Khi nhận chẩn đoán tăng huyết áp thai kỳ hoặc có nguy cơ tiền sản giật, phản xạ đầu tiên của nhiều mẹ bầu là kiêng muối triệt để giống như người lớn tuổi bị bệnh tim mạch. Nỗi lo tai biến khiến nhiều gia đình chuyển sang chế độ ăn hoàn toàn nhạt, kiêng cả các loại gia vị nêm nếm thông thường.
Tuy nhiên, chế độ ăn kiêng muối nghiêm ngặt không phải là biện pháp điều trị phù hợp cho phụ nữ mang thai. Hiện nay, các hướng dẫn y khoa không khuyến cáo hạn chế natri trong thai kỳ để phòng ngừa tăng huyết áp thai kỳ hay tiền sản giật [1]. Việc hiểu sai cơ chế giữ muối và nước của cơ thể mẹ bầu có thể dẫn đến những xử trí không có lợi cho sức khỏe của cả mẹ và con.
Nghịch lý kiêng muối: Thai kỳ khác người bình thường thế nào?
Ở người trưởng thành không mang thai, ăn nhiều muối kéo nước vào lòng mạch làm tăng thể tích tuần hoàn và làm tăng huyết áp. Do đó, giảm muối là chỉ định kinh điển giúp hạ áp. Ngược lại, thai kỳ là một trạng thái sinh lý rất đặc thù khi cơ thể người mẹ cần mở rộng thể tích huyết tương tự nhiên để nuôi dưỡng thai nhi và bảo đảm tưới máu bánh nhau.
Dù huyết áp cao trước khi mang thai có liên quan đến nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ và tiền sản giật, chưa có bằng chứng thuyết phục nào cho thấy việc giảm muối trong khẩu phần giúp phòng ngừa hoặc điều trị tình trạng tăng huyết áp trong giai đoạn mang thai [1]. Khi mẹ bầu đột ngột kiêng muối quá mức, thể tích dịch trong lòng mạch có thể sụt giảm, dẫn tới giảm lượng máu đến tử cung và bánh nhau.
Chính vì vậy, các hiệp hội sản khoa quốc tế không xem việc kiêng muối như một liệu pháp điều trị huyết áp thai kỳ [1]. Cân bằng muối và nước trong giai đoạn này đòi hỏi sự điều hòa sinh lý tự nhiên, thay vì áp dụng máy móc chế độ ăn của người tăng huyết áp mạn tính.
Nghiên cứu lâm sàng nói gì về việc giảm natri?
Để tìm hiểu xem liệu cắt giảm muối có thực sự mang lại lợi ích hạ áp cho mẹ bầu hay không, nhiều thử nghiệm lâm sàng đã được thực hiện. Một đánh giá hệ thống của Cochrane tổng hợp từ 2 thử nghiệm với 603 phụ nữ mang thai cho thấy bằng chứng hiện tại là không đầy đủ để đưa ra kết luận rõ ràng về tác động có lợi của chế độ ăn ít natri [2].
Mới đây nhất, một nghiên cứu can thiệp chéo ngẫu nhiên mù đôi công bố năm 2024 đã đánh giá tác động của việc thay đổi lượng muối ngắn hạn trên 13 phụ nữ không mang thai, 15 thai phụ khỏe mạnh và 7 thai phụ bị tiền sản giật [3]. Những người tham gia áp dụng chế độ ăn ít muối (50-60 mmol NaCl/24 giờ) trong 10 ngày, kết hợp uống bổ sung viên muối (172 mmol NaCl/24 giờ, tạo chế độ ăn nhiều muối) hoặc viên giả dược trong các giai đoạn 5 ngày [3].
Kết quả cho thấy, mặc dù chế độ ăn nhiều muối làm ức chế hệ thống renin, angiotensin II và aldosterone để tự cân bằng, lượng muối nạp vào không hề làm thay đổi huyết áp ở bất kỳ nhóm nào [3]. Nghiên cứu này khẳng định thêm rằng việc thay đổi muối trong ngắn hạn không tạo ra sự biến động huyết áp tức thì ở thai phụ bị tiền sản giật như nhiều người vẫn tưởng [3].
Ăn quá mặn vẫn tiềm ẩn nhiều mối nguy
Mặc dù việc kiêng muối ngặt nghèo không giúp hạ huyết áp thai kỳ, điều đó không đồng nghĩa với việc mẹ bầu được ăn mặn tùy ý. Các dữ liệu dịch tễ học chỉ ra rằng mức tiêu thụ muối quá cao vượt ngưỡng thông thường có liên quan rõ rệt đến sự xuất hiện của các biến chứng thai kỳ [2].
Một nghiên cứu bệnh - chứng đa trung tâm tại Colombia ghi nhận thai phụ tiêu thụ lượng natri trong khẩu phần vượt quá 2200 mg mỗi ngày làm tăng nguy cơ tiền sản giật với tỷ số chênh OR là 3,18 [2]. Tương tự, một nghiên cứu bệnh - chứng tại Cairo, Ai Cập cũng chỉ ra chế độ ăn mặn làm tăng nguy cơ tiền sản giật với tỷ số chênh OR là 1,99 [2].
