Truyền miệng dân gian thường coi hoàng cầm như vị thuốc "an thai" lành tính cho bà bầu. Nhiều gia đình tự mua rễ cây này về sắc uống khi thai phụ có dấu hiệu động thai hoặc nóng trong.

Tuy nhiên, câu trả lời ngắn gọn là phụ nữ mang thai tuyệt đối không tự ý dùng hoàng cầm. Dù y học cổ truyền dùng rễ cây này hàng nghìn năm để dưỡng thai, các nghiên cứu hiện đại chỉ ra thiếu bằng chứng an toàn đầy đủ trên người mang thai, thậm chí ghi nhận nguy cơ gây độc cho gan, thận của mẹ khi dùng liều cao trên động vật và rủi ro nhiễm độc tố nấm mốc từ dược liệu kém chất lượng [1], [2], [3].

Hoàng cầm và những hoạt chất tác động mạnh trong rễ cây

Hoàng cầm (tên khoa học Scutellaria baicalensis Georgi) là cây thân thảo sống lâu năm, phân bố rộng ở khu vực phương Đông [1], [2]. Bộ phận dùng làm thuốc là phần rễ khô, vốn xuất hiện phổ biến trong nhiều bài thuốc y học cổ truyền Trung Quốc suốt hàng nghìn năm với công dụng thanh nhiệt, an thai và ngừa sẩy thai [2], [4]. Ngoài ra, thảo dược này còn được chỉ định hỗ trợ hạ sốt, kháng virus và giảm triệu chứng viêm phế quản [5].

Tác dụng dược lý của rễ hoàng cầm đến từ hàm lượng cao nhóm chất flavonoid (như baicalein, wogonin, oroxylin A), nhóm flavonoid glycoside (như baicalin, wogonoside) và tinh dầu [2], [5]. Trong đó, baicalein là hoạt chất chiếm hàm lượng cao nhất [4].

Các thành phần này mang hoạt tính chống viêm, chống oxy hóa, chống chết tế bào theo chương trình (anti-apoptotic), bảo vệ thần kinh và kháng khuẩn [6], [7]. Đặc biệt, dược liệu có khả năng tác động lên các vị trí thụ thể GABA ở hệ thần kinh và từng được ghi nhận gây buồn ngủ, an thần [6]. Khi vào cơ thể thai phụ, những hoạt chất sinh học mạnh này không chỉ dừng lại ở tác dụng "làm mát" như quan niệm dân gian mà can thiệp trực tiếp vào nhiều quá trình sinh hóa của cả mẹ và phôi thai.

Bằng chứng khoa học nói gì về tác dụng và độc tính?

Các nghiên cứu hiện đại đã bước đầu kiểm chứng công dụng dưỡng thai và độ an toàn của hoàng cầm qua mô hình thực nghiệm và thử nghiệm lâm sàng.

Một tổng quan công bố năm 2023 ghi nhận hoàng cầm có tiềm năng hỗ trợ các bệnh lý thai kỳ như sẩy thai tự nhiên liên tiếp, tiền sản giật, sinh non, thai chậm tăng trưởng và đái tháo đường thai kỳ, nhưng vẫn có rất ít nghiên cứu hệ thống khám phá rõ cơ chế và đích tác động cụ thể [2].

Năm 2025, một nghiên cứu đã khảo sát cơ chế ngừa sẩy thai giai đoạn sớm của hoàng cầm thông qua dược lý mạng và hai mô hình gây sẩy thai trên thực nghiệm bằng lipopolysaccharide (LPS - chất gây viêm) hoặc mifepristone (RU486) [7]. Các nhà khoa học xác nhận 10 hợp chất có tiềm năng thuốc cao nhất trong cây nguyên bản tác động qua con đường tín hiệu HIF-1a [7]. Kết quả cho thấy hoàng cầm hiệu quả hơn trong điều trị sẩy thai do viêm (LPS) so với nhóm do RU486, thể hiện qua tỷ lệ tiêu phôi thấp hơn, ít sẩy thai hơn và tổn thương bệnh lý màng rụng nhẹ hơn [7].

Tuy nhiên, hiệu quả trên mô hình bệnh lý không đồng nghĩa với sự an toàn tuyệt đối khi tự dùng. Một nghiên cứu năm 2009 đã đánh giá trực tiếp độc tính của dịch chiết nước rễ hoàng cầm lên sự phát triển phôi ở chuột nhắt chủng ICR [1]. Chuột mang thai được chia ngẫu nhiên làm 4 nhóm, cho uống nước (nhóm chứng) hoặc dịch chiết hoàng cầm ở các mức liều 2 g/kg/ngày (gấp 1,8 lần liều dùng hàng ngày ở người), 8 g/kg/ngày và 32 g/kg/ngày từ ngày thai thứ 6 đến ngày thứ 15 (giai đoạn hình thành cơ quan) [1].

