Nhiều người quan tâm đến việc kiểm soát huyết áp qua chế độ ăn thường tìm đến các loại rau củ lá xanh quen thuộc. Trong số đó, rau bina (cải bó xôi) luôn được nhắc đến như một nguồn dinh dưỡng dồi dào có thể tác động tốt lên hệ tim mạch.

Các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận rằng lượng nitrat vô cơ tự nhiên có trong rau bina có khả năng hỗ trợ hạ huyết áp tâm thu và cải thiện độ giãn của mạch máu trong vài giờ sau khi dùng [1], [2], [3]. Tuy nhiên, các dữ liệu này phần lớn đến từ các nghiên cứu ngắn hạn trên nhóm nhỏ người tình nguyện khỏe mạnh [1], [2], [4], [3].

Cơ chế chuyển hóa nitrat thành oxit nitric trong cơ thể

Nitrat vô cơ tự nhiên có nhiều trong một số loại rau xanh như cải bó xôi và củ dền [5], [6]. Cơ thể con người không thể sử dụng trực tiếp hợp chất này ngay lập tức để làm giãn mạch mà cần trải qua chu trình chuyển hóa trong miệng và đường tiêu hóa [7].

Khi bạn ăn rau bina, nitrat được hấp thu và một phần bài tiết qua nước bọt [7]. Vi khuẩn tại khoang miệng sẽ khử nitrat thành nitrit [7]. Sau khi nuốt trở lại dạ dày và vào máu, nitrit được chuyển hóa thành oxit nitric, một hợp chất giữ vai trò như chất truyền tin quan trọng [4], [6]. Oxit nitric tác động trực tiếp lên lớp cơ trơn của thành mạch, giúp mạch máu thư giãn và giãn nở tốt hơn [4], [6].

Nghiên cứu tổng quan xác nhận rằng việc bổ sung nitrat từ khẩu phần ăn hoặc dung dịch nước ép giúp gia tăng nồng độ nitrit trong huyết tương rõ rệt [7]. Khi nồng độ oxit nitric và các hợp chất liên quan tăng lên, sức cản trong lòng mạch giảm xuống, từ đó dẫn đến tác dụng hạ chỉ số huyết áp [3], [6].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng dùng rau bina

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên bắt chéo nhằm tìm hiểu tác động của rau bina lên các chỉ số tuần hoàn máu [1], [2], [4], [3].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đối chứng dạng bắt chéo công bố năm 2015 đã khảo sát 27 người lớn khỏe mạnh [1]. Nhóm tình nguyện viên được phân ngẫu nhiên dùng súp rau bina giàu nitrat (chứa 845 mg nitrat/ngày) hoặc súp măng tây ít nitrat (0,6 mg nitrat/ngày) trong 7 ngày, nghỉ 1 tuần rồi đổi chế độ ăn [1]. Kết quả cho thấy sau 7 ngày can thiệp liên tục, súp rau bina làm giảm huyết áp tâm thu trung tâm 3,39 mmHg, giảm huyết áp tâm trương trung tâm 2,60 mmHg và giảm huyết áp tâm thu cánh tay 3,48 mmHg tại thời điểm 180 phút sau bữa ăn [1]. Độ cứng động mạch (thông qua chỉ số gia tăng) cũng giảm 6,54% ở ngày đầu tiên và giảm 6,93% ở ngày thứ 7 mà không bị lờn tác dụng [1].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên dạng bắt chéo khác thực hiện năm 2016 trên 18 người trưởng thành khỏe mạnh (11 nam, 7 nữ, độ tuổi trung bình 28) đã kiểm tra 4 loại thức uống cùng chứa khoảng 800 mg nitrat, bao gồm natri nitrat, nước củ dền cô đặc, đồ uống rau rocket và đồ uống từ rau bina [2]. Các nhà nghiên cứu theo dõi nồng độ chất trong máu và huyết áp trong vòng 300 phút [2]. Kết quả ghi nhận nồng độ đỉnh của nitrit huyết tương ở nhóm dùng đồ uống rau bina đạt mức 980 nmol/L [2]. Đồng thời, huyết áp tâm thu ở nhóm uống rau bina giảm từ 118 mmHg xuống 111 mmHg tại mốc 300 phút sau khi dùng [2].

