Khi thời tiết chuyển mùa và nền nhiệt giảm sâu, số lượng người gặp tình trạng nghẹt mũi, chảy dịch mũi đặc và đau tức vùng mặt gia tăng nhanh chóng. Đa số người bệnh thường băn khoăn tại sao tình trạng viêm mũi xoang lại liên tục tái diễn vào những đợt rét dù đã dùng nhiều loại thuốc. Vệ sinh mũi đúng cách bằng dung dịch nước muối và chủ động bảo vệ đường thở chính là biện pháp phòng ngừa đợt cấp hiệu quả và an toàn.

Viêm mũi xoang là tình trạng viêm nhiễm lớp niêm mạc lót trong các hốc xoang và khoang mũi. Khi tiếp xúc với không khí lạnh, hệ thống phòng ngự tự nhiên của đường hô hấp trên dễ bị suy giảm chức năng, tạo điều kiện cho các tác nhân gây bệnh bùng phát.

Vì sao đợt cấp viêm mũi xoang bùng phát mạnh khi nhiệt độ giảm sâu?

Lớp niêm mạc mũi xoang được bao phủ bởi một hệ thống vi nhung mao chuyển động liên tục nhằm đẩy chất nhầy, bụi bẩn và vi sinh vật ra ngoài. Việc tiếp xúc trực tiếp với không khí lạnh có thể làm suy giảm tần số rung đập của các lông chuyển này [1]. Khi hoạt động của lông chuyển bị tê liệt hoặc chậm lại, chất nhầy sẽ ứ đọng trong các lỗ thông xoang, gây bít tắc và tạo môi trường yếm khí thuận lợi cho vi khuẩn sinh sôi [1].

Bên cạnh đó, phần lớn các đợt viêm mũi xoang cấp tính bắt nguồn từ tình trạng nhiễm virus liên quan đến cảm lạnh thông thường [2]. Khi sức đề kháng tại chỗ suy giảm do thời tiết lạnh, virus dễ dàng xâm nhập và gây viêm niêm mạc mũi xoang [2]. Nếu không được chăm sóc tốt, niêm mạc tổn thương sẽ kéo dài tình trạng ứ dịch và chuyển biến thành nhiễm khuẩn thứ phát [2].

Không chỉ dừng lại ở hốc mũi, viêm mũi xoang còn có mối liên hệ mật thiết với đường hô hấp dưới [3]. Cảm lạnh thông thường và các đợt viêm mũi xoang cấp hoặc mạn tính đều có liên quan chặt chẽ đến sự suy giảm chức năng phế quản và các bệnh lý đường thở dưới [3].

Rửa mũi bằng nước muối: Vũ khí hàng đầu kiểm soát triệu chứng tại chỗ

Trong các hướng dẫn điều trị lâm sàng, việc rửa mũi bằng nước muối được xem là biện pháp can thiệp ban đầu cơ bản và hiệu quả cho người bệnh viêm mũi xoang [2]. Đối với các đợt cấp không nghiêm trọng với triệu chứng đau nhẹ và thân nhiệt dưới 38,3 độ C, việc điều trị triệu chứng bằng nước muối sinh lý kết hợp thuốc giảm đau hoặc thuốc co mạch là lựa chọn phù hợp [2].

Dung dịch nước muối hoạt động theo cơ chế vật lý giúp làm loãng dịch nhầy đặc quánh, rửa trôi các vảy mủ, chất tiết ứ đọng và dị nguyên tích tụ trong hốc mũi [1]. Việc giải phóng các lỗ thông xoang bị bít tắc giúp phục hồi sự dẫn lưu khí tự nhiên [2].

Nhiều tài liệu hướng dẫn lâm sàng hiện nay cũng xếp nước muối đẳng trương và corticosteroid xịt mũi là liệu pháp điều trị nội khoa hàng đầu đối với viêm mũi xoang mạn tính [4]. Thao tác rửa mũi đều đặn giúp làm sạch bề mặt biểu mô, từ đó hỗ trợ niêm mạc xoang hồi phục khả năng tự bảo vệ [4].

Nước muối ấm hay nước muối thường: Nghiên cứu nói gì về hiệu quả?

Nhiều người có thói quen làm ấm nước muối trước khi rửa mũi vào mùa lạnh vì tin rằng nhiệt độ cao sẽ giúp giảm viêm và thông mũi tốt hơn. Để làm rõ vấn đề này, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2018 đã so sánh tác động của nước muối ấm và nước muối ở nhiệt độ phòng đối với chức năng vận chuyển chất nhầy lông chuyển ở bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính [1].

