Nhiều người truyền tai nhau uống nước ép cần tây mỗi sáng giúp ổn định huyết áp, thậm chí có người tự ý bỏ thuốc điều trị. Thói quen này xuất phát từ các video chia sẻ trên mạng xã hội về công dụng thải độc và hạ áp thần kỳ của rau cần tây. Liệu loại nước ép bình dân này có đủ khả năng thay thế hoàn toàn phác đồ điều trị bằng thuốc tây y?

Câu trả lời ngắn gọn: Không thể thay thế. Dù các nghiên cứu khoa học ghi nhận cần tây chứa nhiều hoạt chất sinh học hỗ trợ giãn mạch, việc tự ý ngưng thuốc hạ áp để dùng nước ép tiềm ẩn rủi ro đột quỵ và tai biến tim mạch nghiêm trọng.

Cơ chế sinh học hạ áp của cần tây

Cần tây (tên khoa học Apium graveolens) điều hòa huyết áp nhờ các hoạt tính sinh học tự nhiên. Một bài tổng quan công bố năm 2024 chỉ ra rằng các hợp chất trong cần tây giúp cải thiện chỉ số huyết áp thông qua ba cơ chế chính: làm giãn mạch, lợi tiểu và chẹn kênh canxi [1]. Ngoài ra, chiết xuất hạt cần tây còn thể hiện tác dụng làm chậm nhịp tim [1]. Hoạt chất 3-n-butylphthalide và flavonoid apigenin được xác định là hai thành phần then chốt tạo nên các tác dụng này [1].

Cụ thể hơn về mặt tế bào, apigenin kích hoạt các kênh thụ thể TRPV4 (transient receptor potential vanilloid 4) trên nội mô mạch máu [2]. Việc kích hoạt kênh TRPV4 gây dòng ion canxi nội bào, thúc đẩy giãn mạch và hạ huyết áp [2]. Đồng thời, apigenin phân lập từ cần tây ức chế sự co thắt của vòng động mạch chủ thông qua việc ngăn chặn dòng ion Ca2+ qua các kênh canxi phụ thuộc điện thế lẫn thụ thể [3].

Bên cạnh hạ áp trực tiếp, apigenin trong cần tây còn bảo vệ cơ quan đích. Năm 2017, các nhà khoa học phát hiện apigenin kích hoạt TRPV4, khởi động trục tín hiệu AMPK/SIRT1 để ức chế con đường tạo xơ hóa TGF-beta1/Smad2/3 [4]. Cơ chế này làm giảm tổn thương cấu trúc và suy giảm chức năng thận ở các trường hợp tăng huyết áp do nạp nhiều muối [4].

Khoa học thực nghiệm nói gì về cần tây?

Các nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận nhiều kết quả khả quan về hoạt chất của cần tây trên động vật:

Nghiên cứu công bố năm 2024 thử nghiệm trên chuột C57BL/6 và chuột bị loại bỏ gen TRPV4 được cho ăn chế độ giàu chất béo kết hợp can thiệp bằng apigenin [2]. Kết quả cho thấy apigenin giúp cải thiện độ giãn mạch, giảm huyết áp đuôi và giảm cân nặng độc lập với TRPV4 [2]. Apigenin làm giảm dấu ấn CD38, khôi phục nồng độ NAD+, kích hoạt con đường NAD+/SIRT1 để tăng tiết hormone adiponectin từ mỡ nâu giúp giảm viêm [2]. Tuy nhiên, tác dụng giãn mạch bị triệt tiêu một phần khi thiếu vắng thụ thể TRPV4, cho thấy hiệu quả phụ thuộc cơ địa gen [2].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2017 trên chuột cống đực Sprague-Dawley bị gây tăng huyết áp bằng DOCA-muối được cho dùng apigenin trong 4 tuần [4]. Kết quả ghi nhận apigenin bảo vệ thận rõ rệt khỏi các tổn thương cấu trúc và xơ hóa mô kẽ nhờ kích hoạt TRPV4 [4]. Giới hạn lớn nhất của cả hai nghiên cứu là sử dụng hoạt chất apigenin tinh khiết trên mô hình động vật, không phản ánh trực tiếp lượng dịch ép cần tây tươi dung nạp qua đường tiêu hóa ở người.