Tại các khu vực ven biển Bangladesh, nghiên cứu năm 2014 cho thấy nguồn nước sinh hoạt nhiễm mặn khiến người dân tiêu thụ lượng natri cao gấp hơn 25 lần so với các quần thể phương Tây [2]. Hai nghiên cứu tiến cứu trước đó tại Massachusetts và Chicago cũng ghi nhận huyết áp tâm thu và tâm trương đều cao hơn ở nhóm tiếp xúc với nguồn nước có nồng độ natri cao [2]. Sự phơi nhiễm natri quá mức này gây ra stress oxy hóa, dẫn đến rối loạn chức năng nội mô mạch máu và biểu hiện lâm sàng của tiền sản giật [2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên động vật cũng cảnh báo tác hại của việc nạp quá nhiều muối. Một nghiên cứu năm 1996 trên chuột mang thai có xu hướng đột quỵ và tăng huyết áp tự phát cho thấy chế độ ăn nạp muối 2% NaCl gây tăng huyết áp tâm thu rõ rệt vào ngày thứ 15-17 và làm xuất hiện protein niệu vào ngày thứ 17-19 của thai kỳ, tương tự triệu chứng tiền sản giật ở người [4]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra việc dùng antithrombin III liều 60 hoặc 300 U/kg/ngày qua đường tĩnh mạch trong 10 ngày giúp giảm tổn thương xơ cứng động mạch thận và màng đáy mao mạch do muối gây ra [4].
Tranh luận về cơ chế viêm và độ nhạy cảm muối
Một câu hỏi được giới khoa học đặc biệt quan tâm là tại sao muối lại có thể liên quan đến tiền sản giật ở một số người nhưng giảm muối lại không giúp hạ áp? Một giả thuyết công bố năm 2016 cho rằng tiêu thụ muối quá mức kích hoạt phản ứng viêm thông qua việc kích thích tế bào hỗ trợ T (Th17) và giải phóng các cytokine gây viêm [5]. Tình trạng viêm này được cho là có liên quan đến nguy cơ sảy thai, tiền sản giật và các kết cục thai kỳ bất lợi khác [5].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2024 trên mẫu bệnh phẩm lưu trữ của các thai phụ lại cho thấy một góc nhìn thực tế khác [3]. Khi đo lường nồng độ các chất trung gian gây viêm gồm IL-17A, IFN-gamma, IL-10, TNF, IL-6 và IL-1beta, các nhà khoa học nhận thấy nồng độ IL-17A và các cytokine tế bào T không thay đổi theo lượng muối ăn vào ở bệnh nhân tiền sản giật [3].
Nghiên cứu này ghi nhận thai phụ tiền sản giật có nồng độ cytokine bắt nguồn từ đại thực bào là TNF và IL-6 cao hơn đáng kể so với thai phụ bình thường, nhưng sự gia tăng này tồn tại độc lập với lượng muối nạp vào [3]. Điều này bác bỏ quan điểm cho rằng giảm muối sẽ nhanh chóng dập tắt được phản ứng viêm của tiền sản giật [3].
Bổ sung canxi: Mảnh ghép thường bị bỏ quên
Khi tập trung quá nhiều vào việc kiêng muối, nhiều mẹ bầu vô tình bỏ qua một khoáng chất có vai trò then chốt trong việc kiểm soát huyết áp thai kỳ là canxi. Mối quan hệ tỷ lệ nghịch giữa lượng canxi nạp vào và nguy cơ tăng huyết áp đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng [6].
Một nghiên cứu bệnh - chứng năm 1991 tại Quebec và Montreal (Canada) trên 172 phụ nữ bị tiền sản giật, 251 phụ nữ tăng huyết áp thai kỳ và 505 người đối chứng là các sản phụ sinh con so cho thấy khẩu phần canxi trong 20 tuần đầu thai kỳ có mối liên hệ nghịch với nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ [7]. Cụ thể, tỷ số chênh hiệu chỉnh giảm dần theo các mức tiêu thụ canxi tăng dần, từ 1,00 ở nhóm thấp nhất xuống còn 0,81; 0,66 và chỉ còn 0,60 ở nhóm tiêu thụ canxi cao nhất [7]. Dù nghiên cứu này không thấy sự liên quan giữa canxi khẩu phần với tiền sản giật, nó khẳng định giá trị bảo vệ của canxi đối với tăng huyết áp thai kỳ đơn thuần [7].
Củng cố thêm cho kết quả trên, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng quy mô lớn công bố năm 1992 chứng minh việc bổ sung 2 g canxi mỗi ngày từ tuần thai thứ 20 cho đến lúc sinh giúp giảm đáng kể tỷ lệ mắc các rối loạn tăng huyết áp thai kỳ [6]. Tác dụng có lợi của việc bổ sung canxi đã bắt đầu thể hiện rõ từ tuần thai thứ 28 [6].