Nghiên cứu được thiết kế ngẫu nhiên trên 23 bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính và 9 người khỏe mạnh làm nhóm đối chứng [1]. Các nhà khoa học đã đo thời gian vận chuyển chất ngọt saccharin qua niêm mạc mũi trước và sau khi rửa mũi bằng nước muối ấm hoặc nước muối ở nhiệt độ phòng [1]. Độ thông thoáng của mũi cũng được đo lường thông qua lưu lượng hít vào đỉnh qua mũi, đo áp lực mũi trước, đo âm học mũi và thang điểm khó chịu khi thở [1].

Kết quả cho thấy thời gian vận chuyển saccharin đều giảm đáng kể sau khi rửa mũi ở cả nhóm dùng nước muối ấm (từ 12,3 ± 4,5 phút xuống còn 8,4 ± 4,9 phút) và nhóm dùng nước muối nhiệt độ phòng (từ 12,8 ± 5,0 phút xuống còn 8,9 ± 4,2 phút) [1]. Mức độ cải thiện thời gian vận chuyển saccharin giữa hai nhóm là tương đương nhau (cùng giảm trung bình 3,8 phút) và không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê [1].

Sau khi rửa mũi bằng nước muối ấm, thời gian vận chuyển saccharin của nhóm viêm mũi xoang mạn tính đạt 8,4 ± 4,9 phút, không có sự khác biệt so với mức 9,2 ± 3,7 phút ở người khỏe mạnh [1]. Độ thông thoáng khoang mũi giữa hai nhóm cũng không ghi nhận sự chênh lệch [1]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng việc rửa mũi bằng nước muối rất có lợi cho việc cải thiện chức năng nhung mao phế quản ở người viêm xoang mạn tính, nhưng việc làm ấm nước muối là không cần thiết và không mang lại thêm lợi ích vượt trội nào so với nước muối ở nhiệt độ phòng [1].

Nước muối ưu trương và đẳng trương: Giải pháp nào vượt trội hơn?

Bên cạnh nhiệt độ, nồng độ muối cũng là yếu tố được đưa vào nhiều thử nghiệm lâm sàng nhằm tối ưu hóa khả năng giảm phù nề niêm mạc. Một nghiên cứu so sánh năm 2022 đã đánh giá hiệu quả của nước muối ưu trương 3,5% so với nước muối đẳng trương trong việc cải thiện triệu chứng ở bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính [5].

Thử nghiệm được thực hiện trên 60 bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính chia làm hai nhóm: nhóm A sử dụng nước muối đẳng trương và nhóm B dùng nước muối ưu trương 3,5% trong thời gian 6 tuần [5]. Mức độ triệu chứng của người bệnh được đánh giá bằng thang điểm SNOT-20 ở thời điểm trước và sau đợt can thiệp [5]. Kết quả ghi nhận dung dịch nước muối ưu trương mang lại hiệu quả vượt trội hơn so với dung dịch đẳng trương trong việc làm giảm các triệu chứng lâm sàng của bệnh nhân [5]. Nồng độ muối cao tạo áp lực thẩm thấu giúp rút bớt dịch ứ từ các tế bào niêm mạc đang sưng nề, tạo độ thông thoáng tốt hơn cho hốc mũi [5].

Tuy nhiên, một tổng quan y khoa công bố năm 2021 lại chỉ ra rằng các nghiên cứu so sánh hiệu quả giữa các loại dung dịch rửa mũi hiện nay vẫn chưa cho thấy sự khác biệt tuyệt đối mang tính đồng nhất về phương pháp hoặc phân loại dung dịch nước muối [4]. Dạng bào chế tối ưu, liều lượng và cách thức phân phối nước muối cho người bệnh viêm xoang mạn tính vẫn là lĩnh vực đang tiếp tục được nghiên cứu để hoàn thiện thêm bằng chứng [4].

Trục liên thông hô hấp: Mối nguy viêm xoang lan xuống đường thở dưới

Mối tương tác giữa bệnh lý đường hô hấp trên và đường hô hấp dưới đã được y học ghi nhận trong nhiều thế kỷ [3]. Viêm mũi xoang không phải là một bệnh lý biệt lập tại chỗ mà có mối liên kết trực tiếp với tình trạng viêm nhiễm ở đường thở dưới, đặc biệt trên những bệnh nhân có cơ địa dị ứng [3]. Khái niệm "một đường thở, một bệnh lý" khẳng định rằng sự xáo trộn cân bằng sinh lý tại mũi có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến phế quản và phổi [3].

