Nhiều phụ nữ sau quá trình điều trị ung thư vú phải đối mặt với các triệu chứng tiền mãn kinh và mãn kinh vô cùng nặng nề như bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm, mất ngủ và thay đổi tâm trạng. Do việc sử dụng liệu pháp hormone thay thế thường bị chống chỉ định ở nhóm bệnh nhân này vì lo ngại tái phát khối u, không ít người đã tìm đến các loại thảo dược tự nhiên. Trong số đó, Black Cohosh (tên khoa học là Actaea racemosa, hay thiên ma đen) trở thành một trong những cái tên được tìm kiếm nhiều nhất trên thị trường thực phẩm chức năng.
Tuy nhiên, liệu phụ nữ có tiền sử ung thư vú sử dụng Black Cohosh có thực sự an toàn hay không? Câu trả lời ngắn gọn dựa trên các bằng chứng hiện có là: chưa có đủ cơ sở khoa học khẳng định Black Cohosh an toàn cho bệnh nhân ung thư vú, và thảo dược này tiềm ẩn nhiều nguy cơ tác dụng phụ đáng lo ngại trên hệ sinh dục, tuyến vú, chức năng gan cũng như rủi ro pha trộn dược liệu bẩn [1], [2], [3].
Áp lực triệu chứng mãn kinh và xu hướng tìm đến thảo dược
Sau các can thiệp như phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hoặc liệu pháp ức chế nội tiết tố kéo dài, nồng độ estrogen trong cơ thể người bệnh ung thư vú sụt giảm đột ngột. Sự thiếu hụt này gây ra những cơn bốc hỏa dữ dội và tình trạng suy giảm chất lượng sống nghiêm trọng. Trước đây, liệu pháp hormone từng được kê đơn phổ biến cho phụ nữ mãn kinh, nhưng các thử nghiệm lớn như Nghiên cứu Sáng kiến Sức khỏe Phụ nữ (WHI) đã chứng minh liệu pháp hormone làm gia tăng nguy cơ ung thư vú và các biến cố tim mạch [2].
Chính vì lý do đó, hàng triệu phụ nữ trên toàn thế giới đã chuyển hướng sang các liệu pháp thảo dược tự nhiên để kiểm soát triệu chứng [2]. Tại Mỹ, các sản phẩm thảo dược tạo ra doanh thu hàng năm vượt mức 1,8 tỷ USD [2]. Sự bùng nổ của thị trường thực phẩm bổ sung khiến nhiều người ngộ nhận rằng thảo dược có nguồn gốc từ tự nhiên thì luôn lành tính và không gây hại cho sức khỏe.
Black Cohosh có tác động như thế nào đến cơ thể phụ nữ?
Black Cohosh (Actaea racemosa L., họ Hoàng liên Ranunculaceae) là loài thảo dược bản địa Bắc Mỹ, từ lâu đã được sử dụng rộng rãi nhằm cải thiện các rối loạn thời kỳ mãn kinh như một biện pháp thay thế liệu pháp hormone [4]. Phần thân rễ và rễ của cây chứa các hợp chất hoạt tính sinh học phức tạp như este polyphenol và glycoside triterpene [4], [3].
Về mặt sinh học, các sản phẩm thảo dược dùng để trị triệu chứng mãn kinh thường được xếp vào nhóm có giả định hoạt tính phytoestrogen – tức hợp chất có nguồn gốc thực vật có thể tương tác với các thụ thể estrogen của cơ thể [1]. Dù một số nghiên cứu chiết xuất đạt tiêu chuẩn dược phẩm ghi nhận tính an toàn và hiệu quả nhất định trong việc giảm nhẹ triệu chứng vận mạch [4], nhưng cơ chế tác động chính xác của Black Cohosh trên các mô nhạy cảm với nội tiết như tuyến vú và nội mạc tử cung vẫn chưa được hiểu tường tận [1]. Điều này làm dấy lên mối quan ngại lớn đối với những người có tiền sử mang khối u nhạy cảm với hormone.
Báo cáo an toàn: Tác dụng không mong muốn trên tuyến vú và hệ sinh dục
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2023 đã phân tích chuyên sâu các mối lo ngại về an toàn của các sản phẩm thảo dược có giả định hoạt tính phytoestrogen [1]. Các nhà nghiên cứu đã thu thập và đánh giá báo cáo phản ứng có hại (AR) từ Trung tâm Cảnh giác Dược Hà Lan (Lareb), cơ sở dữ liệu VigiBase của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cùng một tổng quan phạm vi gồm 73 bài báo khoa học [1].
