Mùa hè nóng bức khiến nhiều thai phụ cảm thấy bức bối, mệt mỏi và có xu hướng tìm đến các loại lá cây dân gian để nấu nước uống giải nhiệt. Trong số đó, diếp dại thường được truyền tai nhau như một loại thảo mộc mát lành, dễ kiếm ở các vùng quê. Tuy nhiên, việc sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào trong thai kỳ đều đặt ra dấu hỏi lớn về độ an toàn cho sự phát triển của thai nhi.
Câu trả lời ngắn gọn và dứt khoát cho thắc mắc này là phụ nữ mang thai không nên tự ý uống nước diếp dại để giải nhiệt. Hiện nay chưa có bằng chứng khoa học đầy đủ khẳng định tính an toàn của diếp dại đối với thai kỳ. Ngược lại, nhiều loại thảo mộc truyền thống chưa được chuẩn hóa liều lượng có nguy cơ kích thích co bóp tử cung mạnh, dẫn đến dọa sảy thai hoặc sinh non [1].
Vì sao tử cung cần "ngủ yên" trong thai kỳ?
Trong suốt quá trình mang thai bình thường, tử cung của người mẹ phải giãn nở đáng kể về thể tích nhờ sự phì đại và kéo căng của lớp cơ trơn, từ đó tạo đủ không gian và nguồn dinh dưỡng cho thai nhi phát triển [2]. Ở giai đoạn ba tháng cuối, tử cung được ví như một "người khổng lồ đang ngủ yên" [2]. Chỉ khi thai nhi đã đủ tháng, cơ quan này mới chuyển sang trạng thái kích thích và trở thành một trong những khối cơ mạnh nhất cơ thể để đẩy em bé ra ngoài [2].
Việc kiểm soát hoạt động co bóp tử cung đóng vai trò sống còn đối với một thai kỳ khỏe mạnh và cuộc chuyển dạ an toàn [3]. Cơ thể thai phụ có những cơ chế tự nhiên rất tinh vi để giữ tử cung thư giãn. Một nghiên cứu công bố năm 2017 trên chuột mang thai giai đoạn cuối (ngày thứ 19 của thai kỳ) cho thấy hormone progesterone giúp ức chế co bóp và làm giãn các dải cơ tử cung theo nồng độ [2]. Cơ chế này một phần đến từ việc progesterone làm tăng biểu hiện mRNA và mức protein của kênh kali TREK-1 tại mô tử cung [2]. Khi các nhà khoa học dùng chất ức chế kênh TREK-1 là L-methionine, tác dụng làm giãn tử cung của progesterone đã bị đảo ngược một phần [2].
Tương tự ở người, một nghiên cứu năm 2019 phân tích mô cơ tử cung của phụ nữ mang thai cũng xác nhận vai trò bảo vệ của kênh TREK-1 [3]. Khi thành tử cung bị kéo căng kéo dài do sự lớn lên của thai nhi, kênh TREK-1 được tăng cường hoạt động để làm giảm sự co bóp, giúp giữ thai an toàn [3]. Thử nghiệm trên các dải cơ tử cung từ thai kỳ đơn thai sinh non cho thấy khi chịu lực căng kéo dài 8 g, tổng lực co bóp do hormone oxytocin gây ra đã giảm đáng kể so với mức căng cơ bản 2 g [3]. Tuy nhiên, nếu dùng chất chẹn kênh TREK-1 là L-methionine, cơn co bóp do oxytocin gây ra sẽ phục hồi và thậm chí còn mạnh hơn mức đối chứng [3]. Khi thai đủ tháng, độ căng của thành tử cung đạt đến ngưỡng nhất định mới làm tăng các thụ thể oxytocin và các protein liên quan đến co bóp (CAPs) để khởi phát chuyển dạ tự nhiên [3].