Trước đó, một thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên bắt chéo năm 2013 trên 26 tình nguyện viên khỏe mạnh (38-69 tuổi) đã so sánh bữa ăn giàu nitrat từ rau bina (cung cấp 220 mg nitrat) với bữa ăn đối chứng ít nitrat [3]. Sau 120 phút dùng bữa, nồng độ nitrit trong nước bọt tăng gấp 8 lần và nitrat tăng gấp 7 lần so với trước ăn [3]. Bữa ăn chứa rau bina làm giảm huyết áp tâm thu, giảm áp lực mạch và cải thiện chỉ số đàn hồi của động mạch lớn trong khoảng thời gian theo dõi đến 210 phút [3]. Tuy nhiên, huyết áp tâm trương, vận tốc sóng mạch và chỉ số gia tăng không có sự thay đổi rõ rệt giữa hai nhóm [3].

Năm 2012, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên bắt chéo trên 30 nam và nữ khỏe mạnh đã so sánh tác động tức thì của 4 bữa ăn: đối chứng, táo giàu flavonoid, rau bina giàu nitrat và bữa ăn kết hợp cả hai [4]. Rau bina độc lập làm tăng chỉ số nitrit huyết tương lên 99 nmol/L (so với nhóm đối chứng là 35 nmol/L) và tăng hợp chất S-nitrosothiol [4]. Món ăn chứa rau bina cũng làm tăng độ giãn mạch qua dòng chảy của động mạch cánh tay, hạ áp lực mạch và giảm huyết áp tâm thu [4]. Sự kết hợp giữa táo và rau bina không tạo ra hiệu ứng cộng dồn bổ sung lên huyết áp hay giãn mạch [4].

Các nghiên cứu tổng hợp và đánh giá tài liệu sau này tiếp tục củng cố các phát hiện trên [8], [6]. Một phân tích tổng hợp năm 2018 trên 23 thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người cho thấy việc nạp nitrat vô cơ giúp giảm trung bình 4,80 mmHg huyết áp tâm thu khi nghỉ ngơi và 1,74 mmHg huyết áp tâm trương [6]. Cùng với đó, độ giãn mạch FMD tăng thêm 0,59%, vận tốc sóng mạch giảm 0,23 m/s và độ ngưng tập tiểu cầu giảm 18,9% [6].

Lợi ích ghi nhận và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn chung, các nghiên cứu đều chỉ ra tiềm năng của rau bina trong việc hỗ trợ hệ tuần hoàn nhờ nguồn nitrat tự nhiên [1], [3], [6]. Tác dụng làm giãn mạch máu và hạ huyết áp có thể quan sát được chỉ sau vài giờ kể từ khi ăn hoặc uống [2], [3].

Dù vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ những hạn chế thực tế của các dữ liệu hiện có [1], [2], [3]. Phần lớn các thử nghiệm được thực hiện với quy mô mẫu rất khiêm tốn, chỉ từ 18 đến 30 người tham gia [1], [2], [4], [3]. Thời gian theo dõi hiệu quả thường mang tính chất cấp tính trong vài giờ hoặc kéo dài ngắn hạn khoảng 7 ngày [1], [2], [3].

Hơn nữa, các tình nguyện viên tham gia thử nghiệm trực tiếp với rau bina đều là người trưởng thành có huyết áp bình thường và thể trạng khỏe mạnh [1], [2], [4], [3]. Tác động dài hạn của việc ăn rau bina liên tục trong nhiều tháng hoặc nhiều năm đối với người đã mắc bệnh tăng huyết áp mạn tính vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn xác minh [6]. Thêm vào đó, một nghiên cứu trên động vật ghi nhận natri nitrat giúp tăng khả năng co bóp cơ tim ở chuột qua tín hiệu canxi, nhưng dữ liệu này chỉ mới dừng lại ở mức tiền lâm sàng trên chuột và chưa thể ngoại suy hoàn toàn sang người [5].

Những hiểu lầm thường gặp về rau bina và huyết áp

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống một ly nước ép rau bina là có thể lập tức thay thế hoàn toàn thuốc điều trị hạ huyết áp do bác sĩ kê đơn. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro. Các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận rau bina có thể làm giảm vài mmHg huyết áp trong khoảng vài giờ, mang tính hỗ trợ kiểm soát tạm thời chứ không phải là biện pháp chữa dứt điểm bệnh cao huyết áp [1], [2], [6].

Một hiểu lầm khác là càng ăn nhiều rau bina với lượng cực lớn trong ngày thì huyết áp càng giảm sâu hơn. Các nghiên cứu chỉ ra rằng liều nitrat từ 4 đến 12 mmol thường là ngưỡng có hiệu quả làm giảm huyết áp ở người có huyết áp bình thường, và việc nạp một lượng lớn vượt mức không đồng nghĩa với việc huyết áp sẽ liên tục tụt giảm [7]. Đồng thời, huyết áp tâm trương trong một số thử nghiệm với rau bina đơn lẻ không ghi nhận sự thay đổi đáng kể so với huyết áp tâm thu [4], [3].