Tăng huyết áp thai kỳ để lại di chứng nhạy cảm muối sau sinh
Dù việc điều chỉnh muối trong thai kỳ có những giới hạn nhất định, thai phụ từng bị tiền sản giật cần đặc biệt lưu ý đến chế độ ăn sau khi sinh. Tăng huyết áp thai kỳ có thể đóng góp vào nguy cơ phát triển bệnh tăng huyết áp mạn tính và các biến chứng tim mạch đe dọa tính mạng trong tương lai [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2023 chỉ ra rằng phụ nữ từng bị tiền sản giật có mức độ nhạy cảm huyết áp với muối sau sinh tăng cao rõ rệt so với những người có thai kỳ bình thường [8]. Nguyên nhân liên quan đến thụ thể mineralocorticoid ở tế bào cơ trơn mạch máu (SMC-MR) [8].
Trong mô hình thực nghiệm, nồng độ thụ thể VEGF hòa tan (sFlt1) tăng cao trong tiền sản giật làm hoạt hóa thụ thể này [8]. Khi tiếp xúc với chế độ ăn nhiều muối (4% salt diet) và angiotensin II sau sinh hai tháng, chuột từng bị tiền sản giật có phản ứng tăng huyết áp mạnh hơn, gia tăng độ cứng động mạch chủ và tăng co thắt vi mạch [8]. Điều này cho thấy sau khi kết thúc thai kỳ, cơ thể người mẹ có thể trở nên nhạy cảm hơn với muối và việc kiểm soát ăn mặn lúc này mới thực sự phát huy vai trò bảo vệ tim mạch lâu dài.
Ai nên thận trọng và nguy cơ khi kiêng khem quá mức?
Những thai phụ được chẩn đoán tăng huyết áp thai kỳ hoặc có tiền sử tăng huyết áp mạn tính không nên tự ý cắt giảm hoàn toàn muối ra khỏi thực đơn hàng ngày. Việc kiêng muối ngặt nghèo mà không có sự theo dõi của bác sĩ có thể gây rối loạn điện giải, làm tụt thể tích tuần hoàn và ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của thai nhi.
Ngược lại, những mẹ bầu có thói quen ăn mặn, thường xuyên sử dụng thực phẩm đóng hộp, đồ muối chua, nước mắm chấm đậm đặc hoặc sống ở vùng có nguồn nước nhiễm mặn cao cần phải cảnh giác [2]. Phụ nữ có tình trạng dinh dưỡng kém hoặc có cơ địa nhạy cảm với muối cũng nằm trong nhóm dễ bị ảnh hưởng bởi lượng natri dư thừa [2].
Mọi thay đổi lớn trong chế độ ăn uống, đặc biệt khi thai phụ đã có biểu hiện phù, tăng huyết áp hoặc có protein trong nước tiểu, bắt buộc phải thông qua ý kiến tư vấn của bác sĩ sản khoa và chuyên gia dinh dưỡng.
Hướng dẫn thực hành: Mẹ bầu nên ăn muối thế nào cho đúng?
Thay vì rơi vào hai thái cực cực đoan là "ăn mặn theo sở thích" hoặc "kiêng muối tuyệt đối", thai phụ cần duy trì một chế độ dinh dưỡng cân bằng và hợp lý:
- Duy trì lượng natri vừa phải: Tránh nạp lượng natri quá cao trên 2200 mg/ngày (tương đương khoảng 5,5 g muối ăn thông thường) để hạn chế nguy cơ tiền sản giật đã được ghi nhận trong nghiên cứu [2].
- Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn: Cắt giảm các loại thức ăn chứa lượng muối ẩn rất lớn như xúc xích, đồ hộp, thịt xông khói, mì ăn liền và các loại snack đóng gói.
- Đảm bảo nguồn canxi đầy đủ: Chú ý bổ sung canxi thông qua các sản phẩm từ sữa hoặc theo hướng dẫn bổ sung vi chất của bác sĩ sản khoa từ tuần thứ 20 của thai kỳ để hỗ trợ kiểm soát huyết áp [7] [6].
- Theo dõi huyết áp tại nhà: Đo huyết áp định kỳ theo lịch hẹn khám thai, ghi nhận các dấu hiệu bất thường như đau đầu, nhìn mờ, phù nề chi dưới để được xử trí y tế kịp thời.
Tăng huyết áp thai kỳ là một tình trạng phức tạp liên quan đến sự cân bằng tuần hoàn đặc thù giữa mẹ và thai nhi. Mẹ bầu không nên vội vã kiêng muối quá mức mà cần duy trì mức ăn uống vừa phải, kết hợp bổ sung đầy đủ canxi và tuân thủ chặt chẽ chỉ định điều trị từ bác sĩ chuyên khoa.
