Sữa hạt đóng hộp có sẵn vitamin B12 như sữa bò tươi hay không?

Nhiều người tiêu dùng chuyển từ sữa bò tươi sang sữa thực vật như sữa đậu nành, hạnh nhân hay yến mạch với hy vọng duy trì nguồn dinh dưỡng lành mạnh. Câu hỏi phổ biến đặt ra là: Sữa hạt đóng hộp có sẵn vitamin B12 như sữa bò hay không?

Câu trả lời ngắn gọn: Hoàn toàn không có sẵn một cách tự nhiên. Thực vật không tự tổng hợp được dưỡng chất này ^[1]. Người uống sữa hạt chỉ nhận được vitamin B12 nếu nhà sản xuất chủ động bổ sung (fortified) vào sản phẩm trong quá trình chế biến ^[2].

Thực vật tự nhiên thiếu hụt vitamin B12

Cơ thể người cần vi chất này để tạo máu và duy trì hệ thần kinh khỏe mạnh. Tuy nhiên, các nguồn tự nhiên chỉ tập trung ở động vật do vi sinh vật tổng hợp ^[1]. Người có hệ tiêu hóa bình thường có thể hấp thụ 40-50% vi chất từ nguồn động vật ^[1]. Tỷ lệ hấp thu từ cá hoặc thịt (bò, cừu, gà) trung bình khoảng 42%, dao động từ 56% đến 89% ^[1].

Ngược lại, các loại hạt dùng làm sữa như đậu nành, hạnh nhân, gạo hay yến mạch nguyên bản không chứa vi chất này ^[2]. Vì thế, sữa chiết xuất thô từ hạt không thể thay thế sữa bò về mặt vi chất nếu không có can thiệp công nghệ ^[3].

Khảo sát thị trường: Tỷ lệ vi chất bổ sung không đồng đều

Nghiên cứu thị trường sữa thực vật tại Anh công bố năm 2022 khảo sát các sản phẩm thay thế sữa trên kệ hàng ^[4]. Kết quả cho thấy nồng độ trung vị của vitamin B12 ở các loại sữa thực vật có bổ sung chỉ tương đương 48% nồng độ có trong sữa bò thông thường ^[4].

Đối với các sản phẩm từ sữa khác như sữa chua thực vật không hữu cơ, chỉ có 44% số sản phẩm được bổ sung vi chất này ^[4]. Sự bổ sung trên thị trường hoàn toàn phụ thuộc vào quyết định của từng nhà sản xuất chứ chưa có quy định bắt buộc đồng bộ [4, 5].

Một báo cáo năm 2023 từ Viện Quadram (Anh) phân tích thành phần thực phẩm thuần chay lưu hành tại siêu thị ^[3]. Báo cáo ghi nhận phần lớn sản phẩm thay thế trên thị trường chưa được bổ sung vi chất một cách đầy đủ hoặc phổ biến ^[3]. Sữa thực vật ít được bổ sung vi chất hơn rất nhiều so với canxi ^[3]. Người ăn thuần chay tại Anh chỉ tiêu thụ trung bình 0,5 ± 0,08 microgam vi chất/ngày qua ăn uống, tương đương khoảng 10% lượng tiêu thụ thông thường ^[3].

Nghiên cứu chỉ báo máu: Sữa hạt bổ sung phát huy tác dụng ra sao?

Nghiên cứu hiệu chuẩn Adventist Health Study-2 (AHS-2) năm 2018 kiểm tra mối liên hệ giữa chế độ ăn và chỉ số sinh học máu ở người ăn chay và không ăn chay ^[2]. Các nhà khoa học phân tầng người tham gia theo việc có dùng viên bổ sung hay không ^[2].

Kết quả ghi nhận: Ở nhóm không dùng viên uống bổ sung, các sản phẩm sữa thay thế (như sữa đậu nành, sữa hạnh nhân, sữa gạo có bổ sung vi chất) là yếu tố dự báo mạnh mẽ nồng độ holoTC và vitamin B12 trong huyết thanh ^[2]. Dù vậy, nghiên cứu cảnh báo người tiêu dùng phải đọc nhãn dinh dưỡng thật kỹ vì không phải nhãn hiệu sữa đậu nành, sữa hạnh nhân hay sữa gạo nào cũng được nhà sản xuất đưa vi chất vào ^[2].

Tại Úc và New Zealand, quy định cho phép nhà sản xuất tự nguyện bổ sung vi chất vào các sản phẩm sữa thực vật, sản phẩm thay thế thịt hay men nở ^[5]. Một khảo sát năm 2022 trên 105 sản phẩm tại thị trường Úc đã phải chụp ảnh đối chiếu trực tiếp nhãn dinh dưỡng và liên hệ đơn vị sản xuất để xác định hàm lượng thực tế ^[5].

