Nấu ăn bằng bếp gas là thói quen gắn liền với đời sống của hàng triệu gia đình từ thành thị đến nông thôn. Nhiều người thường chỉ lo ngại nguy cơ cháy nổ mà hiếm khi để ý đến những loại khí thải âm thầm sinh ra trong quá trình đun nấu hằng ngày. Liệu việc đỏ lửa bằng bếp gas trong không gian kín có thực sự tạo ra mối nguy hại cho đường hô hấp của các thành viên trong nhà hay không?
Câu trả lời trực diện từ các dữ liệu khoa học là có, việc nấu ăn bằng bếp gas sinh ra lượng lớn khí nitơ dioxit (NO2) và trực tiếp làm gia tăng gánh nặng bệnh lý hô hấp, đặc biệt là bệnh hen suyễn ở trẻ em [1], [2]. NO2 phát thải từ quá trình đốt cháy nhiên liệu khí có thể tích tụ trong nhà ở mức cao hơn cả không khí ngoài trời, kích thích đường thở và làm trầm trọng thêm các đợt phát tác hen [3], [2].
Khí NO2 từ bếp gas tác động đến hệ hô hấp như thế nào?
Khí nitơ dioxit sinh ra từ phản ứng đốt cháy ở nhiệt độ cao khi vận hành các thiết bị dùng gas trong nhà bếp [4]. Nguồn phát thải này nhanh chóng khuếch tán vào không khí phòng bếp và các phòng sinh hoạt lân cận nếu căn nhà không có lối thoát khí phù hợp [5]. Khi hít phải, NO2 tác động trực tiếp lên bề mặt niêm mạc đường thở của con người [1].
Các mô hình thí nghiệm trên động vật đã chỉ ra rằng nồng độ NO2 gây kích hoạt yếu tố nhân NF-kB bên trong các tế bào biểu mô đường dẫn khí [1]. Quá trình kích hoạt này dẫn tới hiện tượng viêm đường thở do bạch cầu trung tính và thúc đẩy giải phóng các cytokine gây viêm [1]. Đây là cơ chế giải thích vì sao khí thải từ bếp gas có khả năng gây tổn thương mô phổi [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu cơ chế sinh học cũng xác nhận NO2 hoạt động như một chất bổ trợ thúc đẩy sự phát triển của bệnh hen suyễn dị ứng [1]. Khí này kích thích sự gia tăng bạch cầu ái toan, đồng thời kích thích cơ thể sản sinh các kháng thể đặc hiệu kháng nguyên như IgE và IgG [1]. Hệ quả là đường thở trở nên nhạy cảm hơn trước các tác nhân kích thích từ môi trường sống xung quanh [1].
Nồng độ NO2 trong nhà qua các phép đo thực tế
Để đánh giá mức độ phơi nhiễm thực tế, nhiều nghiên cứu dịch tễ đã đo lường nồng độ khí NO2 tại các hộ gia đình sử dụng bếp gas. Một khảo sát thực nghiệm ghi nhận nồng độ NO2 trung bình trong các hộ dùng bếp gas đạt mức 25,9 ppb, cao gấp 3 lần so với mức 8,6 ppb tại các gia đình sử dụng bếp điện [3]. Điều này cho thấy bếp gas là nguồn phát thải NO2 chính yếu trong môi trường kín [2].
Thời gian sử dụng bếp tỷ lệ thuận với lượng khí tích tụ trong không gian sống của gia đình [6]. Một nghiên cứu đo lường nồng độ NO2 liên tục trong 24 giờ tại nhà bếp ghi nhận giá trị trung bình là 58 ppb và trung vị là 45 ppb [6]. Nghiên cứu này chỉ rõ cứ mỗi một giờ thiết bị nhà bếp hoạt động thì nồng độ NO2 trung bình trong 24 giờ lại tăng thêm 18 ppb [6].