Khi kiểm tra vào ngày thai thứ 18, nhóm nghiên cứu không thấy sự khác biệt đáng kể về số thai sống, thai chết, thai tiêu biến hay dị tật hình thái ngoài và khung xương giữa các nhóm [1]. Thế nhưng, ở nhóm dùng liều cao 32 g/kg/ngày, trọng lượng tuyệt đối và tương đối của gan, thận chuột mẹ tăng cao đáng kể so với nhóm chứng (p<0,05) [1]. Nghiên cứu kết luận mức liều từ 32 g/kg/ngày trở xuống không gây dị tật thai rõ rệt trên chuột, nhưng liều 32 g/kg/ngày gây độc tính tiềm tàng cho cơ thể mẹ [1].

Trên người khỏe mạnh, một thử nghiệm lâm sàng pha I công bố năm 2021 (ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược) đã đánh giá độ an toàn của viên nén hoạt chất baicalein dùng liều đơn [4]. Nghiên cứu theo dõi trong 7 tháng với 60 người nhận liều 100-800 mg baicalein hoặc giả dược để xét độ an toàn, 40 người nhận liều 200-800 mg để phân tích dược động học và thêm 10 người dùng liều 400 mg đánh giá ảnh hưởng của thức ăn [4].

Trong 80 người đủ điều kiện đánh giá an toàn, có 56 biến cố bất lợi xuất hiện ở 32 người; riêng nhóm dùng baicalein có 28/68 người gặp tổng cộng 49 biến cố, còn nhóm giả dược có 4/12 người gặp 7 biến cố [4]. Dù tất cả biến cố đều ở mức nhẹ và tự khỏi không cần can thiệp y tế, nghiên cứu ghi nhận hai tác dụng phụ phổ biến nhất là tăng nồng độ protein phản ứng C độ nhạy cao (hs-CRP - một chỉ dấu viêm) và tăng chất béo trung tính (triglyceride) trong máu [4].

Đáng lưu ý hơn, một báo cáo năm 2020 chỉ ra sản phẩm thực phẩm y tế kết hợp chiết xuất hoàng cầm tinh chế và vỏ cây keo cao (Acacia catechu) chứa baicalin và catechin cô đặc từng gây tổn thương gan có hồi phục ở ít nhất 35 trường hợp, với tỷ lệ ước tính khoảng 1/10.000 người dùng [6]. Dù mức không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) của sản phẩm này là 1.000 mg/kg/ngày và một nghiên cứu khác trên bệnh nhân dùng 1.335 mg chiết xuất toàn phần mỗi ngày trong trung bình 444 ngày không thấy độc tính gan, rủi ro tổn thương gan khi dùng hoạt chất cô đặc vẫn là lời cảnh báo rõ ràng [6].

Rủi ro từ nấm mốc độc hại và mỹ phẩm chứa hoàng cầm

Ngoài tác động từ bản thân hoạt chất, người tự mua hoàng cầm khô còn đối mặt nguy cơ nhiễm độc tố vi nấm. Một nghiên cứu năm 2025 nhấn mạnh sự nhiễm độc tố Aflatoxin B1 (AFB1) trong hoàng cầm là mối đe dọa nghiêm trọng đối với độ an toàn của dược liệu cổ truyền [3]. Khi áp dụng phương pháp phân tích sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép nối khối phổ (UHPLC-MS/MS) trên 6 mẫu hoàng cầm thương mại trên thị trường, các nhà khoa học phát hiện có 2 mẫu chứa độc tố AFB1 (dù nồng độ nằm dưới ngưỡng giới hạn an toàn quốc gia) [3]. Nếu bà bầu mua phải dược liệu trôi nổi, bảo quản ẩm mốc ngoài chợ mà không qua kiểm nghiệm, nguy cơ đưa độc tố này vào cơ thể là hiện hữu.

Không chỉ đường uống, chiết xuất hoàng cầm còn có mặt trong nhiều loại mỹ phẩm dưỡng da với vai trò kháng khuẩn, dưỡng ẩm, chống oxy hóa [8]. Năm 2025, Hội đồng Chuyên gia về An toàn Thành phần Mỹ phẩm đã đánh giá 4 thành phần từ cây này [8]. Hội đồng kết luận chiết xuất rễ (Scutellaria Baicalensis Root Extract) và bột rễ (Scutellaria Baicalensis Root Powder) an toàn ở nồng độ thực tế đang dùng trong mỹ phẩm [8]. Tuy nhiên, dữ liệu hiện có vẫn không đủ để kết luận về độ an toàn đối với chiết xuất toàn cây (Scutellaria Baicalensis Extract) và chiết xuất mầm cây (Scutellaria Baicalensis Sprout Extract) trong mỹ phẩm [8].

