Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, các bài thuốc dân gian và thực dưỡng lại được chia sẻ rầm rộ trên mạng xã hội, trong đó nước củ sen tươi hoặc trà củ sen khô thường được ca ngợi như "thần dược" giúp cắt cơn ho dai dẳng, tiêu đờm và làm sạch phổi. Nhiều người thậm chí tin rằng việc uống nước củ sen hằng ngày có thể thay thế hoàn toàn các loại thuốc kháng viêm hoặc kháng sinh khi gặp vấn đề về hô hấp.
Tuy nhiên, dưới lăng kính của y học chứng minh, nước củ sen có thực sự sở hữu khả năng kỳ diệu như lời truyền tụng hay chỉ là sự phóng đại của các trào lưu thực dưỡng? Câu trả lời là củ sen quả thực chứa các hoạt chất có đặc tính kháng viêm và điều hòa miễn dịch đã được ghi nhận trong phòng thí nghiệm, song việc quy đổi những tác dụng dược lý này thành công năng "trị dứt điểm ho" hay "bổ phổi" trên người vẫn còn nhiều khoảng cách khoa học cần làm rõ.
Quan niệm dân gian và cơn sốt thực dưỡng về củ sen
Trong ẩm thực và kinh nghiệm dân gian Á Đông, củ sen (ngó sen già) từ lâu đã chiếm giữ một vị trí quan trọng. Các tài liệu cổ ghi nhận củ sen có tính bình hoặc hơi mát tùy cách chế biến, thường được dùng để nấu canh, sắc nước uống khi cơ thể bị nhiệt, ho khan, sốt nhẹ hoặc chảy máu cam [1]. Kinh nghiệm truyền miệng cho rằng nước củ sen luộc hoặc ép tươi có tác dụng thanh nhiệt, nhuận phế, làm mát huyết và làm dịu các kích ứng ở cổ họng.
Những năm gần đây, phong trào thực dưỡng phát triển mạnh mẽ khiến củ sen trở thành một hiện tượng. Nhiều hội nhóm lan truyền công thức nấu nước củ sen cùng gừng, táo đỏ hoặc tía tô, khẳng định thức uống này có thể làm tan mọi loại đờm tích tụ lâu năm trong phế quản, thậm chí phục hồi tổn thương phổi do ô nhiễm không khí hay di chứng sau nhiễm virus. Lời đồn thổi này khiến không ít người bệnh, đặc biệt là người già và trẻ nhỏ, lạm dụng nước củ sen và trì hoãn việc thăm khám y tế khi xuất hiện triệu chứng nhiễm trùng hô hấp nặng.
Thực tế, ranh giới giữa một món ăn bổ dưỡng hỗ trợ sức khỏe và một phương thuốc đặc trị là rất lớn. Để hiểu đúng giá trị của củ sen, cần phân tích kỹ lưỡng các thành phần hóa học và tác động sinh học của loại thảo mộc này dựa trên các nghiên cứu khoa học thực nghiệm.
Cơ chế tác động: Các hoạt chất sinh học trong củ sen làm dịu phản ứng viêm ra sao?
Củ sen là phần thân rễ của cây sen (tên khoa học là Nelumbo nucifera), một loài thực vật thủy sinh đã được ứng dụng trong y học cổ truyền từ khoảng 400 năm trước Công nguyên [2]. Cấu trúc bên trong của thân rễ sen màu vàng chứa nhiều khoang khí rỗng, giúp cây thích nghi và nổi được trong môi trường nước [2].
Về mặt hóa học thực vật, toàn bộ cây sen nói chung và phần thân rễ nói riêng chứa đựng một kho tàng các hợp chất có hoạt tính sinh học đa dạng. Các nhà nghiên cứu đã phân lập được các nhóm chất chính gồm alkaloid, flavonoid, glycoside, terpenoid, steroid cùng các axit béo, khoáng chất và vitamin [2], [1]. Trong một nghiên cứu, các nhà khoa học đã phát hiện tới 171 hợp chất khác nhau hiện diện tại 6 bộ phận của cây sen [2].
