Nghẹt mũi, xoang nghẹt là triệu chứng phổ biến khiến nhiều thai phụ khó chịu trong suốt các giai đoạn mang thai. Do tâm lý ngại dùng thuốc tây vì sợ ảnh hưởng đến em bé, nhiều chị em truyền tai nhau kinh nghiệm dân gian dùng cây cóc mẵn (còn gọi là cỏ nhĩ thảo, nga bất thực thảo) vò nát nhét mũi hoặc sắc nước uống để thông mũi.
Tuy nhiên, các chuyên gia y tế khuyến cáo phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng thảo dược này. Dù cóc mẵn có hoạt tính chống viêm mũi, việc tự ý dùng trong thai kỳ tiềm ẩn rủi ro khó lường, đặc biệt là nguy cơ kích thích các cơn co bóp tử cung bất thường dẫn tới dọa sinh non.
Cóc mẵn và những hoạt chất tác động mạnh tới niêm mạc
Cây cóc mẵn có tên khoa học là Centipeda minima, một loại cây mọc hoang nhỏ bé nhưng từ lâu đã xuất hiện trong các bài thuốc cổ truyền [1]. Trong Đông y, loài cây này có vị cay, tính ấm, thường được dùng để trừ phong tán hàn, làm thông các xoang và giảm tiết dịch nhầy đường hô hấp [1]. Người bệnh thường lấy cây tươi giã nát lấy nước cốt nhỏ mũi, hoặc hít bột khô nhằm tạo phản ứng hắt hơi liên tục để giải phóng dịch ứ đọng.
Các phân tích hóa thực vật hiện đại đã xác định có tới 191 hợp chất khác nhau được phân lập từ cây cóc mẵn [1]. Nhóm các hoạt chất này vô cùng đa dạng, bao gồm terpene, flavonoid, sterol, phenol, các axit hữu cơ và lượng lớn tinh dầu bốc hơi [1]. Nhiều công trình nghiên cứu đã chứng minh rằng các phân đoạn chiết xuất từ cóc mẵn có hoạt tính sinh học rất mạnh mẽ, bao gồm khả năng kháng khuẩn, chống viêm rõ rệt và chống lại các tế bào ung thư trên các mô hình in vitro lẫn in vivo [2], [1].
Chính vì chứa lượng tinh dầu và hợp chất terpene phong phú, thảo dược này tạo ra kích ứng niêm mạc rất mạnh khi tiếp xúc trực tiếp [1]. Kích thích đột ngột này có thể gây co mạch ngoại vi, hắt hơi liên tiếp và tạo ra những biến đổi phản xạ lên toàn bộ cơ thể. Đối với cơ thể nhạy cảm của người bình thường, phản xạ này giúp tống khứ đờm nhớt, nhưng đối với phụ nữ đang mang thai, những tác động dược lý chưa được kiểm soát chặt chẽ có thể dẫn đến nhiều phản ứng nguy hiểm ngoài tầm kiểm soát [2].
Cơ chế co bóp tử cung và mức độ nguy hiểm trong thai kỳ
Quá trình điều hòa các cơn co bóp tử cung đóng vai trò cốt lõi và mang tính quyết định để duy trì một thai kỳ bình thường, khỏe mạnh cũng như đảm bảo cuộc chuyển dạ diễn ra an toàn, không tai biến [3]. Trong suốt thai kỳ bình thường, thành tử cung liên tục giãn nở và giãn cơ thụ động nhằm thích ứng với sự phát triển nhanh chóng của thai nhi [3]. Lực căng kéo dài của thành tử cung kích hoạt các cơ chế bảo vệ để giữ cho cơ tử cung ở trạng thái thư giãn [3].
Các nhà khoa học phát hiện ra rằng kênh ion TREK-1 đóng vai trò then chốt trong việc giảm co bóp cơ tử cung khi thành tử cung bị kéo căng [3]. Khi kênh TREK-1 được kích hoạt, các cơn co bóp tử cung sẽ giảm đi rõ rệt [3]. Ngược lại, nếu các yếu tố ức chế kênh này xuất hiện hoặc có các kích thích cơ học, hóa học làm gia tăng thụ thể oxytocin, cơ tử cung sẽ nhanh chóng chuyển sang trạng thái co bóp dồn dập [3]. Trong trường hợp các chất có hoạt tính sinh học mạnh xâm nhập cơ thể mẹ, chúng có thể vô tình tác động lên trương lực cơ trơn hoặc kích hoạt các protein liên quan đến co bóp [3].
