Phụ nữ mang thai và sau sinh thường rơi vào trạng thái mệt mỏi, chán ăn và suy nhược cơ thể. Nhiều gia đình truyền tai nhau dùng thái tử sâm hầm canh bồi bổ sức khỏe cho mẹ và bé mà không rõ mức độ an toàn thực sự.
Câu trả lời ngắn gọn: Hiện chưa có bằng chứng khoa học khẳng định tính an toàn của thái tử sâm đối với phụ nữ mang thai và đang cho con bú. Dù dược liệu này được y học cổ truyền dùng trị suy nhược, các nghiên cứu hiện tại mới chỉ dừng lại ở mức độ tế bào trong phòng thí nghiệm, chưa có dữ liệu kiểm chứng trên thai phụ và trẻ sơ sinh [1].
Thái tử sâm và công dụng truyền thống
Thái tử sâm có tên khoa học là Pseudostellaria heterophylla [1]. Trong y học cổ truyền Trung Quốc, phần rễ của cây này là vị thuốc bổ quen thuộc, thường dùng để điều trị chứng tỳ hư, chán ăn, mệt mỏi, suy nhược cơ thể và chứng đánh trống ngực (hồi hộp) [1].
Do đặc tính bồi bổ chống mệt mỏi và kém ăn, nhiều người mặc định thảo dược này lành tính cho mọi đối tượng [1]. Tuy nhiên, giai đoạn mang thai và cho con bú có nhiều thay đổi sinh lý nhạy cảm. Việc đưa bất kỳ hoạt chất sinh học nào vào cơ thể mẹ đều cần xét đến khả năng đi qua nhau thai hoặc tiết vào sữa mẹ.
Hoạt chất và cơ chế tác động lên tế bào
Để hiểu tác động của thái tử sâm, các nhà khoa học đã phân tách rễ cây này bằng cồn ethanol 70% và nước, kết hợp kết tủa bằng ethanol 80% và loại bỏ protein bằng phương pháp Sevag [1]. Quá trình chiết xuất và sắc ký cột thu được 5 phân đoạn hoạt chất chính: nhóm giàu polysaccharide (PHP), nhóm đường phân tử nhỏ và axit amin (PHSSAC), nhóm saponin (PHS), nhóm cyclopeptide (PHCP) và nhóm sapogenin (PHSG) [1].
Các hoạt chất này, đặc biệt là nhóm saponin (PHS) và polysaccharide (PHP), hoạt động theo cơ chế chống oxy hóa và bảo vệ tế bào trước tình trạng thiếu oxy [1]. Khi tế bào bị thiếu oxy, cơ thể sinh ra nhiều gốc tự do nội bào (ROS) và chất chỉ điểm tổn thương màng tế bào là malonaldehyde (MDA), đồng thời làm rò rỉ enzyme lactate dehydrogenase (LDH) ra ngoài [1].
Thái tử sâm can thiệp bằng cách giảm lượng ROS nội bào, hạ mức MDA, giảm rò rỉ LDH và tăng cường hoạt tính của superoxide dismutase (SOD) — một enzyme chống oxy hóa tự nhiên bảo vệ tế bào [1]. Nhờ đó, quá trình chết tế bào bị ức chế và tỷ lệ sống sót của tế bào tăng lên [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì?
Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã đánh giá khả năng bảo vệ tế bào cơ tim của các phân đoạn chiết xuất từ rễ thái tử sâm [1]. Thiết kế nghiên cứu là thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) trên dòng tế bào cơ tim H9c2 bị gây tổn thương thiếu oxy bằng hóa chất cobalt chloride (CoCl2), không phải thử nghiệm lâm sàng trên người [1].
Trong thí nghiệm, các tế bào H9c2 được xử lý trước bằng các phân đoạn chiết xuất từ thái tử sâm, sau đó tiếp xúc với môi trường thiếu oxy do CoCl2 tạo ra [1]. Nhóm nghiên cứu đo tỷ lệ sống của tế bào, mức độ rò rỉ LDH, phân tích sự chết tế bào bằng kỹ thuật đo dòng chảy tế bào (Annexin V/PI) và định lượng các chỉ số MDA, SOD, ROS [1].
Kết quả cho thấy hai phân đoạn PHS (saponin) và PHP (polysaccharide) làm giảm tổn thương do thiếu oxy ở mức tương đương hoặc cao hơn chất đối chứng dương là N-acetyl-l-cysteine (NAC) [1]. Cụ thể, việc xử lý trước tế bào với nồng độ 800 mug/mL PHS hoặc 10 mg/mL PHP làm giảm rõ rệt mức MDA, giảm ROS nội bào, tăng hoạt tính SOD và giảm rò rỉ LDH [1].
Tuy nhiên, giới hạn lớn của nghiên cứu này là chỉ thực hiện trên mô hình tế bào H9c2 trong phòng thí nghiệm với hóa chất gây thiếu oxy nhân tạo [1]. Nghiên cứu hoàn toàn không đánh giá độc tính cấp tính, độc tính trường diễn, nguy cơ gây đột biến gen hay nguy cơ gây quái thai trên cơ thể sống, cũng không có bất kỳ đối tượng tham gia nào là phụ nữ mang thai hoặc cho con bú [1].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng
Lợi ích ghi nhận được của thái tử sâm hiện tập trung ở khả năng dùng làm thuốc bổ trị suy nhược, chán ăn, mệt mỏi, đánh trống ngực theo kinh nghiệm cổ truyền và khả năng bảo vệ tế bào cơ tim khỏi thiếu oxy ở cấp độ phân tử [1]. Các phân đoạn hoạt chất như saponin và polysaccharide cho thấy hoạt tính sinh học rõ rệt khi thử nghiệm riêng lẻ ở nồng độ chuẩn hóa 800 mug/mL và 10 mg/mL [1].
