Nhiều gia đình Việt có thói quen mua củ nần nghệ hoặc các loài củ mài, củ nần thuộc chi Dioscorea về thái lát, đổ rượu trắng ngâm uống mỗi ngày để hạ mỡ máu. Nhiều người tin rằng rượu thuốc ngâm càng lâu càng bổ và giúp chiết hết tinh chất quý trong củ.
Thực tế, dung môi cồn (ethanol) giúp hòa tan hoạt chất saponin từ dược liệu tốt hơn nước lọc [1]. Tuy nhiên, tự ngâm rượu nần nghệ tại nhà không đảm bảo cơ thể hấp thu tốt hoạt chất, có thể làm biến đổi cấu trúc chất tự nhiên và mang lại rủi ro từ lượng cồn nạp vào người [2] [3].
Cơ chế chiết xuất saponin và tác động lên mỡ máu
Nần nghệ thuộc chi Củ nâu, củ mài (Dioscorea). Các loài thực vật thuộc chi Dioscorea được sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền phương Đông với nhóm hoạt chất sinh học chính là saponin steroid [4]. Trong số đó, hoạt chất diosgenin đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ kiểm soát tình trạng rối loạn mỡ máu (tăng lipid máu) [3].
Điểm yếu lớn của nhóm saponin nói chung và diosgenin nói riêng là độ hòa tan thấp và sinh khả dụng đường uống rất kém [1] [3]. Sinh khả dụng là tỷ lệ hoạt chất thực sự đi vào tuần hoàn máu để phát huy tác dụng sau khi uống. Trước khi đi vào máu, saponin cần vượt qua bước giải phóng khỏi nền dược liệu trong dịch tiêu hóa, gọi là khả năng tiếp cận sinh học (bioaccessibility) [1].
Dung môi cồn (ethanol) thường được chọn để chiết xuất saponin vì kéo theo chất béo thực vật, giúp tăng khả năng tiếp cận sinh học của saponin trong đường tiêu hóa [1]. Ngược lại, các hợp chất phenolic đi kèm trong dịch chiết lại cản trở quá trình này [1]. Cồn tại nhà chỉ đóng vai trò hòa tan bước đầu, không giải quyết triệt để rào cản hấp thu qua thành ruột của diosgenin [3].
Bằng chứng khoa học về chiết xuất saponin bằng cồn
Một nghiên cứu công bố năm 2018 khảo sát việc chiết xuất saponin có hỗ trợ sóng siêu âm từ 5 loại hạt ăn được gồm diêm mạch, đậu tương, đậu lăng đỏ, cỏ cà ri và đậu lupin [1]. Nhóm nghiên cứu dùng 3 hệ dung môi là ethanol nguyên chất, hỗn hợp ethanol pha nước và nước lọc, sau đó mô phỏng tiêu hóa dạ dày - ruột trong ống nghiệm [1]. Kết quả cho thấy dung môi ethanol thu được lượng saponin cao nhất, đạt 12% ở cỏ cà ri và 10% ở đậu lăng đỏ [1]. Dịch chiết ethanol pha nước cho khả năng tiếp cận sinh học dao động mạnh từ 13% (cỏ cà ri) đến 83% (đậu lăng), trong khi dịch chiết ethanol đạt gần 100% nhờ lượng chất béo đồng chiết xuất hỗ trợ [1]. Giới hạn của nghiên cứu là thực hiện trên hạt thực phẩm bằng thiết bị siêu âm và mô phỏng tiêu hóa ống nghiệm, không phải ngâm tĩnh củ dược liệu [1].
Một nghiên cứu năm 2013 đánh giá hoạt tính chống oxy hóa và ức chế tế bào ung thư dạ dày SGC-7901 của dịch chiết ethanol từ thân rễ loài Dioscorea bulbifera L. ở các nồng độ cồn khác nhau [5]. Ở mức 2 mg/ml, dịch chiết cồn 70% quét gốc tự do DPPH mạnh nhất với tỷ lệ 55,2% [5]. Trong khi đó, dịch chiết cồn 80% quét gốc tự do OH tốt nhất đạt 51,2% và có năng lực khử mạnh nhất, tương đương 49,3 micromol Fe(2+) trên mỗi gam dịch chiết [5]. Nghiên cứu này dừng ở mức thử nghiệm hóa học và tế bào trong phòng thí nghiệm [5].