Mức độ ô nhiễm NO2 từ việc dùng gas thậm chí còn được chứng minh là vượt qua các ngưỡng quy chuẩn không khí thông thường [3], [7]. Nghiên cứu mô hình hóa năm 2024 tại Mỹ cho thấy việc sử dụng bếp gas và bếp propane làm tăng mức phơi nhiễm NO2 dài hạn trung bình thêm 4,0 ppb, tương đương 75% ngưỡng khuyến cáo phơi nhiễm của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) [7]. Các đợt nấu nướng thông thường cũng tạo ra mức phơi nhiễm ngắn hạn vượt qua cả tiêu chuẩn của WHO lẫn Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) [7].
Các nghiên cứu chỉ ra nguy cơ hen suyễn ở trẻ em
Mối liên hệ giữa bếp gas, khí NO2 và bệnh hen suyễn ở trẻ nhỏ đã được kiểm chứng qua nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu trên thế giới.
Nghiên cứu cắt ngang dựa trên cơ sở dữ liệu NHANES III tại Mỹ đã phân tích tình trạng sức khỏe đường hô hấp của trẻ nhỏ trong các gia đình có dùng bếp gas [1]. Kết quả cho thấy tỷ lệ mắc bệnh hô hấp mãn tính ở mức thấp nhất khi gia đình có sử dụng hệ thống thông gió lúc bật bếp và tuyệt đối không dùng bếp gas để sưởi ấm [1]. Việc thông gió khi nấu bếp gas cũng giúp trẻ có chức năng phổi tốt hơn, đặc biệt có ý nghĩa thống kê rõ rệt ở các bé gái [1].
Tại Thung lũng Latrobe (Australia), một nghiên cứu thực hiện năm 1998 theo dõi 148 trẻ em từ 7 đến 14 tuổi (trong đó có 53 trẻ mắc hen) sống tại 80 gia đình [8]. Các nhà nghiên cứu phát hiện nguy cơ xuất hiện triệu chứng hô hấp ở trẻ phơi nhiễm với bếp gas cao gấp 2,3 lần so với trẻ không phơi nhiễm [8]. Nguy cơ do bếp gas gây ra vẫn có ý nghĩa thống kê kể cả sau khi đã hiệu chỉnh theo nồng độ NO2 đo được bằng ống lấy mẫu thụ động [8].
Một nghiên cứu tiền cứu kéo dài 1 năm trên 1.342 trẻ em mắc hen suyễn tích cực (5 đến 10 tuổi) tại Connecticut và Massachusetts đã mang lại bằng chứng định lượng rõ rệt [2]. Kết quả cho thấy cứ mỗi 5 ppb NO2 tăng thêm vượt ngưỡng 6 ppb trong nhà, nguy cơ tăng điểm mức độ nghiêm trọng của bệnh hen tăng 37% [2]. Đồng thời, nguy cơ thở khò khè tăng 49%, nguy cơ triệu chứng ban đêm tăng 52% và nguy cơ phải dùng thuốc cắt cơn tăng tới 78% [2]. Các ảnh hưởng xấu này xảy ra ở nồng độ NO2 thấp hơn nhiều so với tiêu chuẩn không khí ngoài trời 53 ppb của EPA [2].
Tương tự, nghiên cứu trên 728 trẻ dưới 12 tuổi mắc hen tại các khu chung cư cho thấy sự hiện diện của bếp gas làm tăng nguy cơ thở khò khè lên 2,27 lần, khó thở lên 2,33 lần và tức ngực lên 4,34 lần [3]. Cứ mỗi 20 ppb NO2 tăng thêm, tỷ lệ xuất hiện thở khò khè tăng 52% và tỷ lệ tức ngực tăng 61% [3]. Tại Baltimore, một nghiên cứu trên 150 trẻ trước tuổi đi học mắc hen cũng ghi nhận mỗi 20 ppb NO2 tăng thêm làm tăng đáng kể số ngày trẻ bị hạn chế nói chuyện, ho và xuất hiện triệu chứng về đêm [4].
