vọng phòng bệnh từ sớm.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy hoạt tính chống ung thư của cúc chỉ thiên mới dừng lại ở mức thử nghiệm tế bào trong ống nghiệm và một số mô hình động vật nhỏ. Việc uống nước sắc từ cây hoàn toàn không đồng nghĩa với khả năng tiêu diệt khối u hay thay thế được các phác đồ điều trị y khoa.

Hoạt chất sesquiterpene lactone: "Vũ khí" tiềm năng trong ống nghiệm

Trong y học cổ truyền ở nhiều quốc gia, cúc chỉ thiên (tên khoa học là Elephantopus scaber Linn., thuộc họ Cúc Asteraceae) vốn là loài cỏ nhỏ được dùng điều trị nhiều chứng bệnh khác nhau [1]. Thảo dược này đã được các nhà khoa học sàng lọc chuyên sâu nhằm tìm kiếm các hoạt chất có hoạt tính sinh học [1]. Các nghiên cứu dược lý ghi nhận trong cây chứa nhiều hoạt chất nhóm sesquiterpene lactone nổi bật như deoxyelephantopin, isodeoxyelephantopin, scabertopin và isoscabertopin [1].

Ngoài việc được kiểm tra về hoạt tính kháng ung thư, loài cây này còn được báo cáo có nhiều tác dụng sinh học khác trong các tài liệu tổng quan [1]. Các tác dụng đó bao gồm khả năng kháng khuẩn, bảo vệ tế bào gan, chống oxy hóa, hỗ trợ hạ đường huyết, chống viêm, giảm đau, hỗ trợ chống hen suyễn, ngăn ngừa ngưng tập tiểu cầu và hỗ trợ làm lành vết thương [1]. Dù vậy, phần lớn các công trình tập trung giải mã tiềm năng ức chế khối u của các sesquiterpene lactone đơn lẻ [1].

Các hợp chất tự nhiên này thu hút giới nghiên cứu nhờ khả năng can thiệp vào nhiều con đường truyền tín hiệu nội bào khác nhau [2]. Các nhà khoa học kỳ vọng những hoạt chất nguồn gốc thực vật có thể tác động trúng đích lên tế bào ác tính mà ít gây hại cho tế bào lành [2]. Tuy nhiên, các phân tử này cần được chiết xuất tinh khiết và thử nghiệm nồng độ chuẩn xác mới phát huy được hoạt tính [2].

Tác động trên tế bào ung thư phổi: Từ phòng lab đến mô hình động vật

Ung thư phổi không tế bào nhỏ là một trong những đối tượng được thử nghiệm nhiều nhất với các dẫn xuất từ cúc chỉ thiên [3]. Hợp chất scabertopin tự nhiên dồi dào trong cây cúc chỉ thiên đã được lựa chọn làm cấu trúc tham chiếu để biến đổi hóa học tạo ra các dẫn xuất mới nhằm tìm kiếm thuốc điều trị ung thư phổi [3]. Các nhà nghiên cứu đã tổng hợp 13 dẫn xuất mang ký hiệu từ SCP-1 đến SCP-13 [3]. Ngoại trừ dẫn xuất SCP-3, tất cả các dẫn xuất còn lại đều thể hiện hiệu quả ức chế tế bào ung thư phổi A549 với nồng độ ức chế một nửa (IC50) dao động từ 5,2 đến 9,7 micromol/lít [3].

Trong số này, dẫn xuất tiềm năng nhất là SCP-7 còn thể hiện độc tính tế bào rất tốt trên hai dòng tế bào ung thư phổi không tế bào nhỏ khác là H1299 và H460 [3]. Nồng độ ức chế IC50 của SCP-7 trên hai dòng này lần lượt đạt 4,4 micromol/lít và 8,9 micromol/lít [3]. Về cơ chế tác động, SCP-7 thúc đẩy quá trình tự chết theo chương trình của tế bào ung thư liên quan mật thiết đến việc gia tăng tạo gốc oxy hóa tự do (ROS), làm mất điện thế màng ty thể, điều hòa các protein dòng họ Bcl-2 cũng như kích hoạt phân cắt enzym caspase-3 và PARP [3].