Mô hình thực nghiệm năm 2011 trên 6 cá thể thỏ bạch tạng trưởng thành đã chứng minh rõ phản ứng viêm lan tỏa này [6]. Các nhà nghiên cứu chia mẫu gồm một cá thể đối chứng được tiêm nước muối sinh lý vào xoang và các cá thể còn lại được cấy miếng bọt biển tẩm vi khuẩn tụ cầu vàng Staphylococcus aureus vào hốc mũi để gây viêm mũi xoang cấp [6]. Sau 2 tuần theo dõi mô bệnh học, cá thể tiêm nước muối không xuất hiện bất kỳ phản ứng viêm nào ở cả xoang và đường thở dưới [6].

Ngược lại, những cá thể bị gây viêm xoang cấp đều xuất hiện phản ứng viêm rõ rệt ở cả đường hô hấp trên và dưới trên lát cắt vi thể [6]. Tổn thương ghi nhận tình trạng giãn mạch ứ máu, tăng sinh bạch cầu đa nhân trung tính quanh mạch máu, mô đệm và phá hủy lớp tế bào biểu mô [6]. Điểm số viêm niêm mạc mũi đạt 2,86 ± 1,81, cao hơn đáng kể so với điểm số viêm đường hô hấp dưới là 1,36 ± 0,77 [6]. Kết quả này xác nhận một ổ nhiễm trùng vi khuẩn khu trú tại xoang có thể kích hoạt phản ứng viêm niêm mạc toàn diện trên toàn bộ hệ hô hấp [6].

Ở người, bệnh viêm xoang mạn tính kèm theo hoặc không kèm polyp mũi cũng thường xuyên được phát hiện trên bệnh nhân hen suyễn và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính [3]. Việc điều trị triệt để viêm mũi xoang bằng nội khoa hoặc ngoại khoa giúp cải thiện triệu chứng phế quản và phục hồi chức năng hô hấp dưới [3]. Sự thuyên giảm viêm mũi xoang đóng vai trò quyết định trong việc khôi phục cân bằng cho toàn bộ đường dẫn khí [3].

Yếu tố dị ứng và nguy cơ nhiễm trùng tái phát ở trẻ nhỏ

Cơ địa dị ứng đóng vai trò như một chất xúc tác khiến các đợt viêm mũi xoang dễ tái phát hơn mỗi khi tiếp xúc với không khí lạnh. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2020 theo quy trình PRISMA đã sàng lọc 7.103 tài liệu và phân tích chất lượng 25 công trình nghiên cứu nhằm tìm hiểu mối liên hệ giữa dị ứng và viêm xoang ở trẻ em [7].

Bằng chứng tổng hợp chỉ ra rằng tình trạng dị ứng làm suy yếu cơ chế phòng ngự cơ học lẫn miễn dịch của niêm mạc mũi trước sự tấn công của virus [7]. Lớp hàng rào biểu mô bị tổn thương mạn tính khiến virus gây cảm lạnh xâm nhập thuận lợi hơn [7]. Nghiên cứu cũng ghi nhận việc điều trị chống dị ứng giúp giảm đáng kể tần suất và mức độ nghiêm trọng của các đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên, bao gồm cả cảm lạnh thông thường ở trẻ nhỏ [7]. Đối với viêm xoang mạn tính, các liệu pháp kháng dị ứng giúp nâng cao hiệu quả điều trị chuyên biệt [7].

Mặc dù viêm xoang bao gồm một phổ bệnh học rất rộng từ nhiễm virus thông thường cho tới nhiễm nấm xâm lấn nguy hiểm [8], việc kiểm soát các yếu tố nền tảng như dị ứng và bảo vệ niêm mạc là chìa khóa để chặn đứng vòng xoắn bệnh lý tái diễn [4, 5].

Những sai lầm thường gặp và nhóm người cần đặc biệt thận trọng

Một hiểu lầm phổ biến khi bị tái phát viêm mũi xoang vào mùa lạnh là tự ý mua kháng sinh uống ngay trong những ngày đầu. Trên thực tế, hầu hết các trường hợp viêm mũi xoang cấp đều bắt nguồn từ virus [2]. Việc lạm dụng kháng sinh không những không rút ngắn thời gian bệnh mà còn gây nguy cơ kháng thuốc [2]. Các hướng dẫn y khoa khuyến cáo chỉ nên dùng kháng sinh phổ hẹp như amoxicillin hoặc trimethoprim/sulfamethoxazole khi các triệu chứng không thuyên giảm sau 7 ngày hoặc có dấu hiệu nặng lên bất kỳ lúc nào [2].

