Thảo dược dân gian và nỗi lo an toàn trong thai kỳ
Mang thai là giai đoạn cơ thể người phụ nữ có nhiều biến đổi lớn về thể chất lẫn tâm sinh lý, kéo theo những triệu chứng khó chịu như mệt mỏi, ốm nghén hay đau nhức. Trước những vấn đề này, không ít thai phụ thường tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc thảo dược truyền miệng vì tin rằng nguồn gốc tự nhiên sẽ an toàn tuyệt đối cho em bé. Trong số đó, thạch tùng – một loại cây thường được nhắc đến trong các bài thuốc cổ truyền – cũng khiến nhiều người băn khoăn về mức độ an toàn khi sử dụng trong giai đoạn mang thai.
Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y học chứng cứ là phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý sử dụng thảo dược thạch tùng cũng như các loại cây cỏ chưa rõ dữ liệu an toàn. Thực tế khoa học chỉ ra rằng rất nhiều thảo mộc chứa các hoạt chất có khả năng kích thích co thắt cơ tử cung mạnh mẽ, làm tăng nguy cơ sảy thai, sinh non hoặc gây độc trực tiếp cho phôi thai [1]. Việc thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực khiến việc sử dụng những cây thuốc này tiềm ẩn hiểm họa khôn lường cho cả mẹ và con [2].
Thạch tùng và thảo dược lạ: Vì sao mẹ bầu cần tránh tùy tiện sử dụng?
Trong đời sống thường ngày, thảo dược thạch tùng thường được truyền tai như một vị thuốc hỗ trợ thần kinh hoặc giảm đau, nhưng không hề có khuyến cáo y khoa nào cho phép sử dụng vị thuốc này trong thai kỳ. Y văn hiện đại nhấn mạnh rằng các sản phẩm thảo dược nói chung không phải trải qua quy trình đánh giá và thử nghiệm khắt khe như tân dược [3]. Thậm chí tại nhiều quốc gia, các chế phẩm từ cây cỏ chỉ được quản lý và bày bán lỏng lẻo dưới danh nghĩa thực phẩm bổ sung dinh dưỡng [3].
Mối nguy hiểm lớn nhất đối với những cây thuốc dân gian như thạch tùng chính là sự thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu nghiên cứu về độc tính trên thai sản [4]. Đa số các bài thuốc truyền thống chỉ được lưu truyền theo kinh nghiệm dân gian mà không có bất kỳ đo lường khoa học nào về ngưỡng an toàn [3]. Khi người mẹ đưa vào cơ thể một loại thảo mộc chưa được xác định rõ thành phần hóa học và hoạt tính sinh học, thai nhi phải đối diện với nguy cơ tiếp xúc với các độc tố tiềm ẩn [2].
Bên cạnh độc tính vốn có của dược liệu, thảo mộc trôi nổi trên thị trường còn có nguy cơ bị nhiễm tạp chất nguy hiểm hoặc kim loại nặng trong quá trình thu hái và sơ chế [2]. Ngoài ra, việc dùng chung thảo dược với các thuốc điều trị thông thường có thể tạo ra các tương tác thuốc bất lợi, gây suy giảm hiệu quả chữa bệnh hoặc gia tăng độc tính đối với cơ thể người mẹ [2].
Cơ chế gây co thắt tử cung và độc tính đối với phôi thai
Để hiểu vì sao các loại thảo dược tự nhiên có thể gây nguy hiểm cho thai phụ, cần nhìn vào cách thức các hợp chất thực vật tác động lên hệ thống sinh học của con người. Cây cỏ tự nhiên chứa hàng ngàn hóa chất thực vật (phytochemical) khác nhau với cơ chế tác động vô cùng phức tạp [1]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất này và chất chuyển hóa của chúng có thể gây kích thích trực tiếp lên các sợi cơ trơn tử cung [1].
Sự co bóp bất thường của tử cung dưới tác động của hóa chất thực vật có thể dẫn đến hiện tượng chuyển dạ sớm hoặc làm bong tróc túi thai, dẫn đến sảy thai ngoài ý muốn [1]. Không chỉ kích thích cơ trơn, nhiều hoạt chất sinh học còn làm rối loạn nồng độ nội tiết tố tự nhiên trong cơ thể thai phụ [1]. Sự mất cân bằng nội tiết này có thể cản trở sự phát triển bình thường của mầm sống, làm hỏng thai kỳ hoặc để lại các dị tật bẩm sinh nghiêm trọng [1].
