Nhiều phụ nữ khi bước vào thai kỳ bất ngờ đối mặt với những cơn đau quặn thận dữ dội do sỏi tiết niệu gây ra. Tâm lý chung của hầu hết thai phụ là hoang mang, lo sợ viên sỏi làm ảnh hưởng đến thai nhi và băn khoăn không biết nên ăn uống thế nào để vừa không làm sỏi lớn thêm, vừa cung cấp đủ dưỡng chất cho con. Không ít mẹ bầu đã vội vã cắt bỏ hoàn toàn các thực phẩm giàu canxi vì nghĩ rằng canxi là thủ phạm tạo sỏi.

Thực tế y khoa cho thấy, việc nhịn canxi khi mang thai là một sai lầm nguy hại cho cả mẹ lẫn con. Phụ nữ mang thai bị sỏi thận không được tự ý kiêng khem mù quáng mà cần một chiến lược dinh dưỡng khoa học: duy trì lượng canxi khẩu phần ở mức khuyến nghị, uống đủ nước đều đặn suốt ngày đêm và giảm các yếu tố thúc đẩy tạo sỏi như muối hoặc đạm động vật dư thừa.

Bối cảnh và gánh nặng sỏi thận trong thai kỳ

Sỏi thận tiết niệu là bệnh lý phổ biến trên toàn cầu, với tỷ lệ mắc trong dân số chung dao động khoảng 10% đến 15% [1]. Bệnh lý này cũng thường đi kèm với các vấn đề chuyển hóa toàn thân như béo phì, đái tháo đường hoặc bệnh tim mạch [1]. Khi bước vào thai kỳ, sự xuất hiện của sỏi thận tuy không quá dày đặc nhưng lại tạo ra áp lực điều trị vô cùng lớn cho đội ngũ y tế.

Theo các tổng quan y khoa, sỏi thận có triệu chứng lâm sàng chỉ xảy ra ở dưới 1% tổng số phụ nữ mang thai [2]. Mặc dù tỷ lệ này không cao, bệnh lại là nguyên nhân không liên quan đến sản khoa hàng đầu gây đau bụng cấp tính ở thai phụ [3]. Việc chẩn đoán và xử trí sỏi trong thai kỳ luôn là bài toán phức tạp vì bác sĩ phải cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích điều trị cho người mẹ và mức độ an toàn của thai nhi trước nguy cơ phơi nhiễm tia xạ [2].

May mắn là phần lớn các trường hợp sỏi thận ở mẹ bầu đều có diễn tiến lành tính nếu được phát hiện sớm. Dữ liệu y khoa chỉ ra rằng đa số bệnh nhân mang thai có thể điều trị bảo tồn mà không cần phẫu thuật [2]. Do đó, điều chỉnh chế độ ăn uống và sinh hoạt đóng vai trò nền tảng giúp kiểm soát sỏi, giảm thiểu nguy cơ can thiệp thủ thuật xâm lấn.

Hiểu lầm tai hại: Bị sỏi thận có nên kiêng hoàn toàn canxi?

Phần lớn người bệnh thường nghĩ rằng sỏi thận hình thành do thừa canxi, dẫn đến phản xạ tự nhiên là kiêng sữa, tôm, cua và các chế phẩm từ sữa. Trong tự nhiên, sỏi canxi kết hợp với oxalat hoặc photphat thực sự là dạng sỏi phổ biến nhất, chiếm tới 75% các loại sỏi thận được ghi nhận [4]. Ngược lại, sỏi acid uric chỉ chiếm tỷ lệ dưới 10% tổng số ca bệnh [4].

Dù sỏi chứa canxi chiếm đa số, việc cắt giảm canxi trong chế độ ăn lại là hành động làm tăng nguy cơ tạo sỏi thay vì ngăn ngừa. Các bằng chứng khoa học khẳng định rằng chế độ ăn thiếu canxi thực chất là yếu tố có hại, làm tăng nguy cơ phát triển sỏi thận [4]. Khi lượng canxi trong đường tiêu hóa bị giảm sút, oxalat tự do từ thức ăn không được canxi liên kết tại ruột sẽ hấp thu ồ ạt vào máu rồi đào thải qua thận, làm tăng nồng độ oxalat trong nước tiểu và thúc đẩy kết tinh sỏi oxalat canxi.

Đối với thai phụ, việc kiêng canxi còn mang lại hậu quả nghiêm trọng hơn cho sự phát triển của thai nhi. Thai nhi cần một lượng lớn canxi để xây dựng khung xương và mầm răng, đặc biệt trong tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba. Nếu khẩu phần ăn của mẹ không đủ canxi, cơ thể buộc phải huy động canxi từ xương mẹ, gây loãng xương thai kỳ và suy giảm sức khỏe của mẹ sau sinh. Vì vậy, thai phụ bị sỏi tuyệt đối không cắt giảm canxi tự nhiên từ thực phẩm.