Kết quả cho thấy Black Cohosh nằm trong nhóm đầu các thảo dược bị báo cáo nhiều nhất về biến cố bất lợi [1]. Cụ thể, trong cơ sở dữ liệu Lareb với 67 báo cáo, Black Cohosh là loài thực vật bị báo cáo nhiều nhất, chiếm tới 47,8% số trường hợp [1]. Trong cơ sở dữ liệu toàn cầu VigiBase với tổng số 21.944 báo cáo, Black Cohosh đứng thứ hai với 11,6% các ghi nhận phản ứng có hại [1]. Đồng thời, trong tổng quan phạm vi 73 bài báo, Black Cohosh cũng là loài thảo dược được nhắc đến thường xuyên nhất, chiếm tỷ lệ 30,1% [1].
Đáng chú ý, các phản ứng có hại được ghi nhận thường xuyên nhất thuộc nhóm rối loạn hệ sinh sản và tuyến vú, rối loạn tiêu hóa, rối loạn da và mô dưới da, cùng các rối loạn toàn thân [1]. Đặc biệt, nghiên cứu chỉ ra rằng việc sử dụng các sản phẩm thảo dược có giả định hoạt tính phytoestrogen có liên quan trực tiếp đến hiện tượng xuất huyết sau mãn kinh [1]. Hiện tượng chảy máu âm đạo bất thường hoặc tác động lên tuyến vú là dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng, bởi chúng phản ánh sự kích thích tiềm tàng lên các mô nhạy cảm với hormone – điều tối kỵ ở người từng mắc ung thư vú. Nghiên cứu năm 2023 kết luận rằng dù lợi ích của các thảo dược này được quảng bá rầm rộ, các biến cố bất lợi thực tế vẫn chưa được hiểu rõ và đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ [1].
Nguy cơ tổn thương gan từ các ca lâm sàng thực tế
Bên cạnh các lo ngại trên hệ sinh dục và tuyến vú, độc tính trên gan là một trong những rủi ro nghiêm trọng nhất đã được y văn ghi nhận khi sử dụng Black Cohosh [2], [3]. Nhiều bằng chứng lâm sàng cho thấy các sản phẩm thảo dược nói chung và Black Cohosh nói riêng có liên quan đến hàng loạt tổn thương gan ở các mức độ khác nhau [2].
Một báo cáo ca bệnh công bố năm 2004 đã ghi nhận trường hợp bệnh nhân nữ bị viêm gan tự miễn khởi phát sau khi sử dụng Black Cohosh để kiểm soát các triệu chứng mãn kinh [2]. Viêm gan tự miễn là tình trạng hệ thống miễn dịch tự sản sinh kháng thể tấn công các tế bào gan khỏe mạnh, dẫn đến suy giảm chức năng gan cấp tính hoặc mạn tính [2]. Từ trường hợp lâm sàng này, các chuyên gia khuyến cáo cần phải theo dõi chức năng gan thật chặt chẽ ở những phụ nữ có ý định dùng chế phẩm từ Black Cohosh [2].
Bệnh nhân ung thư vú thường đã trải qua quá trình điều trị phức tạp với nhiều loại thuốc chuyển hóa qua gan. Việc gan phải chịu thêm gánh nặng thải trừ hoặc phản ứng miễn dịch bất lợi từ thảo dược có thể làm tăng nguy cơ tổn thương gan nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe toàn thân.
Hiểm họa từ dược liệu giả mạo và kém chất lượng
Một yếu tố rủi ro không thể bỏ qua đối với người tiêu dùng là vấn nạn gian lận thương mại và tạp nhiễm dược liệu trên thị trường thực phẩm bổ sung [4], [3]. Do nhu cầu sử dụng Black Cohosh tăng vọt trên toàn cầu, nguồn cung cấp nguyên liệu tự nhiên bị thiếu hụt, dẫn đến tình trạng nhiều sản phẩm thương mại bị làm giả hoặc pha trộn các loài thảo dược họ hàng kém phẩm chất [4], [3].
Nghiên cứu công bố năm 2011 đã tiến hành phân tích dấu vân tay hóa thực vật trên 15 loài thuộc chi Actaea thu thập từ Bắc Mỹ và châu Á bằng kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép đầu dò dãy diod (HPLC-PDA) và khối phổ (LC-MS) [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các câu hỏi về tính an toàn và nhiều ca nhiễm độc gan ở bệnh nhân dùng Black Cohosh thực chất bắt nguồn từ việc sản phẩm bị pha trộn các loài thảo mộc khác [3]. Nghiên cứu đã xác định hai hợp chất chỉ dấu quan trọng là cimifugin và cimiracemoside F giúp phân biệt Black Cohosh (Actaea racemosa) thật với các loài thảo dược châu Á, đồng thời khẳng định hợp chất formononetin không tồn tại trong cả các loài Actaea bản địa châu Á hay Bắc Mỹ [3].