Một tổng quan công bố năm 2023 ghi nhận hiệu suất chiết xuất saponin phụ thuộc chặt chẽ vào công nghệ và thông số vật lý [6]. Với vỏ rễ Aralia taibaiensis, nồng độ ethanol 73% kết hợp sóng siêu âm 400 W ở 61 độ C trong 34 phút (5 g mẫu trong 75 mL dung môi) cho hàm lượng saponin tổng số cao nhất là 11,45% [6]. Với thân rễ khô loài Dioscorea nipponica, các nhà khoa học không dùng rượu thường mà dùng dung môi cộng kết sâu tự nhiên (NADES) gồm choline chloride và axit malonic tỷ lệ mol 1:1 pha 30% nước, kết hợp siêu âm 300 W, 40 kHz trong 23,5 phút cho 50 mg mẫu [6]. Phương pháp này thu được 64,99 mg/g saponin tổng số, gồm 29,39 mg/g protodioscin, 15,86 mg/g protogracillin, 9,71 mg/g pseudoprotodioscin và 3,66 mg/g pseudoprotogracillin [6].
Mặt trái của việc ngâm cồn và giới hạn hấp thu tại ruột
Ngâm dược liệu trong cồn không chỉ hòa tan chất sẵn có mà còn có thể làm biến đổi cấu trúc hóa học của hoạt chất. Một nghiên cứu năm 2017 thực hiện trên thân rễ loài Dioscorea tokoro thu hái tự nhiên tại vùng Tohno, Iwate, Nhật Bản (củ đường kính 1-3 cm, dài 10-20 cm, có vị đắng chát) [2]. Khi dùng methanol làm dung môi chiết, nhóm nghiên cứu thu được hợp chất PD methyl ether (1,06 mg/g trọng lượng tươi); khi dùng ethanol, thiết bị khối phổ phát hiện hợp chất PD ethyl ether [2]. Các nhà khoa học kết luận cả hai chất này đều là sản phẩm nhân tạo (artifact) sinh ra do phản ứng với dung môi trong quá trình chiết xuất [2]. Khi đổi sang dung môi CH3CN, họ mới thu được protodioscin nguyên bản (hiệu suất 1,54 mg/g tươi) có tác dụng ức chế tế bào bạch cầu HL-60 ở nồng độ IC50 là 5,1 micromol [2].
Ngay cả khi chiết được hoạt chất, cơ thể vẫn khó hấp thu nếu thiếu chất dẫn chuyên biệt. Nghiên cứu công bố năm 2014 khảo sát khả năng hấp thu diosgenin (từ rễ Dioscorea villosa) trên mô hình lớp đơn tế bào ruột Caco-2 và tưới máu hỗng tràng chuột cống [3]. Do diosgenin nguyên bản có độ tan và sinh khả dụng đường uống rất thấp, các nhà khoa học phải kết hợp hoạt chất này với beta-cyclodextrin và 3 dẫn xuất của nó [3]. Nhờ khả năng cải thiện độ tan và mở nhẹ liên kết chặt giữa các tế bào biểu mô ruột, các dẫn xuất hydroxyethyl beta-cyclodextrin và hydroxypropyl beta-cyclodextrin giúp tăng sinh khả dụng của diosgenin lên gấp 4 đến 11 lần so với dạng hỗn dịch thông thường [3].
Ngoài ra, các dịch chiết cồn từ chi Dioscorea còn chứa nhiều chất có hoạt tính tế bào mạnh. Nghiên cứu năm 2004 trên dịch chiết ethanol thân rễ Dioscorea panthaica đã phân lập được dioscoreside E và protodioscin có độc tính chống lại một số dòng tế bào khối u [7]. Việc uống dịch chiết thô tự ngâm không kiểm soát liều lượng đồng nghĩa với việc đưa toàn bộ hỗn hợp chất này vào cơ thể.