Nghiên cứu khoa học nói gì về chế độ ăn và kiểm soát sỏi thận?

Nhiều nghiên cứu và hướng dẫn lâm sàng trên thế giới đã phân tích tác động của các can thiệp dinh dưỡng đối với sự hình thành và tái phát sỏi thận.

Một hướng dẫn thực hành lâm sàng của Trường Đại học Bác sĩ Hoa Kỳ (ACP) năm 2014 đã tổng hợp các nghiên cứu công bố đến tháng 3/2014 trên đối tượng người trưởng thành từng bị sỏi thận tái phát [5]. Hướng dẫn này đưa ra khuyến cáo mức độ yếu dựa trên bằng chứng chất lượng thấp rằng người bệnh cần tăng lượng chất lỏng nạp vào rải đều trong ngày để đạt lượng nước tiểu bài tiết tối thiểu 2 lít mỗi ngày nhằm ngăn ngừa sỏi tái phát [5]. Hướng dẫn cũng ghi nhận rằng nếu việc tăng cường uống nước thất bại, các thuốc đơn trị liệu như thiazide, citrate hoặc allopurinol mới được xem xét [5]. Tuy nhiên, việc dùng thuốc ở phụ nữ mang thai phải vô cùng thận trọng và cần chỉ định chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa.

Một bài tổng quan toàn diện công bố năm 2020 đã phân tích sâu các yếu tố dinh dưỡng ảnh hưởng đến nguy cơ sỏi thận [4]. Nghiên cứu này khẳng định chế độ ăn nhiều đạm động vật và thịt đỏ có tác động tiêu cực rõ rệt, trong khi chế độ ăn giàu rau xanh, trái cây kết hợp với lượng vừa phải sữa ít béo mang lại nguy cơ mắc sỏi thấp nhất [4]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng chế độ ăn chay cân bằng có sử dụng sữa là mô hình bảo vệ hiệu quả nhất trước nguy cơ tạo sỏi [4]. Các hướng dẫn dinh dưỡng hiện nay đều thống nhất việc tăng cường uống nước, giữ lượng canxi cân bằng, giảm muối natri, giảm protein động vật và tăng cường chất xơ, hoa quả [4].

Tại Trung Quốc, một nghiên cứu hồi cứu thực hiện trên 208 thai phụ mắc sỏi thận tại Bệnh viện Phụ sản và Trẻ em Phúc Kiến từ tháng 1/2020 đến tháng 12/2023 đã cung cấp cái nhìn thực tế về điều trị sỏi trong thai kỳ [3]. Trong số 208 bệnh nhân, có 130 trường hợp được theo dõi quan sát bảo tồn, 46 trường hợp được điều trị nội khoa giảm triệu chứng và chỉ có 32 trường hợp phải can thiệp ngoại khoa đặt ống thông niệu quản [3]. Nghiên cứu phát hiện thời điểm khởi phát triệu chứng, kích thước viên sỏi, vị trí và mức độ giãn niệu quản cùng các bất thường trong xét nghiệm nước tiểu là những yếu tố định hướng phương pháp điều trị [3].

Thách thức từ sự tuân thủ chế độ ăn và bệnh lý đồng mắc

Dù các giải pháp dinh dưỡng được chứng minh mang lại hiệu quả rõ rệt, việc áp dụng chúng vào thực tế đời sống lại gặp không ít rào cản. Một bài tổng quan ngắn công bố năm 2025 cho thấy tỷ lệ bệnh nhân sỏi niệu kiên trì tuân thủ các khuyến nghị dinh dưỡng phòng ngừa thường ở mức rất thấp, chỉ khoảng 30% người bệnh thực hiện đúng [6].

Nghiên cứu này chỉ ra các yếu tố chính cản trở sự tuân thủ bao gồm trình độ học vấn, điều kiện kinh tế, bệnh lý kèm theo và đặc biệt là những quan niệm sai lầm về căn bệnh [6]. Để cải thiện tình trạng này, các chuyên gia nhấn mạnh tầm quan trọng của việc truyền thông rõ ràng, thiết kế kế hoạch dinh dưỡng cá nhân hóa và ứng dụng y tế từ xa để theo dõi sát sao người bệnh [6].

Bên cạnh đó, các bệnh lý nền đi kèm trong thai kỳ cũng tác động trực tiếp đến quá trình điều trị sỏi. Nghiên cứu năm 2025 tại Bệnh viện Phúc Kiến ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về lựa chọn phương thức điều trị ở nhóm thai phụ có biến chứng rối loạn tăng huyết áp [3]. Trong khi đó, nhóm thai phụ có rối loạn tăng đường huyết không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mặt can thiệp y tế [3]. Điều này đòi hỏi thai phụ bị sỏi thận kèm tăng huyết áp thai kỳ phải tuân thủ nghiêm ngặt hơn nữa chế độ ăn nhạt để kiểm soát đồng thời cả huyết áp và nguy cơ sỏi.

