Nhiều gia đình thường lo lắng khi thấy cặn trắng bám dưới đáy ấm đun nước hoặc vòi rửa sau một thời gian sử dụng. Hiện tượng này đặc trưng cho nguồn nước cứng – loại nước tự nhiên có chứa hàm lượng khoáng chất hòa tan dồi dào, điển hình là canxi và magie [1]. Không ít người e ngại rằng việc uống loại nước giàu canxi này mỗi ngày sẽ khiến khoáng chất tích tụ, gây suy giảm chức năng tim và làm thận lắng đọng sỏi [2].
Thực tế từ các dữ liệu khoa học cho thấy, canxi trong nước uống đóng góp một phần vào tổng nhu cầu khoáng chất hằng ngày của cơ thể và không hoàn toàn là nguyên nhân gây hại cho người khỏe mạnh [3], [2]. Tuy nhiên, tác động của nguồn khoáng này lên hệ tim mạch vẫn ghi nhận nhiều kết quả nghiên cứu trái chiều, trong khi nhóm người có tiền sử sỏi thận cần đặc biệt thận trọng với nồng độ canxi bài tiết qua nước tiểu [2], [4].
Canxi trong nước cứng đi vào cơ thể và chuyển hóa ra sao?
Nước uống là nguồn bổ sung thiết yếu cho sự sống, tham gia vào quá trình hydrat hóa, chuẩn bị thực phẩm và nấu ăn hằng ngày [1]. Canxi và magie hòa tan trong nước sinh hoạt được hấp thu qua đường tiêu hóa, sau đó hòa vào vòng tuần hoàn chung để tham gia cấu tạo xương và duy trì chức năng tế bào. Nước cứng cũng đóng góp thêm một lượng canxi ngoài khẩu phần thức ăn thông thường, tác động trực tiếp đến tổng lượng khoáng chất mà cơ thể thu nhận mỗi ngày [2].
Tại thận, nồng độ khoáng chất và tính chất của nguồn nước đóng vai trò quyết định đến việc bài tiết hay tái hấp thu. Tình trạng thăng bằng axit - kiềm cùng tính axit của nguồn nước có ảnh hưởng trực tiếp đến sự tái hấp thu canxi và magie tại các ống thận [1], [5]. Khi cơ thể đối mặt với tình trạng dư thừa axit, lượng khoáng chất đào thải qua nước tiểu có xu hướng gia tăng [5].
Chính vì vậy, một số can thiệp cho rằng việc nguồn nước có chứa đủ lượng hydro cacbonat (bicacbonat) có thể hỗ trợ cân bằng nội môi khoáng chất và hạn chế việc khoáng bị bài tiết quá mức [5]. Dù vậy, khi lượng canxi nạp vào từ nước vượt quá khả năng điều hòa giữa các bữa ăn, nồng độ canxi tự do tại đường tiết niệu có thể thay đổi đáng kể [2].
Mối liên hệ giữa canxi trong nước uống và sức khỏe tim mạch
Mối quan hệ giữa độ cứng của nước uống cùng các khoáng chất như canxi, magie đối với nguy cơ bệnh tim mạch đã được các nhà khoa học theo dõi và nghiên cứu trong hơn 50 năm qua [1], [5]. Mặc dù đã có rất nhiều tài liệu dịch tễ học, các kết quả thu được trên lâm sàng và cộng đồng vẫn chưa thực sự đồng nhất [3], [6].
Nhiều nghiên cứu sinh thái học ban đầu ghi nhận mối liên hệ nghịch, tức độ cứng của nước, hàm lượng canxi hoặc magie có thể mang lại tác dụng bảo vệ, giảm tỷ lệ tử vong do tim mạch [3]. Đơn cử như một báo cáo từ Anh và xứ Wales từ hơn 5 thập kỷ trước nhận thấy tỷ lệ tử vong tim mạch ở các thị trấn dùng nước cứng khả quan hơn so với nơi dùng nước mềm [7]. Tuy vậy, các phân tích sâu hơn lại cho thấy bằng chứng bảo vệ tim mạch phần lớn nghiêng về khoáng chất magie, trong khi vai trò thực sự của canxi vẫn chưa rõ ràng [3], [6].
Khi phân tích chi tiết, một số nghiên cứu phân tích không tìm thấy bằng chứng vững chắc cho thấy canxi trong nước giúp giảm nguy cơ tim mạch [3]. Ngược lại, dữ liệu gần đây thậm chí còn ghi nhận những biến thiên phức tạp về nguy cơ tử vong khi nồng độ canxi trong nước tăng quá cao hoặc quá thấp [4].
Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu lớn nói gì?