Nếu cơ tử cung bị kích thích co bóp sớm trước khi thai nhi đủ tháng, áp lực trong buồng ối sẽ tăng lên đột ngột. Tình trạng này khiến cổ tử cung bị đè ép, xóa và mở sớm, đẩy mẹ bầu vào tình huống chuyển dạ đình trệ hoặc sinh non ngoài ý muốn [4], [5]. Bất kỳ dược liệu tự nhiên nào có tính kích thích mạnh hoặc gây độc tế bào đều có nguy cơ phá vỡ sự cân bằng nội tiết và cơ học mong manh này [2].
Bằng chứng khoa học về nguy cơ từ các cơn co bóp bất thường
Để hiểu rõ mức độ nguy hiểm của các cơn co bóp tử cung bất thường đối với thai phụ, các nghiên cứu lâm sàng đã phân tích chi tiết tần suất co bóp và phản ứng của cơ tử cung. Một nghiên cứu theo dõi hoạt động tử cung và chiều dài cổ tử cung qua siêu âm đầu dò âm đạo trên phụ nữ mang đơn thai có nguy cơ sinh non đã cho thấy mối liên hệ rõ rệt giữa cơn co và nguy cơ sinh non [4].
Cụ thể, nghiên cứu thực hiện trên 303 phụ nữ ở tuần thai 22 đến 24 và 295 phụ nữ ở tuần thai 27 đến 28 [4]. Các nhà khoa học đặt ngưỡng co bóp tử cung là từ 4 lần mỗi giờ trở lên và chiều dài cổ tử cung ngắn là dưới 25 mm [4]. Kết quả chỉ ra rằng, ở những thai phụ có cổ tử cung ngắn dưới 25 mm, nếu xuất hiện từ 4 cơn co tử cung trở lên trong mỗi giờ, nguy cơ sinh non tự nhiên trước tuần 35 tăng cao rõ rệt [4]. Tỷ số nguy cơ tương đối ghi nhận được là 2,0 lần ở thời điểm 22-24 tuần thai và lên tới 2,1 lần ở thời điểm 27-28 tuần thai so với những người có dưới 4 cơn co mỗi giờ [4].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu sàng lọc trương lực cơ tử cung thực hiện trên 2.462 thai phụ không có triệu chứng ở tuần thai thứ 30 đã phát hiện 3% trường hợp có tần suất co bóp tử cung gia tăng [5]. Đáng chú ý, khi tiến hành kiểm tra cổ tử cung ở tuần thai 26 và tuần thai 33, các nhà nghiên cứu nhận thấy tình trạng co bóp tử cung kèm theo hiện tượng mở cổ tử cung là một yếu tố nguy cơ rất cao dẫn đến sinh non, với tỷ lệ lên tới 52% đến 70% [5]. Mặc dù co bóp đơn thuần ở người có cổ tử cung đóng kín có nguy cơ thấp hơn, nhưng sự kết hợp giữa cơn co và biến đổi cổ tử cung sẽ đẩy thai kỳ vào tình trạng báo động khẩn cấp [5]. Việc can thiệp và kiểm soát kịp thời đã giúp làm giảm đáng kể tỷ lệ tử vong chu sinh sớm ở 487 ca sinh non đơn thai [5].
Những con số trên cho thấy, bất kỳ yếu tố ngoại lai nào làm tăng tần suất co bóp tử cung đều có thể trở thành ngòi nổ cho quá trình chuyển dạ sớm [4], [5]. Vì vậy, việc sử dụng các vị thuốc nam như cóc mẵn khi chưa xác định rõ mức độ ảnh hưởng tới cơ trơn tử cung là một hành động tiềm ẩn vô vàn rủi ro.
Bằng chứng hiện tại về cây cóc mẵn: Lợi ích và giới hạn
Trên bình diện nghiên cứu dược lý, cây cóc mẵn đã được chứng minh là chứa nhiều hoạt tính quý giá. Các ứng dụng lâm sàng truyền thống và hiện đại của cây chủ yếu tập trung vào điều trị viêm mũi, viêm xoang, viêm nhiễm phụ khoa, ho và các bệnh hen suyễn [1]. Nhiều công trình khoa học quốc tế cũng đang dành sự chú ý lớn cho khả năng tiêu diệt tế bào ung thư của các hợp chất tinh chế từ dược liệu này, mở ra triển vọng phát triển các loại thuốc mới trong tương lai [2], [1].
