Nhiều phụ huynh lo lắng khi trẻ lười ăn rau và băn khoăn mỗi ngày con cần bao nhiêu chất xơ để không bị táo bón. Việc bổ sung quá ít hoặc tăng đột ngột chất xơ đều có thể ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa còn non nớt của trẻ.
Hiện nay, công thức ước tính phổ biến và an toàn nhất cho trẻ trên 2 tuổi là lấy tuổi của trẻ cộng thêm 5 gam chất xơ mỗi ngày [1]. Mức khuyến nghị này được xây dựng dựa trên sự đồng thuận của các chuyên gia và nghiên cứu quan sát, tuy nhiên các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên từng nhóm tuổi vẫn còn nhiều khoảng trống [2], [3].
Cách tính nhu cầu chất xơ cho trẻ theo độ tuổi
Khuyến nghị dinh dưỡng năm 1995 đề xuất công thức tối thiểu cho trẻ trên 2 tuổi là "tuổi + 5" gam mỗi ngày [1]. Khoảng tiêu thụ an toàn được xác định là từ "tuổi + 5" đến "tuổi + 10" gam mỗi ngày nhằm hỗ trợ nhu động ruột bình thường và hạn chế nguy cơ bệnh mạn tính về sau [1]. Hướng dẫn của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) trước đó từng đưa ra mức tính là 0,5 gam trên mỗi kilôgam cân nặng [1].
Tại Hoa Kỳ, Viện Y học (IOM) từng khuyến nghị mức 14 gam chất xơ cho mỗi 1.000 kilôcalo (khoảng 19 gam mỗi ngày cho trẻ nhỏ), nhưng con số này vốn dựa trên dữ liệu nghiên cứu từ người trưởng thành [4]. Ngược lại, Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) đưa ra mức khuyến nghị dựa trên lượng xơ cần thiết cho quá trình đại tiện ở trẻ [4]. Khảo sát FITS 2016 cho thấy mức tiêu thụ tối thiểu 10 gam trên 1.000 kilôcalo là mục tiêu khả thi hơn đối với phần lớn trẻ nhỏ [4].
Đối với trẻ dưới 2 tuổi, đặc biệt là giai đoạn ăn dặm hoặc dùng sữa chuyên biệt, chất xơ có thể bắt đầu được đưa vào từ 6 tháng tuổi nhưng cần thực hiện từ từ [5], [4].
Dấu hiệu nhận biết trẻ ăn thiếu chất xơ
Táo bón mạn tính là biểu hiện thường gặp nhất khi lượng chất xơ nạp vào không đạt yêu cầu. Một nghiên cứu bệnh chứng trên 54 trẻ táo bón chức năng mạn tính (từ 2 đến 12 tuổi) đối chứng với 50 trẻ không táo bón cho thấy trẻ táo bón ăn ít xơ và dưỡng chất hơn rõ rệt [6]. Tỷ lệ trẻ ăn dưới mức khuyến nghị "tuổi + 5" ở nhóm táo bón lên tới 83,3%, so với 66,6% ở nhóm đối chứng, làm tăng nguy cơ táo bón lên gấp 2,6 lần [6]. Độ tuổi khởi phát triệu chứng trung bình trong nghiên cứu này là khoảng 29 tháng tuổi [6].
Thiếu chất xơ thường đi kèm với tình trạng thiếu hụt nhiều vi chất thiết yếu khác. Dữ liệu từ khảo sát FITS 2016 chỉ ra rằng trẻ có khẩu phần ăn ít xơ thường tiêu thụ ít folate, sắt, vitamin A và vitamin B6 hơn nhóm ăn đủ xơ [4]. Ngoài ra, phần lớn trẻ mới biết đi và trẻ mẫu giáo đều không đạt được lượng chất xơ khuyến nghị hàng ngày [2].
Bằng chứng khoa học về việc bổ sung chất xơ cho trẻ
Chất xơ đóng vai trò hỗ trợ hoạt động của hệ tiêu hóa và tương tác với hệ vi sinh đường ruột [5], [7]. Một tổng quan hệ thống gồm 13 thử nghiệm lâm sàng trên 723 trẻ em cho thấy 9 trên 10 nghiên cứu ghi nhận chất xơ có hiệu quả giảm táo bón tốt hơn giả dược hoặc tương đương với thuốc nhuận tràng [2]. Có 3 thử nghiệm lâm sàng ghi nhận tác động tích cực của chất xơ đối với hội chứng ruột kích thích (IBS) ở trẻ [2].