Nhiều người lầm tưởng rằng bánh nhau là một lá chắn hoàn hảo có thể ngăn chặn mọi chất độc xâm nhập vào thai nhi. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu đã khẳng định một số thành phần hóa học từ thảo dược hoàn toàn có khả năng vượt qua hàng rào nhau thai để tiếp cận trực tiếp vào hệ tuần hoàn của bào thai [1]. Hậu quả của việc này là hiện tượng nhiễm độc phôi thai và gây đột biến tế bào trong các giai đoạn phát triển nhạy cảm [1]. Đáng chú ý, một số loại cây có thể vô hại ở giai đoạn cuối nhưng lại cực kỳ độc hại trong những tháng đầu đời của thai nhi [1].
Khoa học nói gì về tỷ lệ thảo dược an toàn và rủi ro thực tế?
Trái ngược với niềm tin của số đông rằng thảo dược luôn lành tính, các nghiên cứu quy mô quốc tế đã chỉ ra một thực tế đáng lo ngại về tỷ lệ an toàn của các loại cây cỏ. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2017 đã phân tích dữ liệu từ 8 nghiên cứu cắt ngang với 2.729 phụ nữ tại 7 quốc gia châu Á [4]. Kết quả ghi nhận có tới 1.283 thai phụ (tương đương 47,01%) từng sử dụng một hoặc nhiều loại thảo dược trong thai kỳ [4].
Các loại thảo dược phổ biến nhất được ghi nhận trong nghiên cứu này gồm có bạc hà chiếm tỷ lệ 22,8%, tiểu hồi chiếm 14,7%, nhũ hương chiếm 12,9%, hạt flixweed chiếm 12,2% và gừng chiếm 11,5% [4]. Tuy nhiên, trong tổng số 33 loại thảo dược được nhận diện từ các báo cáo, chỉ có vỏn vẹn 13 loại được xếp loại là an toàn khi dùng cho thai phụ [4]. Có 5 loại thảo dược được xếp vào nhóm phải dùng thận trọng, 8 loại bị đánh giá là tiềm ẩn nguy cơ gây hại và 7 loại hoàn toàn không có thông tin khoa học trong y văn [4].
Một nghiên cứu đa quốc gia khác khảo sát việc phân loại an toàn của 126 loại thảo dược dùng trong thai kỳ cũng mang lại con số giật mình khi chỉ có 28 loại (chiếm 22,2%) được xác nhận là an toàn [2]. Tại Na Uy, một khảo sát tiến hành trên 400 phụ nữ mang thai cho thấy trong số 144 người dùng thảo mộc, có khoảng 40% thai phụ đã tiêu thụ các sản phẩm tiềm ẩn độc hại hoặc thiếu hoàn toàn dữ liệu an toàn [2]. Điều này cho thấy tình trạng sử dụng mù quáng các loại thảo dược chưa được kiểm chứng là vấn đề diễn ra trên toàn cầu [2].
Tại khu vực Đông Âu, một nghiên cứu ghi nhận đây là khu vực có tỷ lệ thai phụ dùng thảo dược chống chỉ định cao nhất lên tới 33,1% và tỷ lệ dùng thảo dược cần thận trọng là 36% [5]. Những loại thảo dược chống chỉ định được phát hiện gồm có việt quất núi, rau mùi tây núi và ích mẫu [5]. Nguyên nhân chủ yếu khiến các loại cây này bị cấm là do bằng chứng cho thấy chúng có tác dụng điều kinh hoặc kích thích co thắt cơ tử cung, dẫn đến kết cục thai kỳ bất lợi [5].
Những biến chứng thai kỳ nghiêm trọng đã được ghi nhận
Bằng chứng y khoa không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà đã ghi nhận nhiều trường hợp biến chứng nghiêm trọng do thảo dược gây ra. Một phân tích gộp đồ sộ công bố năm 2019 tổng hợp dữ liệu từ 74 bài báo khoa học trên 1.067.071 phụ nữ với 47 sản phẩm thảo dược đã đưa ra những con số cảnh báo đắt giá [6]. Cụ thể, việc sử dụng dầu hạnh nhân làm tăng nguy cơ sinh non với tỷ số chênh OR là 2,09 [6].
Cũng trong công trình này, việc uống trà lá mâm xôi liên quan đến việc làm tăng tỷ lệ sinh mổ với tỷ số chênh hiệu chỉnh AOR là 3,47 [6]. Thói quen dùng nhiều cam thảo làm tăng nguy cơ sinh cực non lên gấp 3,07 lần [6]. Đặc biệt, bài thuốc thảo dược truyền thống mwanaphepo tại châu Phi có liên quan mật thiết đến tình trạng bệnh tật ở sản phụ với tỷ số AOR là 1,28, đồng thời liên đới trực tiếp đến nguy cơ tử vong hoặc mắc bệnh ở trẻ sơ sinh [6].