Trên người, dữ liệu lâm sàng hiện còn rất hạn chế. Một báo cáo ca lâm sàng năm 2021 mô tả trường hợp bệnh nhân nam 74 tuổi có tiền sử tăng huyết áp và đau cổ [5]. Bệnh nhân từng gặp tác dụng phụ khó chịu ở ngực khi dùng thuốc hạ áp, có huyết áp ban đầu là 150/80 mmHg [5]. Sau khi uống nước ép cần tây hàng ngày trong 6 tháng kết hợp 14 lần trị liệu thần kinh cột sống cổ (chiropractic), huyết áp của bệnh nhân giảm xuống 118/82 mmHg mà không cần thay đổi cân nặng hay tập thể dục [5]. Điểm giới hạn là báo cáo chỉ theo dõi trên đúng 1 bệnh nhân, lại kết hợp đồng thời nắn chỉnh cột sống cổ, do đó không thể khẳng định nước ép cần tây đơn độc đem lại hiệu quả trên diện rộng [5].

Các nghiên cứu tổng quan đều thừa nhận còn nhiều khó khăn khi so sánh dữ liệu do sự khác biệt lớn về liều lượng, loại chiết xuất, giống cần tây và dạng dùng [1].

Apigenin tự nhiên hấp thu ra sao?

Hiểu đúng về dạng tồn tại của apigenin giúp người dùng có cái nhìn thực tế hơn. Trong cây cần tây, apigenin chủ yếu tồn tại dưới dạng liên kết glycoside (như apiin và apigetrin) chứ không phải dạng tự do (aglycone) [6]. Dạng apigenin tự do aglycone có hoạt tính sinh học, kháng viêm và chống oxy hóa mạnh hơn nhiều so với dạng glycoside [6].

Nghiên cứu về chế biến nước ép năm 2013 cho thấy dịch ép cần tây ở độ pH tự nhiên (pH 5,6 - 6,2) chứa flavone apiosylglucoside chiếm ưu thế nhất [7]. Khi hạ pH xuống 4,0 kết hợp gia nhiệt ở 121 độ C trong 30 phút, tỷ lệ chuyển đổi từ dẫn xuất đường sang glucoside đơn giản đạt 10-15%, giúp nâng nồng độ apigenin tự do [7].

Để chiết tách apigenin nồng độ cao phục vụ điều trị, các nhà khoa học phải dùng đến enzyme thủy phân beta-glucosidase từ đậu nành lên men ở điều kiện phòng thí nghiệm chuẩn xác (pH 7,02 và 29,99 độ C) mới tăng được lượng apigenin gấp 40 lần [6]. Máy ép trái cây gia đình hoàn toàn không thể thực hiện quá trình chuyển hóa phức tạp này. Lượng hoạt chất hấp thu từ một ly nước ép tươi thấp hơn nhiều so với nồng độ dùng trong các thí nghiệm hạ áp.

Hiểu lầm tai hại: Tự ý bỏ thuốc tây

Sai lầm nguy hiểm nhất của người bệnh tăng huyết áp là ngưng thuốc theo đơn để chuyển hẳn sang uống nước ép cần tây. Tăng huyết áp được mệnh danh là "kẻ giết người thầm lặng" vì diễn tiến âm thầm phá hủy mạch máu, tim, não và thận mà không gây triệu chứng báo trước.

Thuốc tây y điều trị tăng huyết áp có liều lượng chuẩn xác, cơ chế tác động rõ ràng và duy trì nồng độ ổn định trong máu 24 giờ. Nước ép cần tây là thực phẩm, hàm lượng hoạt chất biến thiên tùy độ tươi, thổ nhưỡng, mùa vụ và cách ép, hoàn toàn không thể kiểm soát liều lượng ổn định. Khi bỏ thuốc, huyết áp có thể tăng vọt đột ngột, dẫn tới xuất huyết não, nhồi máu cơ tim hoặc phù phổi cấp.