Hiểm họa từ thảo mộc gây co bóp tử cung
Khi uống các loại nước lá dân gian chưa rõ hoạt tính sinh học như diếp dại, mối lo ngại lớn nhất là các hoạt chất trong cây có thể phá vỡ trạng thái "ngủ yên" tự nhiên nói trên của tử cung. Thực tế khoa học đã chứng minh nhiều loại thực vật trong tự nhiên có khả năng kích thích cơ trơn tử cung rất mạnh [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2014 khảo sát về việc sử dụng thuốc y học cổ truyền tại vùng nông thôn Tanzania đã cung cấp những dữ liệu đáng báo động [1]. Các nhà khoa học đã tiến hành kiểm tra dược lý trên 21 loài thực vật được thu thập thông qua phương pháp thử nghiệm tử cung [1]. Kết quả cho thấy có tới 16 trong số 21 loài thực vật này gây ra tác dụng co bóp tử cung, làm tăng lực co bóp, tăng tần suất co bóp hoặc tăng cả hai [1].
Đáng chú ý, một số loài thực vật quen thuộc trong tự nhiên như cây đơn buốt (Bidens pilosa) khi thử nghiệm đã tạo ra các cơn co tử cung mạnh [1]. Chiết xuất từ hạt cây thầu dầu (Ricinus communis) hay cây sầu đâu (Azadirachta indica) cũng được ghi nhận có tác dụng gây sảy thai mạnh trên chuột và động vật linh trưởng [1]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng các bài thuốc thực vật truyền thống thường không có liều lượng cụ thể và người cung cấp cũng không nắm rõ các tác dụng phụ của chúng [1]. Sự thiếu hiểu biết về độc tính và khả năng gây đột biến của dịch chiết thực vật có thể dẫn đến hậu quả chết người [1]. Cụ thể, một dữ liệu từ Trung tâm Chống độc Montevideo được trích dẫn trong nghiên cứu năm 2014 cho thấy, trong số 86 trường hợp ngộ độc thảo dược sử dụng với mục đích gây sảy thai, đã có 5 trường hợp tử vong sau khi uống [1].
Dù các dữ liệu hiện tại trong gói nghiên cứu không trực tiếp thử nghiệm riêng lẻ cây diếp dại trên phụ nữ mang thai, nhưng bài học từ nhóm thực vật hoang dã kể trên là lời cảnh báo rõ ràng [1]. Ngay cả các hoạt chất dược lý hiện đại cũng có tác động rất phức tạp lên cơ trơn tử cung tùy theo giai đoạn. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2018 trên lợn (gồm 8 cá thể ở pha hoàng thể và 8 cá thể mang thai giai đoạn đầu) khi thử nghiệm chất đối kháng thụ thể leukotriene là montelukast (nồng độ từ 10-8 đến 10-4 M) đã cho thấy sự khác biệt rõ rệt [4]. Trong khi hoạt chất này làm giảm biên độ co bóp ở pha hoàng thể, nó lại làm tăng sức căng đáng kể dù giảm tần suất và biên độ co ở giai đoạn đầu mang thai [4]. Điều này chứng tỏ cơ tử cung khi mang thai vô cùng nhạy cảm với các chất ngoại lai [4].
Hậu quả nặng nề khi tử cung co bóp sớm
Nếu một loại đồ uống thảo mộc vô tình kích hoạt cơn co tử cung trước khi thai nhi đủ tháng, thai phụ sẽ phải đối mặt với nguy cơ sảy thai muộn hoặc sinh non [5]. Trong y khoa, việc dập tắt các cơn co tử cung sớm là một bài toán khó khăn và đòi hỏi sự can thiệp thuốc men phức tạp [6].