Để đánh giá chính xác tác động của canxi và độ cứng của nước, giới khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu dịch tễ từ bệnh chứng cho đến các nghiên cứu đoàn hệ quy mô lớn:
Nghiên cứu bệnh chứng tại huyện Khansar, tỉnh Isfahan (Iran) công bố năm 2014 đã thu thập số liệu phân tích hóa học nước sinh hoạt và hồ sơ bệnh nhân nhập viện vì bệnh tim mạch trong hai năm 2010 và 2011 [7]. Kết quả ghi nhận vào năm 2010, nồng độ canxi trong nước trên 72 mg/L đi kèm với việc giảm số ca mắc bệnh tim mạch trên 1.000 dân [7]. Sang năm 2011, mức giảm bệnh tim mạch tiếp tục được quan sát thấy ở ngưỡng canxi trên 75 mg/L [7]. Mặc dù vậy, nhóm tác giả kết luận tác dụng bảo vệ tim mạch chủ yếu đến từ magie và cần thêm các nghiên cứu dọc để khẳng định cơ chế [7].
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2008 đã sàng lọc 2.906 tài liệu và chọn ra 14 nghiên cứu dịch tễ phân tích (gồm 9 nghiên cứu bệnh chứng và 5 nghiên cứu đoàn hệ) [6]. Kết quả phân tích gộp từ các nghiên cứu bệnh chứng chỉ ra magie liên quan chặt chẽ đến việc giảm tử vong do bệnh tim mạch với tỷ số chênh gộp OR là 0,75 (khoảng tin cậy 95%: 0,68 - 0,82, p < 0,001) [6]. Tuy nhiên, chỉ có 2 nghiên cứu báo cáo tác động có ý nghĩa thống kê đối với canxi, và sự không đồng nhất lớn giữa các công trình khiến việc đưa ra ước tính tổng hợp cho canxi không thể thực hiện được, cho thấy bằng chứng về canxi vẫn chưa rõ ràng [6].
Tại Anh, Nghiên cứu Tim mạch Vùng của Anh (British Regional Heart Study) công bố năm 2008 đã theo dõi tiến cứu 7.735 nam giới từ 40 đến 59 tuổi tại 24 thị trấn suốt 25 năm [8]. Độ cứng của nước tại các địa phương dao động từ 0,27 đến 5,28 mmol/L [8]. Sau khi hiệu chỉnh theo tuổi và 7 yếu tố nguy cơ tim mạch kinh điển, nghiên cứu ghi nhận độ cứng của nước chỉ có mối liên quan nghịch rất yếu với tỷ lệ mắc tim mạch (tỷ số nguy cơ HR = 0,96 cho mỗi lần tăng gấp đôi độ cứng, khoảng tin cậy 95%: 0,91 - 1,01, P = 0,08) [8]. Lượng canxi nạp vào của từng cá nhân hoàn toàn không liên quan đến biến cố bệnh mạch vành hay bệnh tim mạch nói chung, bác bỏ giả thuyết cho rằng canxi trong nước cứng bảo vệ tim [8].
Gần đây hơn, một nghiên cứu đoàn hệ quy mô lớn tại Hà Lan công bố năm 2022 trên 6.998.623 người từ 30 tuổi trở lên, sống ổn định tại một địa chỉ ít nhất 5 năm và sử dụng dữ liệu chất lượng nước trung bình giai đoạn 2000-2010 [4]. Kết quả từ mô hình rủi ro Cox cho thấy cứ mỗi 100 mg/L canxi tăng thêm trong nước uống, tỷ số nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch tăng lên mức 1,08 (khoảng tin cậy 95%: 1,03 - 1,13) và tăng 2,5 mmol/L độ cứng nước liên quan đến HR là 1,06 (khoảng tin cậy 95%: 1,01 - 1,10) [4]. Mặc dù nồng độ canxi dưới 30 mg/L làm tăng nguy cơ tử vong do bệnh mạch vành, trên toàn bộ dải phơi nhiễm lại không ghi nhận mối quan hệ đáp ứng liều rõ ràng [4].
Nước cứng và áp lực tạo sỏi canxi tại thận
Bên cạnh tim mạch, thận là cơ quan chịu tác động trực tiếp từ lượng canxi bài tiết. Một nghiên cứu thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng bắt chéo công bố năm 1999 đã đánh giá trực tiếp nguy cơ tạo sỏi thận do nước cứng gây ra [2]. Nghiên cứu được thực hiện trên 18 bệnh nhân có tiền sử sỏi thận canxi vô căn, duy trì chế độ ăn cố định nồng độ canxi ở mức 800 mg/ngày [2].
Những người tham gia được yêu cầu uống 2 lít nước mỗi ngày ngoài các bữa ăn trong 1 tuần với nước máy, sau đó là 1 tuần uống cùng lượng nước đóng chai độ cứng cao (chứa nồng độ canxi 255 mg/L) hoặc nước mềm (chứa nồng độ canxi 22 mg/L) [2]. Kết quả đo lường các yếu tố nguy cơ chính trong nước tiểu cho thấy:
So với nước máy và nước mềm, nước cứng làm tăng đáng kể 50% nồng độ canxi trong nước tiểu mà không làm thay đổi lượng bài tiết oxalat [2]. Đáng chú ý, chỉ số canxi-citrat trong nước tiểu đã tăng gấp 3 lần trong giai đoạn người bệnh uống nước cứng so với khi uống nước mềm [2]. Sự gia tăng của chỉ số này làm tăng nguy cơ kết tinh khoáng chất, dẫn đến kết luận rằng trong phòng ngừa sỏi canxi tái phát, việc uống nước mềm ngoài bữa ăn tốt hơn nhiều so với việc dùng nước cứng [2].
