Chiết xuất hạt thì là có hỗ trợ giảm mỡ máu hay không?

Nỗi lo mỡ máu cao và sự chú ý dành cho thảo mộc tự nhiên

Rối loạn lipid máu, hay thường gọi là mỡ máu cao, đang trở thành vấn đề sức khỏe phổ biến ở nhiều lứa tuổi do lối sống ít vận động và chế độ ăn giàu chất béo bão hòa. Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm có chỉ số cholesterol hay triglyceride tăng cao thường cảm thấy lo lắng và lập tức tìm kiếm các giải pháp tự nhiên với mong muốn hỗ trợ cải thiện chỉ số mỡ máu một cách an toàn, lành tính.

Trong số các loại rau gia vị quen thuộc, thì là nổi lên như một loại thảo mộc nhận được nhiều sự quan tâm. Không chỉ là nguyên liệu tạo mùi thơm cho các món canh cá hay chả cá, thì là từ lâu đã được sử dụng trong các bài thuốc cổ truyền để hỗ trợ tiêu hóa và chuyển hóa chất trong cơ thể.

Chính vì vậy, câu hỏi liệu chiết xuất hạt thì là có thực sự giúp giảm mỡ máu, đặc biệt là hạ nồng độ triglyceride và cholesterol xấu (LDL-C) hay không, đang là chủ đề được nhiều độc giả tìm hiểu. Để có câu trả lời xác đáng, việc nhìn nhận dưới lăng kính của các bằng chứng khoa học thực nghiệm là điều vô cùng cần thiết.

Chiết xuất hạt thì là có thực sự giúp hạ mỡ máu?

Câu trả lời ngắn gọn là: Có, chiết xuất và các chế phẩm từ thì là cho thấy tiềm năng hỗ trợ giảm một số chỉ số mỡ máu nhất định, đặc biệt là cholesterol toàn phần và triglyceride. Tuy nhiên, mức độ tác động và tính nhất quán giữa các nghiên cứu lâm sàng vẫn cần được đánh giá thận trọng và không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.

Thì là, có tên khoa học là Anethum graveolens, thuộc họ Hoa tán (Apiaceae), là cây thân thảo ăn được có lịch sử canh tác lâu đời từ thời cổ đại với hai phân loài chính gồm thì là châu Âu (Anethum graveolens) và thì là Ấn Độ (Anethum Sowa) ^[1]. Thảo mộc này chứa nhiều tinh dầu thơm và các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên, vốn được cho là có khả năng can thiệp vào các con đường chuyển hóa lipid trong cơ thể.

Các tổng hợp y khoa hiện đại ghi nhận rằng việc bổ sung thì là có liên quan đến việc cải thiện nồng độ cholesterol toàn phần, triglyceride và LDL-C ở người tham gia thử nghiệm ^[1]. Mặc dù vậy, tác dụng này chỉ mang tính chất hỗ trợ và phụ thuộc vào liều lượng, dạng chiết xuất cũng như tình trạng sức khỏe nền tảng của từng cá nhân.

Cơ chế sinh học: Hợp chất chống oxy hóa và chuyển hóa lipid

Để hiểu vì sao hạt thì là có thể tác động đến mỡ máu, các nhà nghiên cứu đã đi sâu tìm hiểu cơ chế sinh học ở cấp độ tế bào và mô. Tình trạng mỡ máu cao kéo dài thường dẫn đến tích tụ mỡ tại gan và gia tăng hiện tượng stress oxy hóa, làm tổn thương các tế bào gan – cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc tổng hợp và đào thải cholesterol.

Các hợp chất có hoạt tính sinh học trong thì là giúp cải thiện năng lực chống oxy hóa của mô gan. Khi các gốc tự do được kiểm soát, mức độ peroxy hóa lipid (đo lường qua chỉ số MDA) sẽ giảm rõ rệt, từ đó bảo vệ tế bào gan khỏi những tổn thương do chế độ ăn nhiều dầu mỡ gây ra ^[2].

Quan trọng hơn, thì là đã được chứng minh có khả năng kích thích sự biểu hiện của enzyme cholesterol 7 alpha-hydroxylase ^[2]. Đây là enzyme giữ vai trò then chốt quyết định tốc độ trong quá trình chuyển hóa cholesterol tự do thành acid mật để bài tiết ra khỏi cơ thể qua đường tiêu hóa ^[2].

Khi hoạt tính của enzyme này tăng lên cả ở mức phiên mã (mRNA) lẫn mức protein, lượng cholesterol dư thừa trong cơ thể sẽ được huy động và chuyển đổi thành acid mật nhanh chóng hơn ^[2]. Nhờ cơ chế kép vừa giảm stress oxy hóa, vừa kích thích enzyme đào thải cholesterol, chiết xuất thì là giúp giảm tích tụ mỡ ở gan và hỗ trợ hạ nồng độ lipid tuần hoàn ^[2].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả thực tế?

Để đưa ra kết luận khách quan, giới khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm từ mô hình tiền lâm sàng đến thử nghiệm trên người nhằm đánh giá tác động cụ thể của thì là.

Đầu tiên, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2021 đã đánh giá tác động của thì là trên 36 con chuột cống bị gây tổn thương gan nhiễm mỡ bằng chế độ ăn giàu chất béo và cholesterol (gồm 2% cholesterol, 0,5% acid cholic và 20% dầu ngô) ^[2]. Các động vật được chia thành 6 nhóm, mỗi nhóm 6 con, được điều trị hàng ngày bằng viên nén thì là hoặc chiết xuất thì là ở liều 300 mg/kg thể trọng trong 30 ngày ^[2].