Đối với hệ hô hấp, triệu chứng ho và đau rát họng phần lớn bắt nguồn từ phản ứng viêm tại niêm mạc phế quản hoặc hầu họng. Các hoạt chất nhóm flavonoid có trong sen đã được ghi nhận sở hữu khả năng chống oxy hóa, kháng virus và đặc biệt là đặc tính kháng viêm rõ rệt [2]. Bên cạnh đó, các hợp chất alkaloid điển hình như liensinine, neferine và roemerine cũng thể hiện tác dụng bảo vệ tế bào và kháng viêm mạnh mẽ [2]. Sự hiện diện của các chất này trong thân rễ sen tạo tiền đề sinh học giúp làm dịu bớt các phản ứng viêm mô cục bộ khi cơ thể gặp kích ứng.
Nghiên cứu thực nghiệm: Hiệu quả kháng viêm của thân rễ sen
Tác dụng chống viêm của củ sen không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà đã được kiểm chứng thông qua các mô hình thử nghiệm dược lý trên động vật. Vào năm 1997, một nghiên cứu đã tiến hành đánh giá chi tiết hoạt tính kháng viêm của chiết xuất methanol từ thân rễ cây sen Nelumbo nucifera cũng như axit betulinic, một triterpenoid steroid được phân lập trực tiếp từ bộ phận này [3].
Thử nghiệm được thực hiện trên chuột cống trắng thông qua hai mô hình gây phù chân chuột bằng carrageenin và serotonin [3]. Động vật thí nghiệm được cho uống dịch chiết methanol ở hai mức liều là 200 mg/kg và 400 mg/kg thể trọng, hoặc uống axit betulinic với liều 50 mg/kg và 100 mg/kg thể trọng [3].
Kết quả cho thấy cả chiết xuất thân rễ sen và hoạt chất axit betulinic đều thể hiện khả năng ức chế hiện tượng phù nề một cách rõ rệt ở cả hai mô hình gây viêm [3]. Đáng chú ý, hiệu lực giảm viêm thu được từ các liều thử nghiệm này tương đương với tác dụng của phenylbutazone và dexamethasone, vốn là hai loại thuốc chống viêm tiêu chuẩn trong y học [3]. Phát hiện này cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc cho thấy các hợp chất trong thân rễ sen có khả năng can thiệp trực tiếp vào chuỗi phản ứng viêm cấp tính.
Khả năng điều hòa miễn dịch và hỗ trợ hàng rào phòng ngự
Ngoài tác dụng kháng viêm trực tiếp, khả năng hỗ trợ phục hồi đường hô hấp còn liên quan chặt chẽ đến trạng thái hoạt động của hệ miễn dịch. Vào năm 2010, một nghiên cứu chuyên sâu đã được thực hiện nhằm khám phá tiềm năng điều hòa miễn dịch của chiết xuất thân rễ và chiết xuất hạt sen [4]. Trong phần tổng quan, nghiên cứu cũng nhắc lại việc thân rễ cây sen vốn là vị thuốc nổi tiếng trong dân gian chuyên dùng để điều trị nhiều chứng bệnh khác nhau, bao gồm bệnh ngoài da, ho, viêm nhiễm và sốt [4].
Nghiên cứu tiến hành đánh giá trên nhiều mô hình in vivo khác nhau, bao gồm đếm số lượng bạch cầu tổng số và bạch cầu phân loại, đo phản ứng khử nitroblue-tetrazolium, kiểm tra độ bám dính của bạch cầu trung tính, phản ứng thực bào và phản ứng quá mẫn muộn [4]. Động vật thử nghiệm được gây đáp ứng miễn dịch bằng hồng cầu cừu và được cho sử dụng chiết xuất thân rễ sen cùng chiết xuất hạt sen ở hai mức liều 100 mg/kg và 300 mg/kg thể trọng [4].