Ai nên thận trọng và khi nào cần can thiệp cấp cứu?

Không phải mọi trường hợp sỏi thận trong thai kỳ đều có thể tự xử lý êm thấm tại nhà chỉ bằng việc điều chỉnh bữa ăn. Mẹ bầu cần đặc biệt cảnh giác với các biến chứng tắc nghẽn đường tiểu kèm nhiễm trùng vì tình trạng này có thể đe dọa sức khỏe của cả mẹ và bé.

Theo hướng dẫn đa chuyên khoa từ một trung tâm y tế học thuật năm 2021 tổng hợp từ 54 bài báo khoa học, siêu âm thận bàng quang là công cụ chẩn đoán hình ảnh ban đầu được ưu tiên lựa chọn cho thai phụ [7]. Khi hình ảnh siêu âm chưa rõ ràng, chụp cắt lớp vi tính không cản quang mới được cân nhắc chỉ định [7]. Hướng dẫn nhấn mạnh đối với thai phụ có sỏi gây tắc nghẽn kèm nhiễm trùng huyết, việc giải áp đường tiểu khẩn cấp là bắt buộc, trong đó đặt ống thông niệu quản là can thiệp ưu tiên hàng đầu nếu điều kiện cho phép [7].

Các thai phụ cần đến bệnh viện kiểm tra ngay lập tức nếu xuất hiện những dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm sau:

  • Đau quặn hông lưng dữ dội, không thuyên giảm khi nghỉ ngơi hoặc thay đổi tư thế.
  • Sốt cao, ớn lạnh, buồn nôn hoặc nôn mửa liên tục.
  • Tiểu buốt, tiểu rắt, nước tiểu đục hoặc có lẫn máu nhìn thấy bằng mắt thường.
  • Thai phụ có bệnh lý tim mạch, đái tháo đường hoặc huyết áp cao phối hợp [1], [3].

Hướng dẫn thực hành dinh dưỡng an toàn cho thai phụ có sỏi

Để kiểm soát sỏi thận an toàn trong thai kỳ mà vẫn đảm bảo dưỡng chất cho con, thai phụ cần thiết lập một kế hoạch ăn uống khoa học dựa trên các nguyên tắc đã được y học xác thực.

Thứ nhất là chiến lược bổ sung nước đúng cách. Người bệnh cần uống đủ chất lỏng để lượng nước tiểu bài tiết đạt ít nhất 2 lít mỗi ngày [5]. Lượng nước này không nên uống dồn dập vào một thời điểm mà cần rải đều suốt cả ngày, bao gồm cả việc uống một ly nước trước khi đi ngủ và bổ sung khi thức giấc ban đêm để tránh tình trạng nước tiểu cô đặc trong giấc ngủ [5]. Nước lọc là lựa chọn hàng đầu, có thể kết hợp thêm nước cam hoặc chanh tươi vừa phải.

Thứ hai là duy trì lượng canxi cân bằng từ nguồn thực phẩm tự nhiên. Mẹ bầu không nên kiêng sữa mà nên ưu tiên các sản phẩm sữa ít béo hoặc sữa chua không đường kết hợp cùng bữa ăn [4]. Việc nạp canxi cùng lúc với bữa ăn giúp canxi gắn kết với oxalat có trong thực phẩm ngay tại lòng ruột, ngăn không cho oxalat hấp thu vào máu [4]. Tuyệt đối không tự ý dùng các viên uống canxi liều cao khi chưa có chỉ định cụ thể của bác sĩ sản khoa.

Thứ ba là hạn chế nghiêm ngặt lượng muối natri và đạm động vật. Giảm bớt lượng thịt đỏ trong khẩu phần ăn hàng ngày giúp làm giảm tải lượng acid uric và hạn chế bài tiết canxi qua thận [4]. Thay vào đó, thai phụ nên bổ sung nguồn đạm thực vật, tăng cường rau xanh, hoa quả tươi và các loại ngũ cốc giàu chất xơ [4].

Cuối cùng, việc duy trì một chế độ ăn uống cân bằng, giao tiếp thường xuyên với bác sĩ và tham vấn chuyên gia dinh dưỡng là chìa khóa then chốt [2], [6]. Mẹ bầu không nên tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng, các loại nước lá lợi tiểu không rõ nguồn gốc để tránh nguy cơ kích thích co bóp tử cung gây nguy hiểm cho thai kỳ.