Một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2023 tại Bệnh viện Sức khỏe Bà mẹ và Trẻ em Truy Bác đã phân tích dữ liệu của 58 bệnh nhân bị hở eo tử cung phải khâu vòng cổ tử cung (từ tháng 1/2019 đến tháng 12/2020) [5]. Các bác sĩ nhận thấy nguyên nhân chính dẫn đến thất bại của thủ thuật giữ thai này là các cơn co tử cung không được ức chế hiệu quả [5]. Để giữ thai, các bệnh nhân đã phải dùng kết hợp một hoặc nhiều thuốc ức chế co bóp tử cung (như indomethacin, ritodrine, atosiban) cùng magie sunfat với thời gian điều trị dài nhất lên tới 15,34 ± 13,16 ngày [5]. Nhờ kiểm soát cơn co liên tục, tỷ lệ điều trị thành công đạt 74,14% (43/58 ca), giúp kéo dài thai kỳ thêm trung bình 16,42 ± 7,84 tuần và tuổi thai khi sinh đạt trung bình 35,91 ± 5,16 tuần [5]. Tuy nhiên, đã có 9 trường hợp gặp phản ứng bất lợi do thuốc [5].
Các loại thuốc cắt cơn co tử cung (tocolytics) đều cần được kiểm soát liều lượng vô cùng ngặt nghèo. Trong một nghiên cứu tiền lâm sàng năm 1982 trên chuột mang thai, chất kích thích beta 2 thế hệ thứ ba là procaterol thể hiện tác dụng ức chế co bóp tử cung ở liều thấp nhất là 0,05 microgam/ml trong số 20 chất thử nghiệm, đồng thời làm thay đổi nồng độ các chất truyền tin nội bào c-AMP và c-GMP ở tử cung, nhau thai, gan và thai nhi tương tự như thuốc ritodrine hay terbutaline [7]. Ở người, một nghiên cứu so sánh năm 1996 trong điều trị chuyển dạ sinh non cho thấy, để dập tắt cơn co ban đầu, các bác sĩ phải dùng ritodrine liều cao lên tới 300 microgam/phút rồi duy trì đến tuần thứ 35, hoặc dùng chất ức chế trypsin niệu (UTI) dạng viên đặt âm đạo liều 5000 U mỗi ngày trong 2 tuần [6]. Những con số này cho thấy khi tử cung đã bị kích thích co bóp, việc can thiệp y tế để giữ lại thai nhi là vô cùng vất vả [5].
Những hiểu lầm thường gặp về "lá cây mát"
Hiểu lầm phổ biến nhất của nhiều gia đình là đánh đồng khái niệm "thảo mộc tự nhiên" với "hoàn toàn vô hại". Nhiều người cho rằng các loại rau dại như diếp dại vốn chỉ là rau ăn hoặc nấu nước uống giải khát nên không thể gây hại như thuốc tây.
Thực tế, ranh giới giữa thực phẩm và dược liệu có độc tính là rất mong manh. Như nghiên cứu năm 2014 tại Tanzania đã chỉ ra, phần lớn các loài thực vật được khảo sát đều chứa hoạt chất làm tăng lực và tần suất co bóp tử cung [1]. Khi thai phụ nấu nước diếp dại theo kiểu truyền miệng, bốc thuốc theo nắm mà không có định lượng chuẩn xác, lượng hoạt chất đi vào cơ thể có thể vượt ngưỡng an toàn mà người uống không hề hay biết [1]. Hơn nữa, các loại cây mọc hoang dại ven đường, bờ ruộng còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn, ký sinh trùng hoặc tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật, dễ gây rối loạn tiêu hóa cho bà bầu.
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Mọi phụ nữ mang thai đều nên tránh tự ý uống nước sắc đặc từ các loại cây dại chưa được kiểm chứng khoa học. Tuy nhiên, mức độ nguy hiểm sẽ tăng lên gấp bội ở một số nhóm thai phụ có cơ địa nhạy cảm hoặc có tiền sử sản khoa phức tạp.
Đầu tiên là phụ nữ mang thai giai đoạn đầu (3 tháng đầu) và giai đoạn cuối, hoặc người có tiền sử dọa sảy thai, sinh non, hở eo tử cung phải khâu vòng cổ tử cung [5]. Ở những đối tượng này, sự ổn định của cơ tử cung vốn đã rất mong manh [5].