Mặc dù vậy, các hiệp hội tiêu hóa nhi khoa như NASPGHAN và ESPGHAN nhận định bằng chứng hiện tại chưa đủ mạnh để khuyến cáo dùng chế phẩm bổ sung xơ điều trị táo bón chức năng [2]. Tiêu chuẩn Rome IV cũng chưa khuyến nghị tăng tiêu thụ chất xơ cho trẻ mắc hội chứng ruột kích thích vì dữ liệu giữa các nghiên cứu còn thiếu tính đồng nhất [2].
Mối liên hệ giữa chất xơ và việc giảm nguy cơ béo phì hay tiểu đường ở trẻ em chủ yếu được suy luận từ kết quả ở người lớn [3]. Các nghiên cứu gần đây đang tập trung tìm hiểu cơ chế chất xơ làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột để hỗ trợ can thiệp thừa cân [7], nhưng bằng chứng can thiệp quy mô lớn vẫn còn hạn chế [3].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các hướng dẫn về lượng chất xơ tối ưu cho trẻ em hiện nay vẫn còn nhiều điểm chưa thống nhất [3]. Phần lớn khuyến nghị được suy diễn từ dữ liệu người lớn sang trẻ nhỏ chứ chưa có đủ thử nghiệm đối chứng trực tiếp trên từng độ tuổi [3].
Khoa học cũng chưa xác định được chính xác loại chất xơ nào (hòa tan hay không hòa tan) hoặc liều lượng cụ thể nào đem lại hiệu quả bền vững cho từng dạng rối loạn tiêu hóa ở trẻ em [2]. Dữ liệu can thiệp dài hạn theo dõi nguy cơ thiếu hụt khoáng chất khi ăn lượng xơ rất cao ở trẻ nhỏ vẫn còn thiếu [1], [3].
Nhóm trẻ cần thận trọng với chất xơ
Trẻ mắc bệnh thận mạn tính (CKD) là đối tượng cần được đánh giá khẩu phần xơ cẩn thận [8]. Nhóm Chuyên gia Dinh dưỡng Thận Nhi quốc tế khuyến cáo cần có kế hoạch dinh dưỡng chuyên biệt nhằm tối ưu hóa chất xơ mà không gây quá tải cho chức năng thận [8].
Trẻ được nuôi ăn qua ống thông cần được thăm dò khả năng dung nạp khi dùng công thức chứa chất xơ [5]. Cần bắt đầu với lượng nhỏ và tăng chậm dựa trên triệu chứng tiêu hóa cụ thể của từng trẻ [5].
Trẻ đang có triệu chứng đau bụng chưa rõ nguyên nhân hoặc hội chứng ruột kích thích không nên tự ý dùng các loại bột xơ đậm đặc liều cao [2]. Việc tăng xơ quá nhanh có thể gây đầy hơi và chướng bụng khó chịu [5].
Gợi ý cách áp dụng thực tế
Phụ huynh nên tập trung bổ sung chất xơ qua thực phẩm tự nhiên thay vì dùng viên uống hay bột xơ. Các nguồn thực phẩm giàu xơ đồng thời cung cấp nhiều dưỡng chất quan trọng cho sự phát triển của trẻ bao gồm trái cây, rau củ, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu và hạt [4].
Nên tập cho trẻ thói quen ăn đa dạng thực phẩm từ khi bắt đầu ăn dặm để hỗ trợ hấp thu đủ các chất như sắt và vitamin nhóm B [4]. Khi muốn tăng chất xơ trong khẩu phần, cần thực hiện từ từ để đường ruột của trẻ kịp thích nghi [5].
Kết luận
Ước tính nhu cầu chất xơ theo công thức "tuổi + 5" gam mỗi ngày là mức tham khảo tối thiểu, an toàn và dễ áp dụng cho trẻ trên 2 tuổi [1]. Bổ sung chất xơ từ thực phẩm tự nhiên kết hợp theo dõi tiêu hóa là giải pháp cân bằng, giúp trẻ phòng ngừa táo bón mà không lo mất cân đối dưỡng chất.