Kết quả ghi nhận chiết xuất thân rễ sen làm gia tăng đáng kể số lượng bạch cầu tổng số và tỷ lệ tế bào lympho, trong khi số lượng bạch cầu trung tính lại có xu hướng giảm so với nhóm đối chứng [4]. Chiết xuất này cũng giúp tăng cường phản ứng quá mẫn muộn phụ thuộc vào liều dùng [4]. Đặc biệt, tỷ lệ bám dính của bạch cầu trung tính vào sợi nylon ở nhóm dùng chiết xuất thân rễ đạt mức 63,22% và 62,91%, vượt trội hơn so với nhóm dùng chiết xuất hạt sen chỉ đạt 54,86% và 54,23% [4]. Bên cạnh đó, các nhà khoa học còn quan sát thấy sự gia tăng mạnh mẽ của phản ứng thực bào và sự thay đổi rõ rệt trong việc tạo tinh thể formazone [4].
Các kết quả này chứng minh rằng chiết xuất từ thân rễ sen có khả năng kích thích và điều chỉnh tích cực hệ thống phòng thủ tự nhiên của cơ thể thông qua việc can thiệp vào nhiều thông số miễn dịch quan trọng [4]. Khi hệ thống phòng ngự được củng cố, cơ thể sẽ có thêm năng lực để đối phó với các tác nhân gây kích ứng đường thở.
Giá trị dinh dưỡng toàn diện của củ sen
Bên cạnh các hoạt chất dược lý, củ sen còn là một nguồn thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao trong chế độ ăn uống thường nhật. Một tổng quan toàn diện công bố năm 2024 đã chỉ ra rằng thân rễ và hạt của cây sen là nguồn cung cấp dồi dào chất xơ tiêu hóa, các vitamin thiết yếu và khoáng chất, đồng thời được ứng dụng rộng rãi trong ẩm thực [5].
Nhiều phân tích hóa sinh xác nhận thân rễ sen chứa đa dạng các thành phần dinh dưỡng cơ bản bao gồm lipid, protein, các axit amin, khoáng chất và carbohydrate [1]. Sự hiện diện phong phú của chất xơ và các dưỡng chất này giúp cải thiện sức khỏe tổng thể, tạo nền tảng thể lực tốt để chống chọi với bệnh tật [5], [1]. Ngoài ra, thân rễ cây sen cũng được thử nghiệm về tác dụng trên đường tiêu hóa, trong đó dịch chiết ở các liều từ 100 đến 600 mg/kg đã được chứng minh giúp làm giảm đáng kể tần suất tiêu chảy và giảm co bóp đẩy của ruột trên chuột thí nghiệm [6].
Giới hạn của bằng chứng: Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới nồi nước củ sen
Mặc dù các dữ liệu dược lý hiện đại ghi nhận củ sen có tính kháng viêm, hạ sốt, kháng khuẩn và điều hòa miễn dịch để xác thực cho các kinh nghiệm trị ho trong y học cổ truyền [1], người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo trước khi coi nước củ sen là "thuốc bổ phổi".
Thứ nhất, đại đa số các nghiên cứu khẳng định đặc tính kháng viêm mạnh mẽ của củ sen đều sử dụng dịch chiết cô đặc (như chiết xuất methanol) hoặc các hoạt chất tinh khiết như axit betulinic với liều lượng tính toán chuẩn xác trên động vật gặm nhấm [3]. Khi nấu một nồi nước củ sen tại nhà, phương pháp đun sôi bằng nước thông thường chỉ hòa tan được một phần nhỏ các chất tan trong nước, không thể chiết xuất trọn vẹn các triterpenoid kém tan hay thu được hàm lượng hoạt chất cao như trong quy trình chiết xuất công nghiệp.
Thứ hai, hiện nay vẫn còn thiếu các thử nghiệm lâm sàng mù đôi, có đối chứng trên người để khẳng định nước củ sen đun uống có thể làm dịu nhanh cơn ho, tiêu đờm mủ phế quản hay phục hồi chức năng của lá phổi bị tổn thương. Hầu hết các dữ liệu y học chứng minh hiện có mới chỉ dừng lại ở các sàng lọc sinh học in vitro (trong ống nghiệm) và in vivo (trên động vật) [1]. Do đó, việc kỳ vọng uống vài cốc nước củ sen để trị dứt điểm cơn ho do viêm phế quản hay viêm phổi cấp tính là điều thiếu cơ sở khoa học.