Những hiểu lầm thường gặp về nước cứng
Hiểu lầm phổ biến nhất là nước cứng hoàn toàn vô giá trị và là nguyên nhân trực tiếp gây xơ vữa động mạch cho mọi người uống phải. Dù một số dữ liệu dịch tễ ghi nhận nguy cơ gia tăng ở nồng độ cao [4], nhiều tài liệu sinh thái học và nghiên cứu can thiệp vẫn cho thấy khoáng chất trong nước có thể đóng góp vào nhu cầu cơ thể, thậm chí ở mức nồng độ canxi trên 72-75 mg/L từng ghi nhận số ca bệnh tim mạch giảm tại một số quần thể [7]. Nước cứng không mang độc tính cấp tính đối với người có chức năng chuyển hóa bình thường [1].
Một ngộ nhận khác là canxi trong nước cứng luôn mang lại lợi ích bảo vệ tim như magie. Nhiều phân tích quy mô lớn đã chỉ ra tác dụng bảo vệ nếu có thường gắn liền với nồng độ magie chứ không phải canxi [3], [6]. Nghiên cứu tiến cứu suốt 25 năm tại Anh đã chứng minh lượng canxi hấp thu từ nước uống hoàn toàn không có mối liên hệ tới việc bảo vệ hay ngăn ngừa bệnh mạch vành và đột quỵ [8]. Việc bổ sung canxi vào nguồn nước đã khử khoáng vì mục tiêu bảo vệ tim mạch do đó không có cơ sở khoa học vững chắc [8].
Nhóm đối tượng cần thận trọng với nguồn nước giàu canxi
Dựa trên các dữ liệu nghiên cứu, nhóm đối tượng cần chú ý hàng đầu khi sử dụng nước có độ cứng cao là những người có tiền sử sỏi thận canxi vô căn [2]. Do việc dung nạp nước chứa tới 255 mg/L canxi giữa các bữa ăn làm tăng vọt nồng độ canxi niệu lên 50% và tăng gấp 3 lần chỉ số canxi-citrat, nhóm người này nên ưu tiên các nguồn nước mềm hơn để tránh nguy cơ tái phát sỏi [2].
Những người mắc các bệnh lý liên quan đến rối loạn bài tiết khoáng tại ống thận hoặc tình trạng mất cân bằng axit-kiềm cũng cần lưu ý [1], [5]. Tải lượng axit trong cơ thể có thể làm thay đổi khả năng tái hấp thu canxi và magie ở thận, dẫn đến thất thoát khoáng chất bất thường qua đường tiểu [5]. Người có các bệnh lý nền về tim mạch hoặc thận mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn chế độ cung cấp dịch và khoáng chất phù hợp nhất với thể trạng cá nhân.
Lời khuyên áp dụng vào đời sống thường nhật
Đối với người có sức khỏe bình thường, nguồn nước cứng tự nhiên vẫn là nguồn cung cấp nước và một phần khoáng chất cho cơ thể trong ăn uống và sinh hoạt [1]. Tuy nhiên, để kiểm soát việc nạp khoáng chất một cách an toàn và khoa học, bạn đọc có thể áp dụng các biện pháp sau:
Chủ động kiểm tra thông tin về độ cứng và hàm lượng canxi, magie trong nguồn nước sinh hoạt gia đình đang sử dụng nếu sống tại các vùng có địa chất đá vôi [1], [7]. Nếu gia đình có người từng bị sỏi thận canxi tái phát, việc sử dụng các hệ thống làm mềm nước hoặc ưu tiên uống nước mềm (có nồng độ canxi thấp quanh mức 22 mg/L) giữa các bữa ăn là giải pháp đã được chứng minh giúp làm giảm nồng độ canxi niệu [2].
Bên cạnh đó, việc cung cấp đủ nước cho cơ thể mỗi ngày vẫn là nguyên tắc quan trọng hàng đầu để bảo vệ hệ tiết niệu và tim mạch [1]. Cần kết hợp hài hòa giữa nguồn nước uống cân bằng khoáng chất và một chế độ dinh dưỡng đầy đủ rau xanh, thực phẩm tự nhiên thay vì chỉ phụ thuộc vào việc tìm kiếm các nguồn nước giàu khoáng để phòng ngừa bệnh tật [3], [8].
Nhìn chung, canxi trong nước cứng không phải là chất gây độc tức thì nhưng cũng không phải là lá chắn thần kỳ cho hệ tim mạch [6], [8]. Việc duy trì một nguồn nước sạch, hiểu rõ nồng độ khoáng chất của nguồn nước đang dùng và lựa chọn loại nước phù hợp với tình trạng thận của bản thân chính là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe lâu dài [2], [4].
