Bối cảnh và thắc mắc thường gặp
Chọn nước ngọt ăn kiêng (diet soda) thay nước ngọt thường là thói quen phổ biến của người muốn giữ dáng. Đồ uống này có vị ngọt nhưng không chứa năng lượng từ đường [1]. Nhiều người tin rằng cắt giảm calo bằng cách này giúp kiểm soát cân nặng dễ dàng hơn.
Tuy nhiên, dữ liệu khoa học cho thấy kết quả phức tạp hơn suy nghĩ thông thường. Các nghiên cứu quan sát quy mô lớn ghi nhận mối liên hệ thuận chiều giữa việc dùng chất làm ngọt nhân tạo và tình trạng tăng cân, dù bằng chứng lâm sàng khẳng định quan hệ nhân quả trực tiếp vẫn còn hạn chế [2] [1]. Thay thế nước ngọt có đường bằng nước ngọt ăn kiêng ngắn hạn có thể giúp giảm nạp calo, nhưng dùng lâu dài vẫn tiềm ẩn nguy cơ tăng chỉ số khối cơ thể (BMI) và rối loạn chuyển hóa [2] [3] [4].
Cơ chế tác động đến cảm giác thèm ăn và chuyển hóa
Chất làm ngọt nhân tạo cung cấp vị ngọt nhưng không mang năng lượng như đường thông thường [1]. Hiện chất này có mặt trong gần 6.000 sản phẩm tại Mỹ, gồm nước ngọt, đồ ăn trẻ em, bữa ăn đông lạnh và sữa chua [5]. Dù không chứa calo, các nghiên cứu trên động vật gợi ý chất làm ngọt nhân tạo đóng vai trò chuyển hóa chủ động chứ không hoàn toàn trơ về mặt sinh học [1].
Về hành vi ăn uống, tiêu thụ nước ngọt ăn kiêng liên quan chặt chẽ đến động lực thèm ăn (appetitive drive) và nỗi lo cân nặng [6]. Một nghiên cứu năm 2014 chỉ ra người mắc chứng ăn vô độ tâm thần (BN - Bulimia Nervosa) tiêu thụ nước ngọt ăn kiêng nhiều hơn nhóm đối chứng [6]. Sự kết hợp giữa động lực thèm ăn cao và khao khát gầy đi thúc đẩy họ uống quá mức loại nước này, vượt xa mức chỉ dùng để thay thế nước ngọt thường [6]. Ngược lại, người mắc chứng chán ăn tâm thần (AN) có động lực thèm ăn thấp hơn, hoặc người ăn uống vô độ (BED) ít đặt nặng nỗi lo cân nặng trong tiêu chuẩn chẩn đoán, lại không uống nhiều nước ngọt ăn kiêng hơn nhóm đối chứng [6].
Về mặt sinh hóa, chất làm ngọt nhân tạo liên quan đến các chất chuyển hóa tích tụ mỡ và các chỉ số đường huyết, mỡ máu [3] [5]. Nghiên cứu năm 2020 ghi nhận chất chuyển hóa erythritol trong máu liên quan thuận chiều với sự gia tăng mỡ vùng bụng [3]. Nguồn gốc erythritol chưa được xác định chính xác do thiếu nhật ký ăn uống, nhưng có khả năng đến từ việc tăng tiêu thụ chất làm ngọt nhân tạo hoặc được tạo ra trong quá trình trao đổi chất [3]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2015 trên động vật cho thấy phơi nhiễm chất làm ngọt aspartame trước khi sinh làm tăng tiêu thụ đồ ngọt khi trưởng thành, đồng thời dễ gây tăng đường huyết (glucose), mỡ xấu (LDL) và chất béo trung tính (triglycerides), rõ rệt hơn ở con đực [5].
Nghiên cứu dịch tễ học về cân nặng nói gì?
Nhiều nghiên cứu đoàn hệ tương lai quy mô lớn ghi nhận mối tương quan thuận giữa chất làm ngọt nhân tạo và tăng cân [2]. Nghiên cứu Tim mạch San Antonio theo dõi 3.682 người trưởng thành trong 7 đến 8 năm vào thập niên 1980 [2]. Khi đối chiếu tương đồng về BMI ban đầu, giới tính, sắc tộc và chế độ ăn, người uống đồ uống có chất làm ngọt nhân tạo liên tục có BMI cao hơn khi tái khám, mức tăng phụ thuộc vào lượng uống [2]. Mức tăng BMI trung bình là 1,01 kg/m2 ở nhóm đối chứng và 1,78 kg/m2 ở nhóm nằm trong tứ phân vị thứ ba về lượng tiêu thụ đồ uống làm ngọt nhân tạo [2].
Nghiên cứu của Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ đầu thập niên 1980 thực hiện trên 78.694 phụ nữ có sự đồng nhất cao về tuổi, sắc tộc, tình trạng kinh tế xã hội và không có bệnh nền [2]. Sau 1 năm theo dõi, tỷ lệ người dùng chất làm ngọt nhân tạo thường xuyên bị tăng cân cao hơn từ 2,7% đến 7,1% so với người không dùng có cùng mức cân ban đầu [2]. Chênh lệch mức cân tăng giữa hai nhóm dưới 2 pound nhưng có ý nghĩa thống kê [2]. Trong Nghiên cứu Sức khỏe Y tá thập niên 1970 trên 31.940 phụ nữ, việc dùng đường saccharin cũng liên quan đến tăng cân sau 8 năm [2].
