Thói quen uống một ly nước ép cà chua mỗi sáng để đẹp da, giữ dáng đã trở nên quen thuộc với nhiều gia đình Việt. Tuy nhiên, không ít người có chỉ số mỡ máu cao vẫn băn khoăn liệu thức uống dân dã này có thực sự giúp làm sạch mạch máu và hạ cholesterol như lời đồn.
Câu trả lời ngắn gọn từ các nghiên cứu khoa học là có. Nước ép cà chua và các sản phẩm từ cà chua chứa hàm lượng lớn lycopene cùng các hợp chất sinh học có khả năng giảm cholesterol toàn phần, giảm cholesterol xấu (LDL) và ngăn chặn quá trình oxy hóa mỡ máu [1, 2, 4]. Tuy nhiên, hiệu quả cụ thể phụ thuộc vào thời gian sử dụng, cách chế biến và tình trạng sức khỏe nền của từng người [4, 7].
Lycopene và cơ chế dọn dẹp mỡ máu trong cơ thể
Cà chua là nguồn cung cấp dồi dào lycopene - một sắc tố carotenoid và hợp chất thực vật (phytochemical) tạo nên màu đỏ đặc trưng cho các loại rau củ quả [1, 4]. Khi đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, lycopene từ nước ép cà chua làm tăng đáng kể nồng độ chất này trong huyết thanh và tích trữ chủ yếu ở gan [3, 8]. Tại tế bào ruột, lycopene trải qua quá trình chuyển đổi cấu trúc sang dạng đồng phân (Z)-lycopene, giúp tỷ lệ dạng đồng phân này tại gan đạt mức 12% so với mức 5% ban đầu trong nước ép [1].
Gan là cơ quan trung tâm điều phối quá trình chuyển hóa lipid của cơ thể [1]. Quá trình tổng hợp cholesterol tại gan được xúc tác bởi một loại enzyme có tên là HMGCR (chất thúc đẩy quá trình chuyển hóa HMGCoA thành mevalonate) [1]. Sự hiện diện của lycopene tại gan liên quan mật thiết đến khả năng ức chế enzyme HMGCR này, từ đó làm giảm sản xuất cholesterol nội sinh [2, 8]. Ngoài lycopene, nước ép cà chua còn chứa axit chlorogenic và naringenin cùng hoạt động hiệp đồng để hạ cholesterol huyết tương, dù hai chất này có sinh khả dụng thấp và chuyển hóa rất nhanh [1].
Bên cạnh việc giảm số lượng cholesterol, lycopene còn đóng vai trò như một chất chống oxy hóa mạnh mẽ [2, 3]. Mỡ máu xấu (LDL) khi bị oxy hóa sẽ trở thành tác nhân trực tiếp gây xơ vữa động mạch và bệnh mạch vành [2]. Các hợp chất trong cà chua giúp ức chế quá trình peroxy hóa lipid, bảo vệ các hạt LDL khỏi sự tấn công của gốc tự do [2, 4]. Ngoài ra, cà chua còn chứa hoạt chất 13-oxo-ODA giúp kích hoạt thụ thể PPARalpha làm giảm chất béo trung tính (triglyceride) ở gan và máu, cùng chất saponin tên là esculeoside A hỗ trợ giảm mỡ máu và cải thiện tổn thương xơ vữa mạch máu [3].
Các nghiên cứu trên người khỏe mạnh và người mỡ máu cao nói gì?
Nhiều thử nghiệm lâm sàng trên người đã đo lường trực tiếp tác động của nước ép và chế phẩm cà chua lên bảng chỉ số mỡ máu. Một nghiên cứu công bố năm 2015 thực hiện trên 30 phụ nữ trẻ khỏe mạnh từ 20 đến 30 tuổi có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 20 trở lên, trong đó 25 người hoàn thành thử nghiệm [4]. Những người tham gia giữ nguyên chế độ ăn và vận động bình thường, chỉ bổ sung thêm 280 ml nước ép cà chua mỗi ngày (chứa 32,5 mg lycopene) trong suốt 2 tháng [4]. Kết quả cho thấy việc uống nước ép cà chua làm giảm đáng kể cân nặng, mỡ cơ thể, vòng eo, BMI, nồng độ cholesterol trong máu, chỉ số viêm MCP-1 và chất phản ứng axit thiobarbituric (chỉ dấu oxy hóa), đồng thời tăng nồng độ lycopene và chất béo có lợi adiponectin [4]. Đáng chú ý, hiệu quả giảm vòng eo và giảm cholesterol máu diễn ra độc lập, tức ngay cả nhóm phụ nữ không giảm được mỡ cơ thể vẫn ghi nhận mức cholesterol sụt giảm rõ rệt [4]. Điểm giới hạn nhỏ của thử nghiệm này là quy mô mẫu nhỏ (25 người hoàn tất) và ghi nhận sự gia tăng triglyceride huyết thanh ở nhóm đối tượng nghiên cứu [4].