Không dừng lại ở đĩa thí nghiệm, phân tử SCP-7 tiếp tục được đánh giá trên động vật sống [3]. Kết quả in vivo cho thấy hợp chất này ức chế sự phát triển của khối u thông qua việc làm tăng biểu hiện protein Bax và giảm tỷ lệ tế bào dương tính với dấu ấn tăng sinh Ki-67 [3]. Đáng chú ý, nghiên cứu ghi nhận không có tác dụng phụ độc hại rõ rệt nào lên các cơ quan nội tạng của động vật thử nghiệm [3]. Phân tích mô phỏng phân tử và Western blot chỉ ra rằng SCP-7 có thể tương tác trực tiếp với thụ thể yếu tố tăng trưởng biểu bì (EGFR) và ức chế sự biểu hiện của thụ thể này [3].

Khả năng ức chế khối u não, gan và bàng quang

Bên cạnh ung thư phổi, các hợp chất tự nhiên chiết xuất từ cúc chỉ thiên cũng được thử nghiệm trên nhiều dòng tế bào ác tính khác [4]. Một nghiên cứu năm 2022 đã tiến hành thu thập 52 hợp chất sesquiterpene lactone từ cúc chỉ thiên để phân tích dược lý mạng lưới và xác định các đích tác động liên quan đến u thần kinh đệm [4]. Nhóm nghiên cứu phát hiện enzym glutathione S-transferase Pi 1 (GSTP1) là đích tác động then chốt nhất trong mạng lưới [4].

Khi tiến hành thử nghiệm thực tế 27 hợp chất tinh khiết trên dòng tế bào u thần kinh đệm U87, ba phân tử gồm elephantopinolide A, cis-scabertopin và elephantopinolide F thể hiện tác dụng ức chế mạnh nhất [4]. Giá trị IC50 của ba chất này lần lượt là 4,22 ± 0,14 micromol/lít, 4,28 ± 0,21 micromol/lít và 1,79 ± 0,24 micromol/lít [4]. Cơ chế được xác nhận là thông qua việc nhắm vào đích GSTP1, kích hoạt con đường tín hiệu JNK/STAT3, gây rối loạn chức năng ty thể và kích phát stress oxy hóa [4].

Tác động gây độc tế bào cũng được ghi nhận trên tế bào ung thư gan và bàng quang [5], [6]. Nghiên cứu năm 2008 đã phân lập một hoạt chất elemanolide sesquiterpene lactone mới đặt tên là elescaberin từ toàn cây cúc chỉ thiên, cùng hai chất quen thuộc là deoxyelephantopin và isodeoxyelephantopin [5]. Cả ba hợp chất này đều cho thấy hoạt tính ức chế đáng kể đối với dòng tế bào ung thư gan SMMC-7721 trong ống nghiệm với giá trị IC50 từ 8,18 đến 14,08 micromol/lít [5].

Tại bàng quang, hợp chất scabertopin tự nhiên đã được chứng minh có khả năng gây hoại tử tế bào phụ thuộc vào phức hợp RIP1/RIP3 [6]. Hoạt chất này thúc đẩy sản sinh các gốc oxy hóa tự do từ ty thể, đồng thời ngăn chặn khả năng di căn và xâm lấn của các tế bào ung thư bàng quang trong môi trường nuôi cấy [6]. Đặc biệt, nồng độ ức chế bán phần của scabertopin đối với các dòng ung thư bàng quang thấp hơn nhiều so với tế bào biểu mô niệu quản bất tử, mở ra triển vọng về một hoạt chất trúng đích an toàn [6].

Tác dụng chống tăng sinh này còn được củng cố bởi công trình nghiên cứu dịch chiết chloroform từ toàn cây cúc chỉ thiên [2]. Hai hợp chất deoxyelephantopin và isodeoxyelephantopin làm giảm tỷ lệ sống sót của tế bào u L-929 theo liều lượng sau 72 giờ nuôi cấy với IC50 lần lượt là 2,7 microgam/mL và 3,3 microgam/mL [2]. Deoxyelephantopin ở nồng độ 3 microgam/mL gây chết tế bào tối đa và thể hiện hiệu quả kháng u rõ rệt trên động vật mang khối u DLA [2].

Bán tổng hợp và tối ưu hóa cấu trúc phân tử

Mặc dù các hợp chất tự nhiên trong cúc chỉ thiên có hoạt tính sinh học, các nhà hóa dược thường không sử dụng nguyên bản mà phải tiến hành biến đổi cấu trúc [7]. Ngay từ năm 2007, các nhà khoa học đã tiến hành hydro hóa và epoxy hóa deoxyelephantopin cùng scabertopin tách từ cúc chỉ thiên nhằm tìm kiếm những dẫn xuất mới có hoạt tính mạnh hơn nhưng độc tính thấp hơn [7]. Quá trình này đã tạo ra năm dẫn xuất sesquiterpenoid, trong đó có bốn hợp chất hoàn toàn mới thể hiện hoạt tính kháng u nhất định [7].