Thứ ba, củ sen không tác động trực tiếp vào căn nguyên gây bệnh hô hấp như vi khuẩn, virus cúm hay các ổ viêm mủ sâu. Nước củ sen chỉ nên được nhìn nhận như một loại thức uống hỗ trợ làm dịu cảm giác khô rát hầu họng nhờ cung cấp chất lỏng ấm và các chất chống oxy hóa tự nhiên, hoàn toàn không có công năng "thải độc phổi" hay "chữa khỏi bệnh".
Những ai cần thận trọng khi sử dụng củ sen?
Dù là thực phẩm lành tính, củ sen vẫn chứa một lượng carbohydrate đáng kể cùng hàm lượng chất xơ cao [1]. Những người đang gặp tình trạng đầy trướng bụng, tiêu hóa kém hoặc khó tiêu nên tránh uống quá nhiều nước củ sen đặc hoặc ăn củ sen sống chưa qua chế biến chín kỹ.
Do củ sen mọc dưới bùn lầy của các vùng nước ngập, vỏ ngoài của thân rễ rất dễ nhiễm ấu trùng sán lá ruột, vi khuẩn và ký sinh trùng thủy sinh. Người dùng tuyệt đối không nên uống nước củ sen sống hoặc ăn nộm củ sen chưa được chần qua nước sôi để tránh nguy cơ nhiễm khuẩn đường ruột nghiêm trọng.
Những bệnh nhân mắc bệnh đái tháo đường cần chú ý liều lượng khi dùng các món chè hay nước củ sen hầm, bởi lượng tinh bột tự nhiên trong củ sen kết hợp với đường thêm vào có thể làm tăng nhanh chỉ số đường huyết sau ăn. Phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh và những người đang phải điều trị các bệnh lý hô hấp mãn tính bằng thuốc đặc trị cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian kéo dài nào từ củ sen.
Cách áp dụng củ sen an toàn và khoa học trong đời sống
Để tận dụng tối đa lợi ích dinh dưỡng và làm dịu nhẹ đường hô hấp, bạn có thể bổ sung củ sen vào thực đơn gia đình một cách khoa học thay vì thần thánh hóa công dụng của nó. Khi chọn mua, nên lựa chọn những củ sen to tròn, chắc tay, không có vết thâm đen hoặc mùi lạ. Cần cạo sạch lớp vỏ ngoài, ngâm rửa kỹ dưới vòi nước chảy để loại bỏ hoàn toàn bùn đất tích tụ trong các khoang rỗng.
Cách chế biến tốt nhất là hầm củ sen thành món canh bổ dưỡng cùng các loại rau củ, nấm hoặc thịt nạc. Khi cơ thể có dấu hiệu cảm nhẹ, rát cổ, bạn có thể thái mỏng vài lát củ sen tươi đã làm sạch, đun sôi kỹ với nước trong khoảng 15-20 phút, sau đó chắt lấy nước uống khi còn ấm. Hơi nước ấm cùng lượng hoạt chất tự nhiên tiết ra sẽ giúp làm dịu cảm giác ngứa rát niêm mạc họng tạm thời.
Lượng dùng hợp lý cho một người trưởng thành khỏe mạnh là khoảng 100 đến 150 gam củ sen tươi mỗi lần, dùng từ 2 đến 3 lần mỗi tuần. Không nên đun nước củ sen quá đặc uống thay nước lọc suốt cả ngày, và cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước lọc ấm hằng ngày.
Nước củ sen là một thức uống ẩm thực giàu dinh dưỡng, mang lại sự hỗ trợ nhất định cho sức đề kháng nhờ các thành phần kháng viêm và chống oxy hóa đã được khoa học ghi nhận. Tuy nhiên, nó không thể thay thế cho các phương pháp chẩn đoán và điều trị y khoa chuyên sâu; khi xuất hiện các triệu chứng ho kéo dài, sốt cao hoặc khó thở, việc đến cơ sở y tế thăm khám kịp thời luôn là quyết định đúng đắn nhất.
