Phụ nữ tiền mãn kinh ăn nhiều thì là có giúp ngừa loãng xương?

Bước vào giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh, nhiều phụ nữ bắt đầu lo lắng khi thấy cơ thể xuất hiện các dấu hiệu lão hóa, đau nhức xương khớp và suy giảm sức khỏe rõ rệt. Trong dân gian và các bữa ăn gia đình, thì là vốn là loại rau gia vị quen thuộc, nhưng gần đây xuất hiện thông tin cho rằng ăn nhiều loại rau này có thể giúp ngăn ngừa loãng xương hiệu quả. Liệu một loại rau thơm bình dị có thực sự đem lại tác dụng bảo vệ xương chắc khỏe như lời đồn?

Câu trả lời là thì là chứa các hoạt chất sinh học tự nhiên giàu tiềm năng, đặc biệt là chiết xuất từ hạt thì là đã được khoa học ghi nhận khả năng ức chế tế bào hủy xương trong phòng thí nghiệm ^[1]. Tuy nhiên, việc ăn rau thì là tươi trong bữa ăn hàng ngày chỉ mang tính hỗ trợ cung cấp dưỡng chất, không thể thay thế hoàn toàn các phác đồ điều trị hay các biện pháp y khoa ngăn chặn tình trạng mất xương ở phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh [1, 2].

Nguy cơ loãng xương rình rập phụ nữ tuổi trung niên

Quá trình suy giảm nội tiết tố estrogen tự nhiên khi phụ nữ bước vào giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới hiện tượng mất xương diễn ra ồ ạt [3, 4]. Tình trạng mất chất khoáng trong xương thường bắt đầu gia tăng tốc độ ngay từ khi người phụ nữ xuất hiện các triệu chứng rối loạn kinh nguyệt đầu tiên ^[2]. Theo các số liệu theo dõi y khoa, phụ nữ sau mãn kinh có thể mất từ 20 đến 25% mật độ khoáng chất của xương chỉ trong vòng 10 năm đầu tiên ^[2].

Nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời, sự tiêu hao này sẽ dẫn đến tình trạng giảm mật độ xương (thiếu xương) và tiến triển thành loãng xương nghiêm trọng [2, 5]. Thiếu xương ước tính ảnh hưởng đến hơn 10% dân số khu vực Bắc Mỹ và có tới khoảng 200 triệu người mắc phải trên toàn cầu ^[3]. Dù tình trạng thiếu xương có tỷ lệ gãy xương thấp hơn loãng xương thực thụ, nhưng mức độ phổ biến của nó lại cao gấp gần ba lần ^[4]. Tại Mỹ, có khoảng 8 triệu phụ nữ từ 50 tuổi trở lên đối mặt với nguy cơ gãy xương hông, gãy đốt sống do loãng xương ^[4]. Căn bệnh này khiến hơn 25 triệu người Mỹ bị ảnh hưởng và gây ra hơn 1,3 triệu ca gãy xương mỗi năm ^[3].

Không dừng lại ở nguy cơ gãy xương, việc suy giảm chất lượng xương còn kéo theo nhiều hệ lụy sức khỏe khác ít người ngờ tới. Nghiên cứu thực hiện trên 48 phụ nữ sau mãn kinh từ 50 đến 66 tuổi (gồm 23 người loãng xương, 25 người thiếu xương) và 28 người đối chứng khỏe mạnh cho thấy loãng xương và thiếu xương còn liên quan tới các rối loạn thính lực và tiền đình ^[5]. Cụ thể, chức năng tiền đình bị ảnh hưởng ở 95,65% phụ nữ loãng xương và 76% ở nhóm phụ nữ thiếu xương ^[5]. Thính lực ở tất cả các tần số âm thanh của nhóm bệnh nhân loãng xương cũng suy giảm rõ rệt so với nhóm chứng ^[5].

Cơ chế tác động lên xương của thảo dược thì là

Trong cấu trúc xương của cơ thể người, quá trình tái tạo xương diễn ra liên tục nhờ sự cân bằng giữa tế bào tạo xương (nguyên bào xương) và tế bào tiêu xương (hủy cốt bào). Khi nồng độ hormone estrogen sụt giảm nghiêm trọng ở thời kỳ mãn kinh, hoạt động của các hủy cốt bào tăng lên vượt trội, khiến tốc độ tiêu hủy chất nền xương nhanh hơn rất nhiều so với khả năng bồi đắp [1, 3].

Cây thì là, có tên khoa học là Anethum graveolens L. hay còn gọi là thì là châu Âu, là loại thảo mộc lâu đời trong ẩm thực và y học cổ truyền ^[1]. Nghiên cứu hiện đại đã khám phá ra rằng các hợp chất thực vật tự nhiên trong hạt thì là có khả năng can thiệp trực tiếp vào chu trình sinh học của các tế bào hủy xương ^[1]. Hợp chất thực vật này tác động tương tự như một dạng phytoestrogen tự nhiên, hỗ trợ điều hòa tín hiệu nội bào mà bình thường estrogen đảm nhận để kìm hãm sự phá hủy mô xương [1, 3].