Đến năm 2022, một bước tiến khác đã được thực hiện bằng cách bán tổng hợp các sesquiterpene lactone kiểu germacrane từ scaberol C [8]. Scaberol C vốn được điều chế từ dịch chiết cúc chỉ thiên thông qua chuyển hóa hóa học tiêu chuẩn [8]. Các nhà nghiên cứu đã tạo ra hai chuỗi dẫn xuất và sàng lọc trên tế bào ung thư phổi không tế bào nhỏ A549 [8].

Kết quả cho thấy dạng monome 1u và dạng đime 3d có độc tính tế bào vượt trội với giá trị IC50 lần lượt là 4,3 micromol/lít và 0,7 micromol/lít [8]. Hoạt lực của hai chất bán tổng hợp này thậm chí còn mạnh hơn cả thuốc hóa trị chuẩn cisplatin cũng như các sesquiterpene lactone tiêu chuẩn như parthenolide và scabertopin nguyên bản [8]. Về phương thức tiêu diệt tế bào, 1u và 3d khiến tế bào ung thư bị kẹt ở pha G2/M của chu kỳ tế bào và kích hoạt con đường ty thể dẫn đến chết theo chương trình [8].

Ranh giới khổng lồ giữa tế bào nuôi cấy và cơ thể người

Những con số ấn tượng trong phòng thí nghiệm thường khiến người đọc lầm tưởng rằng căn bệnh ung thư sắp bị khuất phục bởi cây cỏ quanh nhà. Tuy nhiên, có một khoảng cách mênh mông giữa việc nhỏ một chất tinh khiết lên đĩa nuôi cấy tế bào và việc đưa một thang thuốc vào cơ thể sống. Trong đĩa petri, hoạt chất được tiếp xúc trực tiếp 100% với màng tế bào ung thư mà không gặp bất kỳ rào cản sinh học nào.

Khi con người uống nước sắc cúc chỉ thiên, mọi chuyện diễn ra hoàn toàn khác. Các hoạt chất sesquiterpene lactone phải vượt qua môi trường acid dịch vị dạ dày, chịu sự phân hủy của hệ enzym đường tiêu hóa và chuyển hóa bước một tại gan. Tỷ lệ hoạt chất nguyên vẹn ngấm được vào máu và di chuyển tới được vị trí khối u thường rất thấp.

Hơn nữa, nồng độ hoạt chất tự nhiên trong lá hoặc thân cây cúc chỉ thiên rất nhỏ [3], [7]. Để đạt được nồng độ ức chế tính bằng micromol/lít như trong các thí nghiệm, một người có thể phải tiêu thụ một lượng thảo dược khổng lồ mỗi ngày. Điều này gần như bất khả thi và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính trước khi dược chất kịp phát huy tác dụng ngừa bệnh.

Các nghiên cứu thành công nhất hiện nay đều phải dựa vào kỹ thuật bán tổng hợp hoặc dẫn xuất hóa phân tử tinh khiết [3], [8]. Điều này chứng minh rằng bản thân cây cúc chỉ thiên thô chưa thể coi là thuốc chữa bệnh ung thư. Cây thảo dược chỉ đóng vai trò là nguồn nguyên liệu khởi đầu để các nhà khoa học tìm kiếm các phân tử chìa khóa [8].

Những hiểu lầm tai hại khi tự ý uống cây cúc chỉ thiên

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Nhiều bệnh nhân khi phát hiện có khối u đã từ chối phẫu thuật, hóa trị hoặc xạ trị để về nhà sắc nước cúc chỉ thiên uống trừ bữa. Quyết định này vô tình cướp đi "giai đoạn vàng" điều trị, khiến khối u tiếp tục nhân lên, xâm lấn và di căn sang các cơ quan khác.

Một sai lầm khác là gom chung mọi tác dụng sinh học vào một ấm thuốc sắc. Việc một nghiên cứu chứng minh dẫn xuất SCP-7 ức chế thụ thể EGFR trên tế bào ung thư phổi [3] không có nghĩa là uống nước lá cúc chỉ thiên sẽ chặn được ung thư phổi. Các dẫn xuất này là sản phẩm biến đổi hóa học nhân tạo trong phòng thí nghiệm, hoàn toàn không tồn tại sẵn trong cây cỏ tự nhiên hái ngoài vườn [3], [8].