Nghiên cứu theo dõi dọc trên 30 trẻ từ 5 đến 12 tuổi mắc hen trong 126 ngày phân tích cũng chỉ ra rằng cứ mỗi mức tăng gấp 10 lần nồng độ NO2 của ngày hôm trước, tỷ lệ trẻ phải sử dụng ống hít cắt cơn vào ban đêm tăng gấp 4,9 lần [6]. Ước tính từ nghiên cứu năm 2024 cho thấy mức tăng phơi nhiễm NO2 dài hạn từ bếp gas và bếp propane có thể là nguyên nhân dẫn đến khoảng 50.000 ca hen suyễn ở trẻ em tại Mỹ [7].
Điểm mạnh và hạn chế của các bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu kể trên sở hữu nhiều ưu điểm lớn về mặt phương pháp luận khoa học, bao gồm việc đo lường khách quan nồng độ khí bằng ống Palmes và máy lấy mẫu thụ động [8], [3], [2]. Nhiều công trình theo dõi dọc dài hạn với cỡ mẫu lớn lên tới hàng nghìn trẻ, đồng thời kiểm soát chặt chẽ các biến số gây nhiễu như tiền sử dị ứng của cha mẹ, nấm mốc, rò rỉ nước, tình trạng kinh tế xã hội và mùa trong năm [8], [3], [2].
Tuy nhiên, các dữ liệu này vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định cần được nhìn nhận khách quan. Một số khảo sát cắt ngang chưa đo lường trực tiếp được nồng độ ô nhiễm không khí tại thời điểm khảo sát mà phải suy luận từ hành vi dùng thiết bị [1]. Khảo sát tại Australia có cỡ mẫu nhỏ với 80 hộ gia đình [8], trong khi một số nghiên cứu khác có số lượng ngày theo dõi của người tham gia còn giới hạn [6]. Ngoài ra, trong một nghiên cứu ngắn hạn, nồng độ NO2 chưa cho thấy mối liên hệ rõ rệt với sự suy giảm chức năng phổi ngay tức thì hay các triệu chứng ban ngày [6].
Những hiểu lầm phổ biến về bếp gas và chất lượng không khí
Nhiều người lầm tưởng rằng không khí trong nhà luôn trong lành và an toàn hơn không khí khói bụi ngoài đường. Thực tế cho thấy nồng độ các chất ô nhiễm như NO2 sinh ra từ bếp gas trong nhà kín có thể cao hơn đáng kể so với nồng độ đo được ngoài trời [2], [5].
Một quan niệm sai lầm khác là cho rằng khí thải chỉ gây hại khi vượt ngưỡng quy chuẩn môi trường ngoài trời. Nghiên cứu khoa học khẳng định rõ rằng trẻ mắc hen suyễn vẫn bị gia tăng triệu chứng và tăng nhu cầu dùng thuốc ở nồng độ NO2 thấp hơn nhiều so với tiêu chuẩn ngoài trời 53 ppb của EPA [3], [2]. Bất kỳ sự gia tăng nồng độ nào vượt qua mốc nền thấp cũng đều làm tăng gánh nặng bệnh tật theo cấp số [2].
Nhiều gia đình cũng tin rằng nếu không ngửi thấy mùi khét hay khói thì việc nấu nướng hoàn toàn vô hại. Khí NO2 sinh ra từ ngọn lửa gas là một chất kích thích vô hình, không nhất thiết đi kèm khói đen nhưng vẫn âm thầm tích tụ và thâm nhập vào sâu trong phế quản [1], [2]. Việc dùng bếp gas mà không bật hút mùi hay mở cửa sổ sẽ khiến lượng khí này tồn đọng kéo dài hàng giờ liền [1], [5].
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Trẻ em là đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước khí thải NO2 từ bếp gas do hệ hô hấp chưa hoàn thiện và thể tích hít thở tính theo trọng lượng cơ thể lớn [1], [2]. Đặc biệt, trẻ em có cơ địa dị ứng hoặc đã được chẩn đoán mắc bệnh hen suyễn có nguy cơ bùng phát cơn hen, ho đêm và khó thở cao hơn hẳn khi hít phải khí này [8], [2], [4].