Dù vậy, khoảng trống bằng chứng về an toàn thai kỳ là rất lớn. Để một thảo dược được xem là an toàn trong thai kỳ, khoa học đòi hỏi chuỗi dữ liệu nghiêm ngặt từ thử nghiệm độc tính trên động vật mang thai đến theo dõi lâm sàng trên người. Hiện tại, thái tử sâm thiếu dữ liệu về liều an toàn cho thai nhi, khả năng tích lũy của cyclopeptide hay sapogenin trong sữa mẹ, và tác động lâu dài lên sự phát triển của trẻ.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là "thuốc bổ thảo dược tự nhiên thì vô hại cho bà bầu". Thực tế, rễ thái tử sâm chứa nhiều nhóm chất hóa học phức tạp như saponin, sapogenin và cyclopeptide có khả năng can thiệp trực tiếp vào tiến trình sinh hóa của tế bào [1]. Hoạt tính sinh học càng rõ rệt thì nguy cơ tương tác hoặc gây tác dụng ngoài ý muốn khi dùng sai liều lượng càng cần được tính đến.
Hiểu lầm thứ hai là lấy kết quả nghiên cứu bảo vệ tế bào cơ tim để suy diễn rằng thái tử sâm giúp "bổ tim, an thai" cho phụ nữ mang thai. Kết quả giảm tổn thương thiếu oxy trên dòng tế bào H9c2 ở nồng độ 800 mug/mL PHS hay 10 mg/mL PHP trong đĩa nuôi cấy không đồng nghĩa với việc uống nước sắc rễ cây này sẽ mang lại hiệu quả tương tự trên cơ thể người mẹ mà không gây hại cho thai nhi [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Phụ nữ đang mang thai, đặc biệt trong 3 tháng đầu thai kỳ (giai đoạn hình thành cơ quan của thai nhi), cần thận trọng tối đa và không tự ý dùng thái tử sâm. Việc thiếu dữ liệu kiểm chứng về độc tính phôi thai khiến rủi ro không thể lường trước.
Phụ nữ đang cho con bú cũng thuộc nhóm cần kiêng dè. Hệ tiêu hóa và gan thận của trẻ sơ sinh chưa hoàn thiện để chuyển hóa các hợp chất như saponin hay sapogenin nếu các chất này đi qua sữa mẹ [1].
Ngoài ra, người có bệnh nền tim mạch (như rối loạn nhịp tim, đánh trống ngực bệnh lý) hoặc đang dùng thuốc điều trị chuyên khoa không nên tự ý dùng thái tử sâm thay thế thuốc [1]. Các hoạt chất chống oxy hóa và tác động lên tế bào cơ tim của dược liệu có thể gây tương tác với phác đồ điều trị hiện tại [1]. Luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng nếu có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc.
Cách bồi bổ thực tế và an toàn cho mẹ bầu, mẹ sau sinh
Thay vì tìm đến các dược liệu chưa rõ độ an toàn như thái tử sâm để trị chứng chán ăn, mệt mỏi hay suy nhược, phụ nữ mang thai và sau sinh nên ưu tiên giải pháp dinh dưỡng thường thức đã được xác lập độ an toàn [1]. Chia nhỏ bữa ăn trong ngày giúp giảm cảm giác chán ăn và giảm tải cho hệ tiêu hóa mà không cần dùng thảo dược kích thích.
Để giảm mệt mỏi và suy nhược, mẹ bầu cần đảm bảo uống đủ nước, ngủ đủ giấc và bổ sung cân bằng các nhóm chất đạm, sắt, canxi từ thực phẩm quen thuộc như thịt nạc, cá, trứng, sữa và rau xanh. Nếu xuất hiện triệu chứng đánh trống ngực, hồi hộp kéo dài, thai phụ cần đi khám bác sĩ để kiểm tra nguyên nhân thực thể (như thiếu máu thai kỳ hoặc rối loạn tuyến giáp) thay vì tự sắc rễ thái tử sâm uống [1].
Trong trường hợp thực sự muốn sử dụng các chế phẩm có chứa thái tử sâm sau khi đã cai sữa hoặc ở người trưởng thành bình thường bị suy nhược, cần tham vấn bác sĩ y học cổ truyền để có liều lượng phù hợp với thể trạng [1]. Không dùng các loại rễ cây trôi nổi, không rõ nguồn gốc hoặc tự ý kết hợp nhiều vị thuốc bổ cùng lúc.
Tóm lại, thái tử sâm là vị thuốc bổ truyền thống chứa các hoạt chất có lợi cho tế bào cơ tim trong phòng thí nghiệm, nhưng chưa có bằng chứng bảo đảm an toàn cho thai kỳ và giai đoạn cho con bú [1]. Phụ nữ mang thai và sau sinh nên tránh tự ý sử dụng dược liệu này để bảo vệ sức khỏe của cả mẹ và bé. Khi gặp tình trạng mệt mỏi, chán ăn hay hồi hộp, giải pháp tốt nhất là điều chỉnh chế độ dinh dưỡng hàng ngày và thăm khám bác sĩ chuyên khoa.