Ở góc độ bảo vệ mạch máu khỏi quá trình oxy hóa, một nghiên cứu can thiệp dinh dưỡng công bố năm 1998 đã theo dõi 19 người khỏe mạnh [2]. Những người này lần lượt bổ sung lycopene qua nước ép cà chua, sốt mì Ý (spaghetti sauce) và nhựa dầu cà chua (tomato oleoresin), mỗi loại dùng trong 1 tuần [2]. Kết quả xét nghiệm máu sau mỗi đợt cho thấy nồng độ lycopene huyết thanh tăng ít nhất gấp đôi [2]. Dù tổng lượng cholesterol, LDL và HDL không thay đổi sau thời gian ngắn 1 tuần, nhưng quá trình peroxy hóa lipid huyết thanh và sự oxy hóa hạt mỡ xấu LDL đã giảm xuống đáng kể [2]. Giới hạn của nghiên cứu là thời gian can thiệp mỗi loại chỉ kéo dài 1 tuần trên số lượng người tham gia ít (19 người), chưa đủ dài để làm thay đổi con số cholesterol toàn phần [2].
Đối với những người đã mắc chứng mỡ máu cao (tăng cholesterol máu thông thường), một thử nghiệm năm 2021 đã đánh giá hiệu quả của việc dùng 150 ml sốt cà chua chức năng làm từ cà chua chín cây mỗi ngày [5]. Kết quả ghi nhận mức giảm trung bình 12% nồng độ cholesterol xấu (LDL-C) ở nhóm có chỉ số mỡ máu ban đầu cao nhất, tương đương hiệu quả của các thực phẩm chức năng chứa chất xơ yến mạch, glucomannan, catechin, chitosan hoặc thuốc statin liều thấp [5]. Các tài liệu tổng hợp trong nghiên cứu này cũng chỉ ra các thực phẩm chứa lycopene thông thường giúp giảm khoảng 5 mg/dl đến 10 mg/dl (tương đương giảm 10%) nồng độ LDL-C [5]. Việc giảm được 10 mg/dl LDL-C mang lại ý nghĩa lâm sàng lớn vì gắn liền với mức giảm 6,6% nguy cơ phát triển bệnh mạch vành, giảm 5,8% biến cố mạch máu lớn, giảm 4,1% đột quỵ và giảm 4,6% tỷ lệ tử vong [5]. Ở phụ nữ sau mãn kinh, tiêu thụ ít nhất 7 khẩu phần sản phẩm giàu lycopene mỗi tuần giúp giảm nguy cơ tim mạch trong vòng 7 năm [5]. Một phân tích gộp từ 13 thử nghiệm lâm sàng cũng xác định liều lycopene tối thiểu có hiệu quả giảm căng thẳng oxy hóa là 10 mg mỗi ngày [3].
Bằng chứng từ khảo sát cộng đồng và thực nghiệm
Dữ liệu quy mô lớn từ Khảo sát Kiểm tra Dinh dưỡng và Sức khỏe Quốc gia lần thứ ba tại Hoa Kỳ (giai đoạn 1988-1994) trên 3.413 người từ 17 đến 90 tuổi đã làm rõ mối liên hệ giữa thói quen ăn uống và lượng lycopene trong máu [6]. Những người không ăn cà chua có nồng độ lycopene máu thấp hơn 11,1% so với người ăn cà chua từ 31 lần/tháng trở lên [6]. Tương tự, người không ăn pizza hoặc mì Ý sốt cà chua có mức lycopene thấp hơn lần lượt 13,5% và 20,6% so với người ăn các món này từ 16 lần/tháng trở lên [6]. Khảo sát cũng phát hiện nồng độ lycopene ở người từ 70 tuổi trở lên thấp hơn 48,3% so với nhóm 17-30 tuổi, ở phụ nữ thấp hơn nam giới 7,6%, và có mối liên hệ chặt chẽ với lượng chất béo tiêu thụ cũng như mức cholesterol toàn phần trong máu [6].
Các nghiên cứu trên động vật cũng củng cố cơ chế hạ mỡ máu của cà chua [2, 3]. Một nghiên cứu năm 2013 trên chuột ăn chế độ giàu cholesterol cho thấy việc bổ sung cà chua và bột cà chua cô đặc (tomato paste) giúp làm giảm cholesterol toàn phần (TC), giảm mỡ xấu (LDL), giảm chất béo trung tính (TG) và làm tăng mỡ tốt (HDL) [7]. Dù vậy, các nhà khoa học vẫn lưu ý cần thêm nhiều nghiên cứu chuyên sâu hơn khi áp dụng kết quả từ mô hình động vật sang việc phòng ngừa mỡ máu cao ở người [2, 3].
Hiểu lầm thường gặp về uống nước ép cà chua trị mỡ máu
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần uống nước ép cà chua vài ngày là chỉ số mỡ máu trên phiếu xét nghiệm sẽ lập tức hạ xuống. Thực tế nghiên cứu cho thấy dùng sản phẩm cà chua trong 1 tuần chỉ mới giúp giảm sự oxy hóa của hạt mỡ LDL chứ chưa làm thay đổi nồng độ cholesterol toàn phần hay LDL trong máu [2]. Để thấy được sự sụt giảm cholesterol rõ rệt, việc bổ sung cần duy trì đều đặn hàng ngày trong thời gian dài hơn, chẳng hạn như 8 tuần (2 tháng) [1, 3].