Những hiểu lầm thường gặp về thuốc nam an thai

Hiểu lầm lớn nhất của nhiều thai phụ là đánh đồng "kinh nghiệm dân gian lâu đời" với "an toàn tuyệt đối". Thực tế, chính các nhà nghiên cứu khi bắt tay vào thử nghiệm cũng khẳng định chưa có đủ bằng chứng khoa học để đánh giá trọn vẹn độ an toàn của hoàng cầm trong thai kỳ [1]. Việc thuốc có tác dụng giảm sẩy thai do nguyên nhân viêm nhiễm (LPS) trên thực nghiệm không có nghĩa là hiệu quả với mọi trường hợp dọa sẩy thai khác như do suy giảm nội tiết (tương tự cơ chế của RU486) [7].

Hiểu lầm thứ hai là thói quen sắc uống càng đặc, liều càng cao thì thai càng khỏe. Nghiên cứu trên chuột mang thai đã chứng minh việc tăng liều lên mức cao làm tăng trọng lượng gan và thận bất thường, gây độc cho cơ thể mẹ [1]. Bên cạnh đó, việc lạm dụng các chế phẩm tinh chế, cô đặc hoạt chất flavonoid từ hoàng cầm còn tiềm ẩn rủi ro gây tổn thương gan và làm thay đổi chỉ số mỡ máu (triglyceride) hoặc chỉ số viêm (hs-CRP) [4], [6].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Phụ nữ đang mang thai hoặc nghi ngờ có thai là nhóm đối tượng đầu tiên không được tự ý sắc uống hoàng cầm hay dùng thực phẩm chức năng chứa hoạt chất baicalein, baicalin khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [1], [4], [6].

Những người có bệnh nền về gan, thận hoặc rối loạn mỡ máu (tăng triglyceride) cần hết sức tránh tự dùng dược liệu này, bởi nguy cơ gây gánh nặng cho gan, thận và làm tăng triglyceride đã được ghi nhận trong các nghiên cứu [1], [4], [6].

Ngoài ra, do hoàng cầm tác động lên thụ thể GABA và có báo cáo gây buồn ngủ, người đang dùng các thuốc tác động lên hệ thần kinh hoặc cần sự tỉnh táo cũng nên cẩn trọng [6]. Phụ nữ mang thai khi chọn mỹ phẩm bôi ngoài da cũng nên đọc kỹ bảng thành phần, tránh các sản phẩm chứa chiết xuất toàn cây hoặc chiết xuất mầm cây hoàng cầm do chưa đủ dữ liệu an toàn [8].

Áp dụng thực tế thế nào để bảo vệ thai kỳ?

Khi có các biểu hiện bất thường trong thai kỳ như đau bụng, ra máu, sốt hoặc mệt mỏi, thai phụ cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa sản để khám và tìm đúng nguyên nhân, tuyệt đối không tự bốc thuốc nam về uống.

Nếu muốn sử dụng các bài thuốc y học cổ truyền có vị hoàng cầm để dưỡng thai, bà bầu bắt buộc phải được thầy thuốc chuyên khoa thăm khám, kê đơn đúng liều lượng phù hợp với thể trạng và theo dõi sát chức năng gan, thận. Nguồn dược liệu sử dụng phải lấy từ các cơ sở y tế uy tín, có hệ thống kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt để loại trừ nguy cơ nhiễm độc tố nấm mốc Aflatoxin B1 [3]. Đối với chăm sóc da hàng ngày, bà bầu chỉ nên chọn mỹ phẩm có thông tin an toàn rõ ràng, ưu tiên tối giản hóa quy trình dưỡng da [8].

Để có một thai kỳ khỏe mạnh, nền tảng quan trọng nhất vẫn là chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước, nghỉ ngơi hợp lý và khám thai định kỳ. Hoàng cầm tuy có nhiều hoạt chất quý được nghiên cứu cho các bệnh lý sản khoa, nhưng ranh giới giữa liều điều trị và nguy cơ gây hại cho gan, thận của mẹ là vấn đề không thể xem nhẹ [1], [2]. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa bất kỳ dược liệu nào vào cơ thể trong suốt 9 tháng 10 ngày.