Những hiểu lầm thường gặp khi tự ngâm rượu củ nần
Hiểu lầm phổ biến nhất là cứ đổ rượu trắng vào củ dược liệu sẽ lấy được tối đa hoạt chất hạ mỡ máu. Thực tế, mỗi nhóm hoạt chất cần nồng độ cồn, nhiệt độ, tỷ lệ dung môi và thời gian chiết chính xác tới từng phút trong thiết bị chuyên dụng [6] [5]. Rượu ngâm tự phát tại nhà không đạt các điều kiện vật lý như sóng siêu âm 300-400 W hay nhiệt độ ổn định 61 độ C [6], đồng thời còn tạo ra dẫn xuất ethyl ether nhân tạo từ hoạt chất gốc [2].
Hiểu lầm thứ hai là nhìn hình dáng củ bên ngoài có thể biết chắc chắn đúng dược liệu quý. Một nghiên cứu năm 2017 dùng sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép nối khối phổ (UHPLC/QTOF-MS) phân tích dịch chiết methanol từ hai loài Dioscorea villosa và Dioscorea cayenensis cùng các thực phẩm bổ sung trên thị trường [4]. Trong 21 saponin được phát hiện, asperin và gracillin chỉ có ở D. cayenensis, còn dioscoreavilloside A, B và parvifloside chỉ có ở D. villosa [4]. Các nhà khoa học nhấn mạnh tình trạng nhầm lẫn loài hoặc pha trộn nguyên liệu rất dễ xảy ra nếu không có thiết bị phân tích cấp độ phân tử [4].
Ai nên thận trọng với rượu ngâm nần nghệ?
Người đang bị rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ hoặc mắc bệnh lý tim mạch cần đặc biệt thận trọng. Mục tiêu của người bệnh là tìm kiếm hoạt chất diosgenin để kiểm soát lipid máu [3], nhưng việc uống rượu ngâm mỗi ngày lại đưa một lượng cồn trực tiếp vào gan, làm trầm trọng thêm gánh nặng chuyển hóa chất béo.
Người có bệnh lý dạ dày, gan, thận hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính không nên tự ý dùng rượu thuốc. Các loài củ thuộc chi Dioscorea mọc hoang thường có vị đắng và chát, không phải thực phẩm ăn hàng ngày với lượng lớn [2]. Hơn nữa, một số saponin chiết xuất bằng ethanol từ chi Dioscorea thể hiện hoạt tính gây độc tế bào trên mô hình thí nghiệm [7] [5], cần được chuẩn hóa liều lượng trước khi dùng cho người.
Cách áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả
Thay vì tự mua củ tươi hoặc củ khô không rõ nguồn gốc về ngâm rượu, người dân nên lựa chọn các chế phẩm đã qua chiết xuất chuẩn hóa. Trong công nghiệp dược phẩm, hoạt chất từ chi Dioscorea được kiểm soát đúng loài bằng công nghệ sắc ký [4], chiết xuất bằng dung môi tối ưu [6] và bào chế kèm các chất mang (như dẫn xuất beta-cyclodextrin) để tăng khả năng hấp thu qua ruột từ 4 đến 11 lần mà không cần dùng đến rượu [3].
Nếu sử dụng các sản phẩm bổ sung từ nần nghệ hoặc các loài Dioscorea, hãy đọc kỹ nhãn thành phần để biết hàm lượng saponin hoặc diosgenin đã được định lượng. Kết hợp sử dụng sản phẩm chuẩn hóa với chế độ ăn giảm chất béo bão hòa, tăng cường rau xanh và vận động thể lực đều đặn để kiểm soát mỡ máu bền vững.
Các loài dược liệu thuộc chi Dioscorea thực sự chứa nhóm hoạt chất saponin và diosgenin có ích cho việc kiểm soát mỡ máu [4] [3]. Tuy nhiên, tự ngâm rượu tại nhà không giúp cơ thể hấp thu tốt hoạt chất mà còn làm biến đổi chất và gây hại từ cồn [2] [3]. Người có mỡ máu cao nên thăm khám và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ chế phẩm dược liệu nào.