Tiếp tục nghiên cứu vấn đề này, năm 2016, các nhà khoa học đã phân tích 203 mẫu thảo dược thuộc 7 loài Actaea khác nhau bằng phương pháp RP-PDA-HPLC kết hợp phân tích thành phần chính (PCA) [4]. Kết quả cho thấy phương pháp này có thể phân tách rõ ràng giữa Black Cohosh chính chuẩn với các loài thảo mộc châu Á (thường gọi là sheng ma) và loài thiên ma vùng Appalachian (Appalachian bugbane) của Mỹ [4]. Mặc dù các chế phẩm đạt tiêu chuẩn dược phẩm nghiêm ngặt đã chứng minh được tính an toàn trong một số thử nghiệm [4], phần lớn thực phẩm chức năng lưu hành tự do trên thị trường lại không được kiểm định nghiêm ngặt bằng các phương pháp này. Người bệnh ung thư vú khi tự ý mua sản phẩm trôi nổi rất dễ dung nạp phải dược liệu giả mạo, chứa tạp chất gây hại cho gan và cơ thể [3].
Ai nên tuyệt đối thận trọng hoặc tránh sử dụng Black Cohosh?
Dựa trên các nghiên cứu khoa học và báo cáo an toàn y tế, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác:
- Phụ nữ có tiền sử hoặc đang điều trị ung thư vú: Do nguy cơ liên quan đến các rối loạn hệ sinh dục, rối loạn tuyến vú và xuất huyết sau mãn kinh đã được ghi nhận trong các báo cáo cảnh giác dược quốc tế [1].
- Người có tiền sử bệnh gan hoặc suy giảm chức năng gan: Những bệnh nhân viêm gan, men gan cao hoặc tiền sử viêm gan tự miễn không nên dùng Black Cohosh vì nguy cơ gây độc tính gan và tổn thương miễn dịch [2], [3].
- Người đang sử dụng các thuốc ức chế nội tiết tố hoặc thuốc điều trị đích: Nguy cơ tương tác chưa được làm rõ có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của phác đồ điều trị ung thư chính quy.
- Người tiêu dùng không rõ nguồn gốc sản phẩm: Tuyệt đối không tự ý mua các loại rễ cây, bột thô hoặc thực phẩm bổ sung không rõ nguồn gốc kiểm định vì nguy cơ pha tạp các loài Actaea châu Á gây độc tính [4], [3].
Lời khuyên an toàn và cách tiếp cận đúng đắn
Phụ nữ sau điều trị ung thư vú khi gặp phải các cơn bốc hỏa, rối loạn giấc ngủ không nên tự ý tìm kiếm các loại thực phẩm chức năng trôi nổi để tự điều trị. Hãy luôn trao đổi cởi mở với bác sĩ chuyên khoa ung bướu để được tư vấn các biện pháp kiểm soát không dùng hormone đã được y học kiểm chứng an toàn.
Nếu có bất kỳ chỉ định đặc biệt nào liên quan đến thảo dược đạt chuẩn dược dụng, việc theo dõi định kỳ chức năng gan và các dấu hiệu bất thường trên hệ sinh dục (như ra máu âm đạo, căng tức vú) là bắt buộc [1], [2]. Đồng thời, người bệnh cần ưu tiên cải thiện chất lượng sống thông qua chế độ dinh dưỡng lành mạnh, uống đủ nước, tập thể dục vừa sức, giữ không gian ngủ thoáng mát và rèn luyện các kỹ thuật thư giãn tinh thần để từng bước làm dịu các triệu chứng mãn kinh.
Black Cohosh chưa thể được xem là giải pháp an toàn tuyệt đối cho phụ nữ có tiền sử ung thư vú do vẫn còn nhiều khoảng trống về an toàn nội tiết, nguy cơ tổn thương gan và rủi ro dược liệu giả mạo [1], [2], [4], [3]. Bất kỳ can thiệp nào lên sức khỏe trong giai đoạn sau ung thư cũng cần đặt yếu tố thận trọng lên hàng đầu dưới sự hướng dẫn chặt chẽ của nhân viên y tế.