Ở người trẻ, nghiên cứu ghi nhận hiện tượng tăng cân ở sinh viên năm nhất trên 172 sinh viên trong 9 tháng [3]. Mẫu máu và chỉ số cơ thể lấy lúc mới nhập học (trong 3 ngày đầu) và cuối năm học cho thấy 66 sinh viên tăng mỡ vùng trung tâm, mức tăng cân trung bình là 4,0 kg, đi kèm mối liên hệ với erythritol [3]. Ở trẻ em, một nghiên cứu tương lai kéo dài 2 năm trên 166 học sinh thấy tăng uống nước ngọt ăn kiêng liên quan đến chỉ số BMI Z-score cao hơn, biểu thị sự tăng cân [2]. Nghiên cứu Growing Up Today trên 11.654 trẻ từ 9 đến 14 tuổi báo cáo ở bé trai, mỗi khẩu phần đồ uống ăn kiêng mỗi ngày làm BMI tăng thêm 0,16 kg/m2 [2]. Dù vậy, các nghiên cứu ở trẻ em thường phức tạp do thay đổi chế độ ăn theo đà tăng trưởng, lượng nước ngọt các loại tăng lên trong khi lượng sữa giảm theo tuổi, khiến việc tách biệt hoàn toàn người dùng và không dùng chất làm ngọt nhân tạo là không thể [2].
Bằng chứng từ thử nghiệm can thiệp và nguy cơ bệnh chuyển hóa
Trái với dữ liệu quan sát dài hạn, các thử nghiệm can thiệp ngắn hạn cho kết quả khác biệt. Một nghiên cứu năm 1990 cho 30 người có cân nặng bình thường (9 nữ, 21 nam) sống tự do uống 1.150 g soda làm ngọt bằng aspartame hoặc siro ngô giàu fructose (HFCS) mỗi ngày trong 3 tuần [4]. So với khi không uống soda, uống soda chứa aspartame trong 3 tuần giúp giảm đáng kể lượng calo nạp vào ở cả hai giới và giảm cân ở nam giới (nhưng không giảm ở nữ giới) [4]. Ngược lại, uống soda chứa HFCS trong 3 tuần làm tăng đáng kể lượng calo nạp vào và cân nặng ở cả hai giới [4]. Cả hai loại soda đều làm giảm lượng đường nạp từ chế độ ăn mà không ảnh hưởng các chất dinh dưỡng khác [4].
Một tổng quan năm 2017 cho biết khi thêm lượng lớn đồ uống có vị ngọt (khoảng 1 lít/ngày) vào chế độ ăn trong 6 đến 10 tuần, nhóm uống nước có đường có kết quả xấu hơn đáng kể so với nhóm uống chất làm ngọt nhân tạo [7]. Ở trẻ từ 4 đến 11 tuổi, thay thế đồ uống có đường hàng ngày bằng đồ uống làm ngọt nhân tạo giúp giảm mức tăng cân [7]. Tuy nhiên, các nghiên cứu can thiệp khác chỉ ra việc thay nước ngọt có đường bằng nước lọc hoặc đồ uống làm ngọt nhân tạo mang lại kết quả giảm cân tương đương nhau [7]. Dùng chất làm ngọt nhân tạo thay đường cũng không giúp giảm tổng lượng đường tiêu thụ nhiều hơn so với uống nước lọc [7]. Hai nghiên cứu so sánh trực tiếp nước ngọt ăn kiêng và nước lọc ở người đang ép cân cho kết quả trái ngược: một bên thấy nước ngọt ăn kiêng giảm cân tốt hơn, bên kia thấy nước lọc vượt trội, nhưng cả hai đều không làm mù giả thuyết đối với người tham gia và người làm thí nghiệm [7].
Về nguy cơ bệnh lý, một nghiên cứu đa sắc tộc công bố năm 2009 theo dõi 6.814 người từ 45 đến 85 tuổi từ lúc ban đầu và khám định kỳ hai năm một lần đến năm 2007 [3]. Kết quả có 14% người tham gia uống hơn 1 khẩu phần nước ngọt ăn kiêng mỗi ngày và 59% không bao giờ uống [3]. Trong thời gian nghiên cứu, có 871 ca hội chứng chuyển hóa và 413 ca đái tháo đường tuýp 2 được ghi nhận [3]. Sau khi hiệu chỉnh các biến số gây nhiễu, người uống hơn 1 khẩu phần nước ngọt ăn kiêng mỗi ngày có nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa cao hơn 36% và nguy cơ mắc đái tháo đường tuýp 2 cao hơn 67% so với người không uống [3]. Tại Nhật Bản, tỷ lệ mắc bệnh thô ở người hiếm khi uống soda là 1,05, trong khi ở người uống 1 khẩu phần mỗi tuần là 1,70 [3]. Nghiên cứu Northern Manhattan năm 2018 cũng kết luận uống nước ngọt ăn kiêng liên quan đến tăng nguy cơ đái tháo đường mới mắc; mối liên hệ này phần lớn được giải thích bởi BMI lúc đánh giá chế độ ăn, nhưng vẫn giữ mức mạnh và độc lập với BMI ở người thừa cân hoặc béo phì [8].