Đặc biệt, nhóm thai phụ từng có tiền sử phẫu thuật trên tử cung hoặc mang đa thai tuyệt đối không được để xảy ra các cơn co tử cung bất thường. Một báo cáo y khoa năm 2016 đã nhấn mạnh về biến chứng vỡ tử cung thảm khốc ở những thai phụ từng phẫu thuật bảo tồn điều trị bệnh lạc nội mạc trong cơ tử cung lan tỏa (adenomyomectomy) [8]. Tính đến thời điểm báo cáo năm 2016, y văn ghi nhận 8 trường hợp vỡ tử cung sau phẫu thuật này (gồm 6 ca mổ nội soi và 2 ca mổ mở), thường xảy ra quanh tuần thai thứ 30 [8]. Trong đó, có một ca mang song thai sau mổ nội soi đã bị vỡ tử cung kèm đau bụng dữ dội đột ngột ở tuần thứ 30 chỉ 10 giờ sau khi dùng thuốc ức chế cơn co [8]. Với ca bệnh song thai một bánh nhau được báo cáo trong nghiên cứu năm 2016, khi bệnh nhân xuất hiện cơn co kèm cổ tử cung ngắn 1 cm ở tuần 31, các bác sĩ đã phải theo dõi sát sao độ dày thành tử cung và quyết định cho sinh non chủ động để ngăn chặn nguy cơ vỡ tử cung [8]. Điều này chứng minh mọi yếu tố gây co bóp tử cung ngoài ý muốn đều có thể đe dọa trực tiếp tính mạng của cả mẹ và con [8].
Giải nhiệt thế nào cho an toàn trong thai kỳ?
Thay vì tìm đến nước diếp dại hay các loại lá cây truyền miệng tiềm ẩn rủi ro kích thích tử cung, thai phụ hoàn toàn có thể làm mát cơ thể bằng những phương pháp dinh dưỡng thường thức đã được xác lập độ an toàn.
Cách đơn giản, rẻ tiền và hiệu quả nhất để giải nhiệt là uống đủ nước lọc mỗi ngày. Nước lọc giúp duy trì thể tích nước ối, hỗ trợ tuần hoàn máu và điều hòa thân nhiệt cho mẹ bầu mà không đưa thêm bất kỳ hoạt chất sinh học lạ nào vào cơ thể. Thai phụ nên chia nhỏ lượng nước để uống rải rác trong ngày, không đợi đến khi khát khô mới uống.
Bên cạnh đó, mẹ bầu có thể bổ sung nước và vitamin từ các loại trái cây tươi quen thuộc, các loại rau xanh canh tác an toàn được nấu chín kỹ trong bữa ăn hàng ngày. Khi chế biến thực phẩm, cần tuân thủ nguyên tắc ăn chín uống sôi để phòng ngừa nhiễm khuẩn đường ruột, bởi tình trạng tiêu chảy nặng cũng có thể kích thích phản xạ co bóp tử cung. Nếu thai phụ có bệnh nền (như tiểu đường thai kỳ, cao huyết áp) hoặc đang phải dùng thuốc điều trị giữ thai, mọi sự thay đổi trong chế độ ăn uống hay sử dụng thảo dược đều bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ sản khoa.
Tóm lại, sự an toàn của thai nhi luôn phải được đặt lên hàng đầu trước mọi thói quen dân gian. Phụ nữ mang thai không nên uống nước diếp dại để giải nhiệt vì thiếu bằng chứng an toàn và tiềm ẩn nguy cơ gây co bóp tử cung từ thảo mộc tự nhiên [1]. Duy trì chế độ ăn uống cân bằng, uống đủ nước lọc và thăm khám thai định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ mới là chìa khóa vàng cho một thai kỳ khỏe mạnh.