Sai lầm thứ hai là lạm dụng chụp chiếu không cần thiết. Việc chụp X-quang hay chụp cắt lớp vi tính (CT) không được khuyến cáo trong đánh giá ban đầu các đợt viêm mũi xoang cấp không biến chứng [2]. Chụp cắt lớp vi tính chỉ nên dành riêng cho việc xác định các bất thường cấu trúc giải phẫu hoặc khi nghi ngờ có biến chứng nhiễm trùng lan tỏa [2]. Một kết quả khám thực thể bình thường cũng không hoàn toàn loại trừ được khả năng viêm xoang tiềm ẩn, do đó việc chẩn đoán cần dựa trên toàn bộ bệnh sử lâm sàng [8].

Những trường hợp sau cần đặc biệt cẩn trọng và đi khám chuyên khoa tai mũi họng sớm:

  • Người có triệu chứng sốt cao trên 38,3 độ C, đau nhức dữ dội vùng mặt hoặc đau đầu khu trú [2].
  • Người xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ biến chứng hiếm gặp của viêm xoang do vi khuẩn như sưng nề ổ mắt, suy giảm thị lực, biến chứng nội sọ hoặc viêm tấy xương [2].
  • Người bệnh đã điều trị nội khoa tối đa nhưng triệu chứng vẫn kéo dài dai dẳng hoặc tiến triển nặng hơn [2].
  • Người có bệnh lý nền về đường thở dưới như hen suyễn hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính cần được theo dõi chặt chẽ vì đợt cấp viêm xoang có thể kích phát cơn hen nặng [3, 4].

Hướng dẫn thực hành: Vệ sinh mũi đúng cách và giữ ấm đường thở mùa lạnh

Để phòng ngừa hiệu quả các đợt cấp viêm mũi xoang trong mùa lạnh, việc thiết lập thói quen vệ sinh mũi hàng ngày đóng vai trò then chốt:

  • Lựa chọn dung dịch rửa: Có thể sử dụng nước muối sinh lý đẳng trương 0,9% hoặc dung dịch nước muối ưu trương đóng chai sẵn theo tiêu chuẩn y tế [7, 8]. Sử dụng nước ở nhiệt độ phòng là hoàn toàn đạt yêu cầu về mặt sinh học và độ thông thoáng nhung mao, không bắt buộc phải tốn công đun ấm nước muối [1]. Tuyệt đối dùng nước sạch vô khuẩn hoặc nước cất để pha dung dịch, không dùng nước lã chưa qua xử lý.
  • Kỹ thuật rửa: Nghiêng người về phía bồn rửa một góc khoảng 45 độ, há miệng thở nhẹ bằng miệng. Đặt vòi xịt vào một bên lỗ mũi, bơm dòng nước muối nhẹ nhàng để dịch chảy qua cửa sau hốc mũi và thoát ra ở lỗ mũi bên kia. Tránh xì mũi quá mạnh ngay sau khi rửa vì áp lực cao có thể đẩy dịch mủ ngược vào vòi tai gây viêm tai giữa.
  • Giữ ấm đường thở: Khi ra ngoài trời lạnh, cần đeo khẩu trang dày để sưởi ấm và tạo độ ẩm cho luồng không khí hít vào trước khi chạm tới niêm mạc xoang, giảm thiểu nguy cơ ức chế chuyển động của lông chuyển [1]. Quàng khăn ấm vùng cổ ngực để bảo vệ trục liên thông hô hấp trên và dưới [3, 6].
  • Chăm sóc phối hợp: Hạn chế tiếp xúc với khói bụi, tác nhân gây dị ứng để bảo vệ hàng rào miễn dịch của niêm mạc [7]. Uống đủ nước để duy trì độ ẩm tự nhiên cho chất nhầy đường thở.

Viêm mũi xoang tái phát khi trời lạnh là phản ứng tự nhiên của một hệ thống niêm mạc đang suy yếu trước áp lực nhiệt độ và tác nhân gây bệnh. Bằng cách kiên trì vệ sinh mũi bằng dung dịch nước muối, không lạm dụng kháng sinh sai mục đích và luôn giữ ấm đường hô hấp, bạn hoàn toàn có thể kiểm soát tốt bệnh lý và ngăn ngừa những biến chứng nguy hiểm lan xuống phế quản. Khi có các dấu hiệu cảnh báo kéo dài hoặc đau sốt bất thường, hãy đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.