Nhiều thực phẩm chức năng từ cần tây lưu hành trên thị trường mà không cần chứng minh hiệu quả lâm sàng khắt khe hay xác định đầy đủ tương tác thuốc như dược phẩm [8]. Quan niệm thảo dược hoàn toàn vô hại là ngộ nhận sai lầm [8].

Tương tác nguy hiểm và đối tượng cần thận trọng

Cần tây không đơn thuần là một loại rau ăn lá mà chứa nhiều hoạt chất tác động mạnh lên chuyển hóa:

Một nghiên cứu năm 2018 trên chuột Sprague-Dawley (mỗi nhóm 6 con) cho thấy chiết xuất cần tây tương tác mạnh với thuốc hạ áp captopril [8]. Cho chuột uống chiết xuất cần tây (40 mg/kg thể trọng) trước khi uống captopril (10 mg/kg thể trọng) 1 giờ làm tăng nồng độ đỉnh trong máu (Cmax) của thuốc lên 38,67%, kéo dài thời gian bán thải (T1/2) thêm 37,84%, và tăng diện tích dưới đường cong sinh khả dụng (AUC) lên 58,10%, đồng thời giảm tốc độ thải trừ (Ke) đi 27,45% [8]. Việc kết hợp tùy tiện nước ép cần tây với thuốc ức chế men chuyển có thể làm tăng vọt nồng độ thuốc trong huyết tương, dễ dẫn đến tụt huyết áp quá mức nguy hiểm [8].

Bên cạnh đó, cần tây có hoạt tính kháng kết tập tiểu cầu mạnh do apigenin ức chế sự kết tập tiểu cầu kích hoạt bởi collagen, ADP và acid arachidonic [3]. Người đang sử dụng thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần hết sức thận trọng khi uống nước ép cần tây đậm đặc dài ngày.

Cần tây cũng kích thích bài tiết mật và làm giảm cholesterol, triglyceride, LDL ở chuột ăn nhiều chất béo [3]. Người bị sỏi mật, rối loạn đường mật hoặc bệnh lý tiêu hóa cần cân nhắc phản ứng của cơ thể. Ngoài ra, chiết xuất hạt cần tây có thể gây chậm nhịp tim [1], không phù hợp cho người có hội chứng nhịp tim chậm.

Hướng dẫn dùng cần tây đúng cách mỗi ngày

Nếu bạn yêu thích vị thanh mát của cần tây, hoàn toàn có thể đưa loại rau này vào thực đơn lành mạnh hỗ trợ tim mạch theo các nguyên tắc sau:

  • Duy trì dùng thuốc: Uống thuốc hạ áp đúng giờ theo chỉ định của bác sĩ. Không tự ý giảm liều hoặc bỏ cữ thuốc. Nếu muốn uống nước ép cần tây, nên uống cách thời điểm dùng thuốc tây ít nhất 2 đến 3 giờ để hạn chế biến đổi dược động học của thuốc [8].
  • Lượng dùng hợp lý: Uống từ 150 - 200 ml nước ép mỗi ngày, tuần 3 - 4 lần, không nên lạm dụng uống thay nước lọc cả ngày.
  • Cách chế biến: Rửa sạch từng bẹ lá dưới vòi nước chảy để loại bỏ tồn dư phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và đất cát. Có thể kết hợp ép cùng táo, dưa leo hoặc vài giọt chanh để điều chỉnh độ pH, giúp bảo quản flavone tốt hơn [7].
  • Ưu tiên ăn nguyên bẹ: Khuyến khích ăn cần tây dưới dạng rau sống, xào nhẹ hoặc nấu canh để tận dụng nguồn chất xơ tự nhiên, thay vì chỉ ép lấy nước bỏ bã.

Cần tây là thực phẩm bổ dưỡng chứa apigenin và 3-n-butylphthalide có lợi cho hệ tim mạch [1]. Tuy nhiên, loại rau này chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống, hoàn toàn không thể thay thế thuốc điều trị tăng huyết áp được bác sĩ kê đơn. Người bệnh cần thăm khám định kỳ và trao đổi với nhân viên y tế trước khi áp dụng bất kỳ liệu pháp tự nhiên nào kéo dài.