Hiểu lầm thứ hai là ăn càng nhiều rau củ quả bất kỳ đều giúp tăng lycopene để bảo vệ mạch máu. Dữ liệu khảo sát trên 3.413 người khẳng định việc tiêu thụ các loại rau củ, trái cây và nước ép không phải từ cà chua hoàn toàn không có mối liên hệ nào với nồng độ lycopene trong huyết thanh [6]. Nguồn lycopene hiệu quả nhất vẫn đến từ cà chua đỏ và các chế phẩm được nấu chín hoặc cô đặc từ cà chua [1, 5].
Hiểu lầm thứ ba là xem nước ép cà chua như thuốc tiên có tác dụng giống nhau ở mọi bệnh nhân. Ở một số bệnh lý đặc thù, việc tăng lycopene máu từ nước ép cà chua không mang lại tác dụng chống oxy hóa mỡ máu như kỳ vọng [8].
Ai nên thận trọng khi dùng nước ép cà chua?
Dù là thực phẩm tự nhiên lành tính, không phải ai uống nước ép cà chua cũng nhận được lợi ích bảo vệ mạch máu như nhau. Một nghiên cứu công bố năm 1999 thực hiện trên 15 bệnh nhân ghép thận uống nước ép cà chua hàng ngày trong 4 tuần (so sánh chéo với thức uống hương cam tổng hợp) đã chứng minh điều này [8]. Sau 4 tuần, nồng độ lycopene trong huyết tương bệnh nhân ghép thận tăng lên rõ rệt (đạt 1,57 micromol/l so với 0,91 micromol/l khi uống nước cam), nhưng các chỉ số peroxy hóa lipid và khả năng đề kháng oxy hóa của hạt mỡ LDL hoàn toàn không được cải thiện [8]. Ở nhóm bệnh nhân này, tình trạng oxy hóa mỡ máu có liên quan chặt chẽ với nồng độ thuốc chống thải ghép cyclosporine trong máu [8].
Ngoài ra, những người có chỉ số chất béo trung tính (triglyceride) cao cũng cần theo dõi định kỳ khi uống nước ép cà chua, bởi thử nghiệm trên phụ nữ trẻ năm 2015 từng ghi nhận mức triglyceride huyết thanh tăng lên dù cholesterol toàn phần giảm xuống [4]. Người cao tuổi (từ 70 tuổi trở lên) và người hút thuốc lá có khả năng duy trì nồng độ lycopene trong máu thấp hơn nhiều so với người trẻ [6]. Do đó, những người có bệnh nền phức tạp, bệnh thận mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị đặc hiệu cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng nước ép cà chua như một liệu pháp hỗ trợ hạ mỡ máu.
Cách áp dụng thực tế để tối ưu lợi ích hạ cholesterol
Để đạt hiệu quả giảm cholesterol và chống oxy hóa, người trưởng thành có thể duy trì uống khoảng 280 ml nước ép cà chua mỗi ngày (cung cấp khoảng 32,5 mg lycopene) hoặc dùng 150 ml sốt cà chua mỗi ngày [1, 6]. Nếu tính theo khẩu phần trong tuần, các hướng dẫn dinh dưỡng khuyến nghị tiêu thụ hơn 5 cốc rau củ màu đỏ mỗi tuần, hoặc ít nhất 7 khẩu phần sản phẩm giàu lycopene mỗi tuần để bảo vệ tim mạch lâu dài [5]. Liều lượng lycopene tối thiểu cần đạt được là từ 10 mg/ngày trở lên [3].
Về cách chế biến và kết hợp thực phẩm, lycopene trong cà chua đã qua chế biến nhiệt (như sốt cà chua ăn kèm mì, sốt pizza, bột cà chua cô đặc) giúp cơ thể hấp thu vào máu rất hiệu quả [2, 4, 5]. Đặc biệt, dữ liệu khảo sát cho thấy những người có lượng chất béo trong khẩu phần ăn ở nhóm thấp nhất có nồng độ lycopene máu thấp hơn 10,3% so với nhóm ăn nhiều chất béo hơn [6]. Vì vậy, kết hợp cà chua hoặc sốt cà chua với một lượng vừa phải chất béo lành mạnh trong bữa ăn sẽ giúp hòa tan và tăng khả năng hấp thu lycopene qua đường ruột.
Tóm lại, bổ sung nước ép hoặc sốt cà chua đều đặn mỗi ngày là giải pháp dinh dưỡng đơn giản, an toàn giúp giảm cholesterol xấu và bảo vệ thành mạch khỏi quá trình oxy hóa [1, 4, 6]. Tuy nhiên, thức uống này đóng vai trò hỗ trợ bên cạnh chế độ ăn uống lành mạnh và vận động thể chất, không dùng để tự ý thay thế thuốc điều trị mỡ máu do bác sĩ chỉ định [5].