Một đánh giá y khoa khác năm 2014 tổng hợp từ 671 bài báo chỉ ra rằng, ngoại trừ gừng đã được chứng minh nhất quán trong việc giảm nôn và nghén thì hầu hết các thảo dược khác đều thiếu dữ liệu khoa học vững chắc [7]. Những dược liệu như lá mâm xôi, thiên ma xanh, dầu thầu dầu hay tinh dầu hoa anh thảo vốn được dân gian tin rằng giúp kích thích chuyển dạ dễ dàng lại liên quan đến các biến cố y khoa bất lợi nặng nề [7]. Các biến cố nguy hiểm đã được báo cáo rõ ràng đối với trường hợp dùng thiên ma xanh và dầu hoa anh thảo [7].
Hiểu lầm “cứ tự nhiên là lành tính” và những đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng
Sai lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là đánh đồng khái niệm "nguồn gốc thiên nhiên" với "vô hại" [1]. Rất nhiều độc chất nguy hiểm nhất trong tự nhiên đều có nguồn gốc từ thực vật nhằm mục đích tự vệ sinh học của chính loài cây đó. Khi người mẹ mang thai dung nạp các chất này, độc tính chuyển hóa có thể không biểu hiện rầm rộ ở cơ thể mẹ nhưng lại hủy hoại trực tiếp các tế bào non nớt của thai nhi [1].
Điều đáng lo ngại hơn là tình trạng thiếu hụt kiến thức cơ bản về an toàn thảo dược không chỉ xuất hiện ở bệnh nhân mà còn ở cả các nhân viên y tế [3]. Một nghiên cứu đã chỉ ra thực tế rằng lời khuyên dùng các loại thảo dược chống chỉ định lại có khả năng đến từ nhân viên chăm sóc sức khỏe cao gấp 3 lần so với các nguồn rỉ tai không chính thức [5]. Điều này tạo ra tâm lý chủ quan nguy hiểm cho thai phụ khi tin tưởng tuyệt đối vào các sản phẩm gắn mác bổ trợ thiên nhiên [5].
Tất cả thai phụ đều cần hết sức thận trọng, đặc biệt là trong ba tháng đầu tiên của thai kỳ [8]. Đây là giai đoạn các cơ quan quan trọng của phôi thai bắt đầu phân chia và hình thành, do đó phôi thai rất dễ bị tổn thương trước bất kỳ tác nhân gây quái thai nào [1]. Phụ nữ có tiền sử dọa sảy thai, sinh non, người đang mang thai có bệnh lý nền phải điều trị bằng thuốc tây tuyệt đối không được dùng thêm bất kỳ loại thảo dược lạ nào [2].
Lời khuyên an toàn cho thai phụ khi chăm sóc sức khỏe
Mang thai là một tiến trình sinh lý tự nhiên của cơ thể người phụ nữ chứ không phải là một trạng thái bệnh lý cần phải can thiệp điều trị liên tục bằng các loại thuốc hay thảo dược bổ sung [8]. Việc lạm dụng các sản phẩm truyền miệng không rõ nguồn gốc như thạch tùng hoàn toàn không đem lại lợi ích thiết thực mà chỉ làm tăng rủi ro cho sức khỏe của cả mẹ và bé [8].
Nếu gặp phải các triệu chứng khó chịu thường gặp trong thai kỳ như mất ngủ, đau nhức xương khớp hay cảm giác mệt mỏi, thai phụ nên ưu tiên áp dụng các biện pháp điều chỉnh lối sống an toàn. Chế độ ăn uống cân bằng, nghỉ ngơi hợp lý, vận động nhẹ nhàng và bổ sung đủ nước luôn là nền tảng hàng đầu giúp nâng cao thể trạng mà không gây hại cho thai nhi.
Trong trường hợp muốn sử dụng bất kỳ loại trà thảo mộc hay bài thuốc cổ truyền nào, nguyên tắc bất di bất dịch là phải tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ sản khoa [4]. Khi một loại cây thuốc chỉ có duy nhất thông tin từ lời đồn thổi hoặc "sử dụng truyền thống" mà không có bất kỳ nghiên cứu kiểm chứng nào, thai phụ cần dứt khoát loại bỏ để bảo vệ an toàn tối đa cho thiên thần nhỏ sắp chào đời [3].