Ngoài ra, việc tự ý hái cúc chỉ thiên tươi hoặc mua dược liệu khô trôi nổi trên mạng tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường. Thảo dược tự nhiên rất dễ bị nhầm lẫn với các loài cỏ dại có hình thái tương tự nhưng chứa độc tố. Dược liệu không rõ nguồn gốc còn có thể bị nhiễm nấm mốc, tồn dư kim loại nặng hoặc chất bảo quản chống mối mọt gây tổn hại nghiêm trọng đến chức năng gan và thận.

Ai cần đặc biệt thận trọng với thảo dược này?

Dù cúc chỉ thiên có nhiều hoạt tính sinh học đa dạng như kháng viêm, giảm đau và chống oxy hóa [1], một số nhóm đối tượng bắt buộc phải hết sức cẩn trọng trước khi sử dụng. Cây cúc chỉ thiên thuộc họ Cúc (Asteraceae) [2], [1], do đó những người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật cùng họ như cúc hoa, phấn hoa cúc cần tránh dùng để phòng ngừa nguy cơ sốc phản vệ hoặc viêm da tiếp xúc.

Hoạt tính sinh học của loài cây này đã được ghi nhận có tác dụng chống kết tập tiểu cầu [1]. Do đó, những bệnh nhân đang mắc chứng rối loạn đông máu hoặc đang sử dụng các thuốc chống đông như aspirin, warfarin tuyệt đối không nên tự ý dùng cúc chỉ thiên liều cao. Việc kết hợp không kiểm soát có thể làm tăng đáng kể nguy cơ xuất huyết tiêu hóa hoặc chảy máu kéo dài khi phẫu thuật.

Những người đang chuẩn bị bước vào các ca phẫu thuật ngoại khoa cần ngừng sử dụng thảo dược ít nhất hai tuần. Phụ nữ đang mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là những đối tượng không nên tùy tiện sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ cúc chỉ thiên do chưa có đủ dữ liệu an toàn lâm sàng trên người [1]. Bệnh nhân đang tiếp nhận phác đồ điều trị ung thư chính quy cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ loại trà hay thảo mộc nào để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Khuyến cáo sử dụng an toàn và đúng hướng

Trong đời sống thường nhật, cúc chỉ thiên vẫn có thể được sử dụng như một vị thuốc y học cổ truyền để hỗ trợ thanh nhiệt, giải độc hoặc giảm viêm nhiễm thông thường theo chỉ dẫn của thầy thuốc chuyên khoa [1]. Tuy nhiên, người dân cần phân định rõ ràng giữa việc hỗ trợ cải thiện triệu chứng lành tính với việc điều trị bệnh lý ác tính.

Nếu có nhu cầu sử dụng cúc chỉ thiên cho các mục đích chăm sóc sức khỏe thông thường, bạn chỉ nên mua dược liệu tại các cơ sở đông y uy tín, có giấy phép hành nghề và nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. Thảo dược cần được bảo quản ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ẩm mốc và sâu bọ. Khi sắc thuốc, cần tuân thủ đúng liều lượng được thầy thuốc chỉ định, không tự ý tăng liều hay sắc quá đặc.

Để phòng ngừa ung thư một cách khoa học và thực tế, không có một loại thảo dược đơn lẻ nào có thể thay thế được lối sống lành mạnh. Biện pháp phòng bệnh bền vững nhất vẫn là duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, ăn nhiều rau xanh và trái cây tươi, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, từ bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia và duy trì luyện tập thể dục đều đặn. Bên cạnh đó, việc thăm khám sức khỏe định kỳ và tầm soát ung thư sớm theo khuyến cáo của bác sĩ là chìa khóa quan trọng nhất giúp phát hiện mầm bệnh ngay từ khi mới manh nha.

Khoa học hiện đại luôn trân trọng những giá trị dược liệu quý báu từ thiên nhiên như cúc chỉ thiên [2], [1]. Tuy nhiên, từ đĩa thí nghiệm tế bào đến viên thuốc điều trị ung thư trên người là một chặng đường nghiên cứu dài và khắt khe. Người bệnh cần giữ vững sự tỉnh táo, tiếp cận thông tin y khoa có chọn lọc và tuyệt đối tuân thủ phác đồ điều trị của cơ sở y tế chuyên khoa.