Tuy nhiên, hầu hết các nghiên cứu hiện có mới chỉ dừng lại ở quy mô phân lập chất, thử nghiệm trong phòng thí nghiệm hoặc thử trên động vật thực nghiệm [1]. Dữ liệu an toàn độc tính học lâm sàng trên người, đặc biệt là nhóm đối tượng phụ nữ có thai, vẫn còn thiếu hụt trầm trọng [2]. Không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào khẳng định việc hít, nhỏ mũi hoặc uống nước sắc cây cóc mẵn là an toàn tuyệt đối cho sự phát triển của thai nhi.
Giới hạn lớn nhất của thảo dược này nằm ở chỗ các hoạt chất terpene và tinh dầu bay hơi chưa được chuẩn hóa về liều lượng [1]. Khi người dân tự thu hái cây cóc mẵn ngoài tự nhiên để sử dụng, nồng độ hoạt chất đưa vào cơ thể là hoàn toàn ngẫu nhiên và không thể kiểm soát. Một lượng hoạt chất nhỏ có thể mang lại tác dụng kháng viêm, nhưng liều lượng cao hơn có thể gây kích ứng mạnh, dẫn tới phản ứng toàn thân và ảnh hưởng xấu đến bánh rau cũng như bào thai [1].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thuốc nam trị nghẹt mũi
Một hiểu lầm rất tai hại trong cộng đồng là quan niệm "cây cỏ tự nhiên lành tính, không có hóa chất nên bà bầu dùng thoải mái". Thực tế sinh học chứng minh rằng, mọi thảo dược phát huy được tác dụng chữa bệnh đều nhờ vào các hợp chất hóa học tự nhiên có sẵn trong mô thực vật của chúng [1]. Cây cóc mẵn chứa đến gần 200 hợp chất hóa học phức tạp, trong đó có nhiều chất có độc tính tế bào cao dùng trong nghiên cứu chống ung thư [2], [1]. Do đó, "tự nhiên" không hề đồng nghĩa với việc vô hại đối với bào thai.
Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng chỉ nhỏ mũi hoặc ngửi bên ngoài niêm mạc mũi thì thuốc sẽ không thể ngấm vào cơ thể mẹ hay ảnh hưởng tới thai nhi. Niêm mạc mũi của con người, đặc biệt là ở phụ nữ mang thai, chứa mạng lưới mao mạch vô cùng phong phú và có độ thẩm thấu cực cao. Khi nhỏ dịch ép cây tươi hoặc hít bột cóc mẵn, các phân tử tinh dầu và hoạt chất dễ dàng hấp thu trực tiếp qua hệ mạch máu này để đi vào vòng tuần hoàn chung [1]. Chưa kể, phản ứng kích ứng gây hắt hơi dữ dội và liên tục sau khi dùng thuốc có thể làm tăng áp lực ổ bụng đột ngột, gián tiếp kích hoạt các cơn gò tử cung nguy hiểm [4].
Ngoài ra, việc dùng cây tươi tự hái đem giã nát rồi nhét trực tiếp vào hốc mũi còn tạo điều kiện cho vi khuẩn, nấm mốc và ký sinh trùng xâm nhập vào các xoang. Khi niêm mạc đang bị viêm nhiễm và tổn thương, việc đưa dị vật nhiễm khuẩn vào có thể gây bội nhiễm nặng nề, khiến tình trạng viêm xoang chuyển biến phức tạp hơn, thậm chí dẫn tới nhiễm trùng huyết rất nguy hiểm cho thai kỳ.
Những ai cần tuyệt đối tránh xa dược liệu này?
Với những dữ liệu khoa học và nguy cơ đã được phân tích, cây cóc mẵn không phải là giải pháp trị nghẹt mũi an toàn cho thai phụ. Nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh xa:
Thai phụ ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ, nhất là trong 3 tháng đầu khi phôi thai đang trong quá trình hình thành cơ quan, và 3 tháng cuối khi cơ tử cung trở nên vô cùng nhạy cảm với các kích thích gây co thắt [3]. Phụ nữ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp hoặc từng sinh non tuyệt đối không được tiếp xúc với loại cây này dưới mọi hình thức [5].