Bên cạnh đó, các mô hình phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng các hoạt chất trong thì là tác động sâu vào các con đường truyền tín hiệu gây viêm và biệt hóa tế bào xương ^[1]. Sự hiện diện của các chất này giúp ngăn chặn các thụ thể truyền tin kích hoạt tế bào tiêu xương, tạo điều kiện giữ vững cấu trúc xương xốp bên trong cơ thể ^[1].

Bằng chứng khoa học về chiết xuất hạt thì là

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đi sâu khảo sát tiềm năng chống loãng xương của chiết xuất nước từ hạt thì là (WEAG) ^[1]. Thử nghiệm được thiết kế nhằm đánh giá ảnh hưởng của chiết xuất này lên quá trình biệt hóa của các tế bào hủy cốt bào ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước hạt thì là đã cản trở đáng kể quá trình biệt hóa tế bào hủy xương thông qua việc ức chế biểu hiện của phân tử RANKL trong các tế bào hỗ trợ, đồng thời tác động trực tiếp lên chính các tế bào tiền thân của hủy cốt bào ^[1].

Ở cấp độ phân tử, chiết xuất hạt thì là làm giảm rõ rệt sự biểu hiện của hai yếu tố phiên mã then chốt thúc đẩy quá trình tạo hủy cốt bào là c-Fos và NFATc1 – những yếu tố vốn được kích hoạt mạnh mẽ bởi tín hiệu RANKL ^[1]. Sự sụt giảm này có được là nhờ chiết xuất thì là đã ức chế đồng thời cả hai con đường truyền tín hiệu nội bào MAPKs và NF-kappaB ^[1].

Đặc biệt, trong các thử nghiệm thực tế trên động vật bị cắt buồng trứng nhằm mô phỏng tình trạng loãng xương sau mãn kinh do thiếu hụt estrogen, việc sử dụng chiết xuất nước hạt thì là đã chứng minh hiệu quả giảm mất xương bè (xương xốp) một cách rõ rệt ^[1]. Thú vị hơn, chiết xuất này còn hỗ trợ hạn chế tình trạng tăng cân mất kiểm soát vốn thường bị kích hoạt sau khi suy giảm chức năng buồng trứng ^[1]. Phân tích hóa thực vật toàn diện của nghiên cứu cũng xác định được một hợp chất cụ thể mang tên isorhamnetin-3-O-glucuronide trong chiết xuất thì là có tiềm năng ức chế tạo hủy cốt bào mạnh mẽ ^[1].

Giới hạn của bằng chứng và khoảng cách với đời sống

Mặc dù các phát hiện khoa học từ nghiên cứu năm 2023 mở ra tiềm năng lớn cho chiết xuất hạt thì là, người tiêu dùng cần nhìn nhận một cách thận trọng và khách quan ^[1]. Trước hết, nghiên cứu này được tiến hành trong phòng thí nghiệm trên dòng tế bào và trên mô hình chuột bị cắt buồng trứng, chứ chưa phải là các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người ^[1].

Thứ hai, đối tượng nghiên cứu mang lại hiệu quả chống tiêu xương là chiết xuất dạng nước từ hạt thì là với nồng độ hoạt chất cô đặc cao, đặc biệt là hoạt chất isorhamnetin-3-O-glucuronide ^[1]. Điều này hoàn toàn khác biệt với việc chúng ta ăn vài nhánh rau thì là tươi trong các món canh cá hay chả cá hàng ngày. Lượng hoạt chất sinh học mà cơ thể hấp thu từ một lượng nhỏ rau thì là qua đường tiêu hóa thông thường là rất thấp, khó đạt tới ngưỡng dược lý như dạng dịch chiết hạt cô đặc ^[1].

Do đó, các bằng chứng hiện tại khẳng định chiết xuất hạt thì là có tiềm năng trở thành một giải pháp thay thế tự nhiên khả thi để hỗ trợ giảm mất xương sau mãn kinh ^[1]. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng khẳng định việc chỉ ăn nhiều rau thì là tươi đơn thuần là đủ khả năng đảo ngược hay ngăn chặn hoàn toàn bệnh loãng xương ở phụ nữ tiền mãn kinh [1, 2].

Những hiểu lầm thường gặp của chị em phụ nữ

Một trong những sai lầm phổ biến nhất của nhiều phụ nữ tuổi trung niên là tin rằng chỉ cần tích cực ăn các loại rau thơm hoặc thực phẩm truyền miệng là có thể giải quyết được tình trạng thiếu xương và loãng xương [1, 2]. Mất xương sau mãn kinh là một rối loạn chuyển hóa phức tạp bắt nguồn từ sự thiếu hụt nội tiết tố toàn thân, diễn biến âm thầm không có triệu chứng rõ ràng cho đến khi xảy ra sự cố gãy xương hoặc đau đớn [2, 8].

Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa tình trạng thiếu xương và loãng xương, cho rằng khi chưa bị loãng xương thì chưa cần quan tâm chăm sóc y tế ^[4]. Thực tế, tốc độ mất xương diễn ra rất nhanh ngay sau khi bước vào giai đoạn mãn kinh hoặc sau khi ngừng các liệu pháp điều trị nội tiết [2, 4]. Việc phòng ngừa và can thiệp từ giai đoạn sớm (khi mới suy giảm mật độ xương) có ý nghĩa quyết định nhằm ngăn chặn ca gãy xương đầu tiên ^[4].

Một hiểu lầm khác là tẩy chay hoàn toàn các phương pháp y học chính thống và chỉ phụ thuộc vào thảo dược [1, 5]. Đối với những người đã bị suy giảm mật độ xương nghiêm trọng, y học hiện đại cần sử dụng đến các thuốc ức chế tiêu xương như bisphosphonate, liệu pháp hormone thay thế thích hợp hoặc các thuốc đồng hóa tái tạo xương như hormone tuyến cận giáp (PTH) để tái tạo lại khung xương, điều mà thảo dược hay thực phẩm ăn uống đơn thuần không thể làm được [4, 5, 7].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng thì là?

Mặc dù rau thì là là một loại gia vị an toàn cho phần lớn mọi người khi dùng trong chế độ ăn thông thường, việc cố tình lạm dụng ăn quá nhiều thì là hoặc tự ý sử dụng các chế phẩm chiết xuất hạt thì là đậm đặc cần phải có sự cân nhắc kỹ lưỡng:

• Những người có cơ địa dị ứng: Những người từng có tiền sử dị ứng với các loại cây thuộc họ hoa tán (như cà rốt, cần tây, ngò rí) có thể gặp phản ứng chéo khi ăn quá nhiều thì là hoặc dùng chiết xuất từ hạt của nó.
• Phụ nữ có bệnh lý nhạy cảm với nội tiết: Do chiết xuất hạt thì là có chứa các hoạt chất tương tự phytoestrogen can thiệp vào tín hiệu nội tiết, những người có tiền sử mắc các bệnh khối u phụ khoa nhạy cảm với hormone cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn bổ sung chiết xuất thì là liều cao kéo dài [1, 3].
• Người đang dùng thuốc điều trị: Việc sử dụng các loại tinh chất, dịch chiết cô đặc thảo mộc có thể tương tác với các men chuyển hóa thuốc tại gan, do đó cần hỏi ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang phải dùng các phác đồ điều trị bệnh mạn tính.

Hướng dẫn bổ sung thì là và chăm sóc xương đúng cách

Để tận dụng tối đa giá trị dinh dưỡng và hương vị của thì là trong thực đơn hàng ngày một cách khoa học, chị em phụ nữ có thể tham khảo các gợi ý sau:

• Đa dạng hóa bữa ăn: Thêm thì là tươi vào các món canh cá, chả cá, canh ngao, hải sản hoặc các món salad. Việc sử dụng thì là thường xuyên như một loại rau gia vị giúp cung cấp thêm chất chống oxy hóa tự nhiên và làm bữa ăn thêm phong phú ^[1].
• Tận dụng hạt thì là: Bạn có thể dùng hạt thì là khô làm gia vị ướp món ăn hoặc hãm trà hạt thì là uống với lượng vừa phải để hấp thu các hợp chất thực vật hòa tan trong nước như nghiên cứu đã mô tả ^[1].
• Kết hợp dinh dưỡng toàn diện: Không phụ thuộc vào một loại thực phẩm đơn lẻ. Sức khỏe xương đòi hỏi phải cung cấp đầy đủ canxi, vitamin D qua thực phẩm, duy trì vận động thể lực chịu lực và tắm nắng hợp lý.
• Chủ động tầm soát định kỳ: Phụ nữ từ độ tuổi tiền mãn kinh khi thấy bắt đầu có rối loạn kinh nguyệt nên đi đo mật độ xương định kỳ ^[2]. Đồng thời, cần chú ý kiểm tra thêm chức năng thính lực và khả năng giữ thăng bằng của cơ thể, vì những tổn thương tiền đình và thính giác có mối liên hệ mật thiết với tình trạng loãng xương ở lứa tuổi này ^[5].

Tóm lại, chiết xuất hạt thì là chứa nhiều hoạt chất sinh học giàu tiềm năng giúp kìm hãm các tế bào hủy xương và giảm mất xương xốp trên thực nghiệm ^[1]. Tuy nhiên, việc ăn rau thì là chỉ nên được coi là một phần của chế độ ăn uống lành mạnh hỗ trợ sức khỏe tổng thể. Chị em phụ nữ tiền mãn kinh cần kết hợp lối sống khoa học và tham vấn ý kiến bác sĩ để có biện pháp tầm soát, điều trị loãng xương kịp thời và an toàn [2, 6].