Công nghệ mới: Lên men vi sinh tạo vi chất tự nhiên

Bên cạnh việc pha trộn vi chất tổng hợp dạng cyanocobalamin, giới khoa học đang tập trung vào quá trình lên men vi sinh để sản phẩm thực vật tự sản sinh dưỡng chất ^[6]. Nghiên cứu năm 2021 thử nghiệm dùng vi khuẩn Propionibacterium freudenreichii lên men chiết xuất cám mì ^[7]. Thử nghiệm in vitro cho thấy độ tiếp cận sinh học của vi chất này từ các sản phẩm ngũ cốc lên men đạt trên 80% (từ 75% ở bột sấy phun đến 95% ở bánh mì) ^[7].

Nghiên cứu tổng quan năm 2021 cũng chỉ ra vi khuẩn Propionibacterium freudenreichii kết hợp nấm men tạo ra tempeh từ đậu lupin đạt hàm lượng vi chất 0,97 microgam/100g ^[8]. Lên men nước ép lá cỏ cà ri đạt 12,5 microgam/100ml, lên men bắp cải muối dưa đạt 7,2 microgam/100g ^[8]. Tuy nhiên, công nghệ này còn nhiều thách thức về sinh khả dụng, sản xuất quy mô lớn và tính ổn định trước khi áp dụng đại trà trên sữa hạt thương mại ^[6].

Cách đọc nhãn dinh dưỡng nhận biết sản phẩm có vi chất

Người tiêu dùng không thể dựa vào màu sắc hay độ sánh của sữa hạt để nhận biết. Cần kiểm tra nhãn sản phẩm qua các bước:

• Bảng thành phần nguyên liệu (Ingredients): Tìm các từ khóa như "Cyanocobalamin" hoặc "Vitamin B12". Nếu danh sách chỉ gồm các loại hạt, nước, đường và chất ổn định thông thường, sản phẩm đó 100% không có vi chất này.
• Bảng giá trị dinh dưỡng (Nutrition Facts): Tìm dòng hiển thị "Vitamin B12" hoặc "Cobalamin". Sản phẩm bổ sung sẽ ghi rõ hàm lượng cụ thể (microgam - mcg/µg) hoặc tỷ lệ phần trăm nhu cầu dinh dưỡng hàng ngày (% DV / % NRV). Nếu mục này để trống hoặc ghi số 0, hộp sữa đó chưa được can thiệp vi chất.
• Dòng thông tin nổi bật: Bao bì phía trước thường in các tuyên bố như "Đã bổ sung vi chất" (Fortified/Enriched). Cần đối chiếu lại bảng giá trị dinh dưỡng phía sau để biết lượng thực nhận.

Nhóm đối tượng cần thận trọng đặc biệt

Người ăn chay trường hoặc ăn thuần chay dùng sữa hạt thay sữa động vật đối mặt với nguy cơ thiếu hụt cao nhất [2, 4]. Bổ sung không đúng cách gây tổn thương hồng cầu và thần kinh ^[1].

Người lớn tuổi hoặc người mắc bệnh lý tiêu hóa như viêm teo dạ dày bị giảm tiết acid dạ dày, khiến khả năng hấp thu vi chất từ thực phẩm suy giảm nghiêm trọng ^[1]. Các đối tượng này không nên chỉ trông cậy vào sữa hạt thông thường. Khi có biểu hiện mệt mỏi, tê bì tay chân hoặc chuẩn bị thay đổi chế độ ăn hoàn toàn sang thực vật, cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc làm xét nghiệm máu định kỳ.

Áp dụng thực tế để không thiếu chất

• Chọn đúng sản phẩm: Ưu tiên chọn loại sữa hạt có ghi rõ hàm lượng bổ sung trên nhãn, hướng đến mức đáp ứng một phần nhu cầu khuyến nghị mỗi ngày [3, 6].
• Lắc đều trước khi rót: Các khoáng chất và vi chất bổ sung có thể lắng xuống đáy hộp trong quá trình bảo quản.
• Đa dạng hóa nguồn cung cấp: Hiệp hội Dinh dưỡng Anh (BDA) khuyến cáo người ăn thực vật thuần túy nên kết hợp dùng thực phẩm bổ sung đạt chuẩn thực hành sản xuất tốt (GMP) bên cạnh việc uống sữa hạt bổ sung vi chất để đảm bảo an toàn ^[3]. Vi chất này tan trong nước nên phần dư thừa sẽ bài tiết qua nước tiểu, tránh nguy cơ ngộ độc ^[8].

Sữa hạt tự nhiên không chứa vitamin B12 [1, 6]. Để bảo vệ sức khỏe, người dùng cần biến việc kiểm tra nhãn thành thói quen mua sắm, chủ động phối hợp các nguồn thực phẩm đáng tin cậy hoặc tham vấn nhân viên y tế thay vì lầm tưởng sữa thực vật nguyên chất có đầy đủ dưỡng chất như sữa động vật.