Những thai phụ được chẩn đoán có chiều dài cổ tử cung ngắn dưới 25 mm qua siêu âm thai định kỳ cũng cần tránh hoàn toàn [4]. Bằng chứng nghiên cứu đã chứng minh rõ ràng rằng sự xuất hiện của các cơn co bóp tử cung thường xuyên ở người có cổ tử cung ngắn sẽ đẩy nguy cơ sinh non tự nhiên trước 35 tuần lên gấp hơn hai lần [4]. Bất kỳ kích ứng nào làm tăng tần suất co thắt lên từ 4 lần mỗi giờ trở lên đều có thể châm ngòi cho chuyển dạ ngoài ý muốn [4].
Bên cạnh đó, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ cũng không nên tự ý dùng cóc mẵn do chưa có nghiên cứu chứng minh các hợp chất terpene và phenol của cây có bài tiết qua sữa mẹ hay gây độc cho trẻ sơ sinh hay không [1]. Người có cơ địa dị ứng, viêm xoang dị ứng nặng có nguy cơ gặp phải tình trạng phù nề niêm mạc đường thở cấp tính nếu hít phải tinh dầu đậm đặc từ cây cóc mẵn tươi.
Giải pháp an toàn trị nghẹt mũi cho phụ nữ mang thai
Khi bị nghẹt mũi, viêm mũi dị ứng trong thời gian mang thai, thay vì tìm đến các bài thuốc dân gian chưa rõ độ an toàn, mẹ bầu nên áp dụng các biện pháp cơ học và y khoa đã được chứng minh hiệu quả và an toàn:
Rửa mũi bằng nước muối sinh lý: Đây là biện pháp đầu tay đơn giản và an toàn nhất. Sử dụng dung dịch natri clorid 0,9% dạng bình xịt phun sương hoặc bình rửa mũi chuyên dụng 2-3 lần mỗi ngày giúp làm loãng dịch nhầy, rửa trôi các chất gây dị ứng và làm ẩm niêm mạc mũi bị khô. Nước muối không chứa dược chất nên không hấp thu vào máu và hoàn toàn không ảnh hưởng tới sự co bóp của tử cung.
Xông mũi với hơi nước ấm: Thai phụ có thể hít thở hơi nước ấm từ một bát nước nóng trong khoảng 10-15 phút. Hơi nước ấm giúp làm ẩm đường hô hấp trên, làm loãng chất nhầy đóng nghẹt và giúp thông mũi tự nhiên mà không cần đưa bất kỳ hoạt chất lạ nào vào cơ thể. Tuyệt đối không tự ý nhỏ thêm các loại tinh dầu đậm đặc, cay nóng không rõ nguồn gốc vào nước xông.
Điều chỉnh lối sống và môi trường: Kê cao gối khi ngủ để dịch nhầy không bị dồn ứ gây nghẹt thở về đêm. Đặt máy tạo độ ẩm trong phòng ngủ nếu thời tiết hanh khô hoặc thường xuyên sử dụng điều hòa nhiệt độ. Uống nhiều nước ấm để cơ thể luôn đủ nước, giúp dịch tiết đường hô hấp loãng hơn và dễ tống xuất ra ngoài.
Thăm khám bác sĩ chuyên khoa: Nếu tình trạng nghẹt mũi kéo dài trên một tuần, kèm theo các dấu hiệu như sốt, đau nhức vùng trán và gò má, chảy dịch mũi màu vàng xanh hoặc khó thở, thai phụ cần đến bệnh viện chuyên khoa Tai Mũi Họng hoặc Sản Phụ khoa để được thăm khám. Bác sĩ sẽ lựa chọn các loại thuốc xịt hoặc thuốc kháng sinh được cấp phép an toàn cho thai kỳ, tuyệt đối không tự mua thuốc theo đơn cũ hoặc mách bảo của người khác.
Tóm lại, cây cóc mẵn dù có những giá trị dược liệu nhất định đối với y học nhưng hoàn toàn không phải là lựa chọn an toàn cho phụ nữ mang thai [1]. Việc bảo vệ thai kỳ trước nguy cơ co bóp tử cung bất thường và sinh non luôn phải được đặt lên hàng đầu [4], [5]. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược hay phương pháp điều trị nào để đảm bảo một thai kỳ trọn vẹn và an toàn cho cả mẹ lẫn con.