Người dân sinh sống trong các căn hộ có diện tích nhỏ hoặc nhà ở xã hội chật hẹp cần hết sức lưu ý nguy cơ tích tụ khí độc [7], [5]. Nghiên cứu mô hình hóa năm 2024 chỉ rõ những người sống trong nhà diện tích dưới 800 square feet (khoảng 74 m2) phải chịu mức phơi nhiễm NO2 dài hạn cao gấp 4 lần so với người sống trong không gian trên 3000 square feet [7]. Không gian sống chật hẹp kết hợp với việc trao đổi khí kém khiến nồng độ NO2 tăng vọt nhanh chóng [5].
Các gia đình tuyệt đối không được sử dụng bếp gas để sưởi ấm trong mùa lạnh [1], [5]. Nghiên cứu tại các khu nhà ở Boston cho thấy vào mùa đông, tỷ lệ trao đổi khí giảm mạnh trong khi việc dùng bếp gas sưởi ấm phụ trợ đẩy nồng độ NO2 trong nhà bếp lên mức trung bình 50 ppb [5]. Hành vi dùng bếp gas để sưởi ấm đã được chứng minh làm tăng nguy cơ mắc bệnh hen suyễn ở trẻ em [1]. Khi trẻ có các dấu hiệu hô hấp bất thường kéo dài, gia đình cần đưa trẻ đến khám bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và hướng dẫn điều trị phù hợp.
Giải pháp thực tế giúp giảm thiểu ô nhiễm từ bếp gas
Kiểm soát môi trường sống trong nhà đóng vai trò nền tảng trong việc quản lý và phòng ngừa các bệnh lý hô hấp [4]. Để giảm bớt nồng độ NO2 và bảo vệ sức khỏe cả gia đình, các biện pháp can thiệp sau đây nên được áp dụng ngay:
Luôn luôn vận hành máy hút mùi hoặc mở quạt thông gió trong suốt thời gian bật bếp gas [1]. Nghiên cứu NHANES III khẳng định trẻ em sống trong nhà có dùng thông gió khi nấu bếp gas có tỷ lệ mắc bệnh hô hấp thấp nhất và có chức năng phổi tốt hơn rõ rệt so với nhà không thông gió [1]. Cần bật máy hút mùi trước khi đánh lửa và duy trì thêm vài phút sau khi tắt bếp để hút sạch khí tồn đọng.
Tăng cường lưu thông không khí tự nhiên bằng cách mở các cửa sổ phòng bếp khi nấu ăn [5]. Tỷ lệ trao đổi không khí cao hơn giúp làm loãng nhanh chóng nồng độ NO2 phát sinh, ngăn khí độc tràn vào phòng khách hay phòng ngủ [5]. Hạn chế tối đa việc cho trẻ nhỏ, nhất là trẻ bị hen, chơi đùa hoặc đứng gần khu vực bếp nấu khi đang chế biến thức ăn [2].
Cân nhắc chuyển đổi sang các thiết bị nấu không sinh khí thải như bếp từ hoặc bếp điện nếu gia đình có điều kiện [3], [5]. Dữ liệu cho thấy nồng độ NO2 tại các gia đình dùng bếp điện chỉ ở mức 8,6 ppb, thấp hơn rất nhiều so với bếp gas [3]. Việc thay thế nguồn phát thải hoặc kết hợp nhiều biện pháp cải thiện môi trường sống đã được chứng minh giúp giảm số ngày xuất hiện triệu chứng hen ở trẻ nhỏ [4], [5].
Nấu ăn bằng bếp gas là nguồn phát sinh khí NO2 chủ yếu trong nhà, tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây khởi phát và làm nặng thêm bệnh hen suyễn ở trẻ em [1], [2]. Nhận thức đúng về sự hiện diện của khí thải vô hình này sẽ giúp mỗi gia đình chủ động bảo vệ đường thở của con em mình. Bằng việc luôn sử dụng hệ thống thông gió, mở rộng cửa và cân nhắc thay thế nguồn nhiệt nấu nướng, chúng ta hoàn toàn có thể duy trì những bữa cơm ấm cúng mà vẫn giữ cho bầu không khí trong nhà luôn trong lành.