Những đối tượng cần thận trọng khi dùng rau bina

Rau bina là thực phẩm bổ dưỡng, nhưng không phải ai cũng nên tiêu thụ với liều lượng cao mỗi ngày.

Những người đang sử dụng các thuốc điều trị tăng huyết áp theo đơn hoặc thuốc làm thay đổi huyết động cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đột ngột bổ sung lượng lớn rau bina hay các loại nước ép cô đặc từ rau lá xanh giàu nitrat [1], [7]. Việc thay đổi chế độ ăn quá đột ngột có thể làm biến động các chỉ số huyết áp đang được kiểm soát ổn định.

Hiện tại, chưa có nghiên cứu chuyên biệt về tác động của các bữa ăn chứa hàm lượng nitrat cao từ rau bina trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú hoặc trẻ nhỏ trong các trích đoạn thử nghiệm lâm sàng được cung cấp [1], [2], [4], [3]. Mọi dữ liệu lâm sàng hiện có chỉ mới khảo sát trên người trưởng thành khỏe mạnh [1], [2], [4], [3]. Do đó, các nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý áp dụng các chế độ bổ sung nitrat đậm đặc mà cần duy trì chế độ ăn uống đa dạng theo hướng dẫn y tế.

Người có bệnh nền mạn tính hoặc đang trong quá trình điều trị y khoa cũng cần trao đổi kỹ với bác sĩ điều trị để đảm bảo thành phần dinh dưỡng trong khẩu phần ăn không tương tác bất lợi với phác đồ hiện tại.

Gợi ý cách áp dụng rau bina vào chế độ ăn thực tế

Đối với người khỏe mạnh muốn duy trì huyết áp ổn định, rau bina là một lựa chọn tuyệt vời để làm phong phú thực đơn hàng ngày bên cạnh các loại rau củ khác [1], [8].

  • Cách chế biến: Trong các nghiên cứu lâm sàng, rau bina được chuẩn bị dưới dạng súp nấu chín [1], đồ uống xay nhuyễn [2], hoặc đưa vào các bữa ăn thông thường kết hợp [4], [3]. Bạn có thể luộc nhanh, xào nhẹ hoặc nấu canh rau bina để bảo toàn dinh dưỡng mà vẫn ngon miệng.
  • Liều lượng và thời điểm: Các thử nghiệm dùng từ một khẩu phần ăn chứa 200 g rau bina tươi [8] hoặc các món súp chứa lượng nitrat tự nhiên để theo dõi sau bữa ăn [1]. Trong đời sống thường nhật, bạn chỉ nên sử dụng rau bina với lượng vừa phải, cân đối như một phần của bữa ăn chính và luân phiên thay đổi với các loại rau khác.
  • Kết hợp dinh dưỡng: Bổ sung rau bina cùng các loại trái cây như táo hoặc củ dền giúp làm đa dạng nguồn chất chống oxy hóa và vi chất cho cơ thể [4], [8]. Tuy việc kết hợp táo cùng rau bina không làm tăng thêm tác dụng hạ áp so với khi dùng riêng rẽ, việc ăn phong phú các nguồn thực vật vẫn mang lại nhiều lợi ích chung cho mạch máu [4].
  • Lưu ý vệ sinh răng miệng: Vì quá trình chuyển đổi nitrat thành nitrit cần sự hỗ trợ của hệ vi khuẩn có lợi ở miệng [7], bạn không nên lạm dụng các loại nước súc miệng diệt khuẩn mạnh ngay trước hoặc sau khi ăn các loại rau giàu nitrat để tránh làm gián đoạn chu trình này.

Rau bina mang lại nguồn nitrat tự nhiên giúp thúc đẩy sản sinh oxit nitric, từ đó hỗ trợ làm giãn mạch và hạ huyết áp ngắn hạn trong các thử nghiệm lâm sàng trên người khỏe mạnh [1], [2], [4]. Mặc dù vậy, loại rau này chỉ đóng vai trò là một phần của chế độ dinh dưỡng lành mạnh chứ không thể thay thế phác đồ điều trị của nhân viên y tế [1], [6]. Người có vấn đề về tim mạch hay huyết áp cần đi khám định kỳ và luôn thảo luận với bác sĩ trước khi thay đổi thực đơn hàng ngày.