Lợi ích, giới hạn bằng chứng và hiểu lầm thường gặp
Lợi ích rõ nhất của chất làm ngọt nhân tạo là tạo vị ngọt không calo, giúp giảm lượng đường và năng lượng nạp vào nếu dùng thay thế trực tiếp nước ngọt pha đường tinh luyện hay HFCS trong ngắn hạn [1] [4]. Tuy nhiên, giới hạn lớn của bằng chứng hiện tại là sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) chất lượng cao, đặc biệt ở trẻ em (một tổng quan hệ thống năm 2010 xác định 18 nghiên cứu nhưng rất ít RCT) [1]. Các nghiên cứu ở thanh thiếu niên hoặc người ăn kiêng thường bị nhiễu do khuyến khích dùng đồ uống không ngọt nói chung hoặc bị ảnh hưởng bởi tâm lý kỳ vọng do không làm mù nghiên cứu [7]. Hiện chưa có bằng chứng lâm sàng mạnh mẽ khẳng định quan hệ nhân quả trực tiếp rằng chất làm ngọt nhân tạo gây hại chuyển hóa, dù dữ liệu dịch tễ học liên tục báo động [1].
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi nước ngọt ăn kiêng như thực phẩm giúp giảm cân vượt trội. Thực tế, dữ liệu chứng minh đồ uống ăn kiêng mang lại kết quả cân nặng tích cực không hề thuyết phục [7]. Hiểu lầm thứ hai là chuyển từ nước ngọt thường sang nước ngọt ăn kiêng sẽ giúp tránh hoàn toàn bệnh tiểu đường. Nghiên cứu năm 2018 nhấn mạnh chuyển sang đồ uống ăn kiêng không phải là lời giải cho dịch bệnh tiểu đường, vì bản thân nước ngọt ăn kiêng cũng có thể là yếu tố nguy cơ độc lập gây bệnh này [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Phụ nữ mang thai cần đặc biệt cẩn trọng. Nghiên cứu sơ bộ trên động vật năm 2015 cho thấy tiếp xúc với aspartame trong thai kỳ gây tác động xấu lâu dài lên hành vi ăn đồ ngọt và các chỉ số đường huyết, mỡ máu của con khi trưởng thành, do đó cần thận trọng khi dùng trong giai đoạn thai nghén [5].
Trẻ em và thanh thiếu niên cũng là nhóm cần hạn chế vì dữ liệu dịch tễ học cho thấy mối liên hệ giữa việc uống nước ngọt ăn kiêng và tăng BMI ở lứa tuổi đang phát triển [2] [1]. Người đang thừa cân, béo phì hoặc có nguy cơ cao mắc hội chứng chuyển hóa, đái tháo đường tuýp 2 không nên lạm dụng do nguy cơ phát triển bệnh vẫn tồn tại độc lập với chỉ số BMI [3] [8]. Ngoài ra, người có tiền sử rối loạn ăn uống, đặc biệt là chứng ăn vô độ tâm thần (BN), cần tránh dùng nước ngọt ăn kiêng để đối phó với cơn thèm ăn và nỗi sợ tăng cân [6]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng.
Cách áp dụng thực tế và kết luận
Trong đời sống hàng ngày, nếu đang uống lượng lớn nước ngọt có đường (như mức 1 lít hoặc 1.150 g mỗi ngày trong các nghiên cứu), việc chuyển sang đồ uống làm ngọt nhân tạo trong ngắn hạn (3 đến 10 tuần) có thể là bước đệm giúp cắt giảm lượng đường và calo nạp vào [7] [4]. Tuy nhiên, không nên duy trì thói quen uống từ 1 khẩu phần nước ngọt ăn kiêng trở lên mỗi ngày trong thời gian dài để tránh nguy cơ tăng BMI, tích mỡ bụng và đái tháo đường [2] [3]. Thay vì phụ thuộc vào vị ngọt nhân tạo vốn có mặt trong gần 6.000 sản phẩm chế biến sẵn, người tiêu dùng nên đọc kỹ nhãn thực phẩm và ưu tiên chuyển hẳn sang nước lọc hoặc đồ uống không ngọt [7] [5].
Tóm lại, nước ngọt ăn kiêng không phải là công cụ giảm cân toàn năng và có liên hệ với tình trạng tăng cân cũng như rối loạn chuyển hóa trong nhiều nghiên cứu dài hạn [2] [3] [7]. Thay thế nước ngọt có đường bằng nước lọc kết hợp chế độ ăn uống cân bằng vẫn là giải pháp an toàn, hiệu quả và bền vững nhất cho sức khỏe [7]. Người có vấn đề về cân nặng hoặc rối loạn chuyển hóa nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có phác đồ dinh dưỡng phù hợp.