Kết quả sau 30 ngày cho thấy hồ sơ lipid máu ở các nhóm dùng thì là giảm đáng kể so với nhóm đối chứng (p < 0.05) ^[2]. Đồng thời, tổng dung lượng chống oxy hóa tại gan tăng lên, chỉ số oxy hóa MDA giảm rõ rệt, enzym cholesterol 7 alpha-hydroxylase tăng biểu hiện và cấu trúc mô học gan được bình thường hóa trở lại ^[2]. Đáng chú ý, chiết xuất thì là cho thấy hiệu quả vượt trội hơn so với dạng viên nén thương mại trong nghiên cứu này ^[2].

Trên đối tượng người bệnh, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2014 đã so sánh hiệu quả giữa thì là và thuốc hạ mỡ máu chuẩn gemfibrozil trên 91 bệnh nhân tăng mỡ máu ^[3]. Các bệnh nhân được phân chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: một nhóm dùng thuốc gemfibrozil (liều 900 mg/ngày) và nhóm còn lại dùng viên nén thì là (liều 6 viên/ngày) liên tục trong 2 tháng ^[3].

Kết quả thử nghiệm cho thấy việc dùng viên thì là trong 2 tháng giúp giảm tới 18% nồng độ cholesterol toàn phần và giảm 7,38% nồng độ triglyceride trong máu (p < 0.05) ^[3]. Khi so sánh trực tiếp, thì là giảm cholesterol toàn phần mạnh hơn gemfibrozil, nhưng gemfibrozil lại vượt trội hơn thì là ở khả năng hạ triglyceride (giảm 32,7%) và tăng chỉ số mỡ tốt HDL-cholesterol (tăng 3,91%) ^[3]. Bệnh nhân dùng thì là trong nghiên cứu này không gặp phải bất kỳ tác dụng phụ nào ^[3].

Để có cái nhìn toàn diện hơn, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2022 đã tổng hợp dữ liệu từ 6 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên (RCT) với tổng cộng 171 trường hợp can thiệp ^[1]. Dữ liệu gộp chỉ ra rằng việc bổ sung thì là làm giảm có ý nghĩa thống kê đối với cholesterol toàn phần trung bình (chênh lệch trung bình MD = -3,71 mg/dL; 95% CI: -5,71 đến -1,70; P < 0.001) ^[1].

Nghiên cứu gộp này cũng ghi nhận thì là giúp giảm triglyceride (MD = -2,48 mg/dL; 95% CI: -3,98 đến -0,98; P = 0.001) và giảm cholesterol xấu LDL-C (MD = -1,51 mg/dL; 95% CI: -2,65 đến -0,47; P = 0.005) ^[1]. Phân tích dưới nhóm cho thấy thì là hạ triglyceride hiệu quả hơn ở cả người có rối loạn lipid máu (MD = -3,54 mg/dL; P = 0.02) lẫn bệnh nhân đái tháo đường típ 2 (MD = -3,64 mg/dL; P = 0.001) ^[1]. Đối với bệnh nhân đái tháo đường típ 2, việc bổ sung thì là cũng giúp hạ nồng độ LDL-C rõ rệt hơn (MD = -3,54 mg/dL; P = 0.03) ^[1].

Tuy nhiên, phân tích gộp cũng phát hiện một điểm đáng chú ý là thì là đi kèm với sự suy giảm nhẹ của nồng độ mỡ tốt HDL-C (MD = -2,19 mg/dL; 95% CI: -3,58 đến -0,81; P = 0.002) ^[1]. Đây là yếu tố cần được các nhà chuyên môn lưu tâm khi đánh giá tổng thể lợi ích tim mạch.

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn vào các số liệu khoa học, có thể thấy rõ những điểm tích cực mà thì là mang lại. Khả năng hỗ trợ giảm cholesterol toàn phần và triglyceride đã được ghi nhận ở cả mô hình động vật lẫn các can thiệp lâm sàng trên người [1, 2, 5]. Đặc biệt, độ an toàn của thảo dược này khá cao khi không ghi nhận tác dụng phụ đáng kể trong nghiên cứu kéo dài 2 tháng ^[3].

Tuy vậy, giới hạn của bằng chứng hiện tại vẫn còn rất lớn. Tổng số lượng bệnh nhân tham gia trong các nghiên cứu lâm sàng vẫn còn khiêm tốn, chẳng hạn phân tích gộp năm 2022 chỉ thu thập được 6 thử nghiệm với vỏn vẹn 171 trường hợp can thiệp ^[1]. Kích thước mẫu nhỏ khiến các phát hiện chưa thể mang tính đại diện tuyệt đối cho toàn bộ cộng đồng.

Bên cạnh đó, việc nồng độ HDL-C bị sụt giảm trong phân tích gộp là một dấu hỏi cần được làm rõ qua các nghiên cứu quy mô lớn hơn ^[1]. Bản thân các tác giả của phân tích gộp cũng nhấn mạnh rằng cần thêm nhiều thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng chất lượng cao trên người để đưa ra kết luận chính xác và khẳng định chắc chắn hơn ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thì là hạ mỡ máu

Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là coi thì là như một "thần dược" có thể thay thế hoàn toàn thuốc hạ mỡ máu theo toa. Dù nghiên cứu cho thấy viên thì là giảm cholesterol toàn phần tốt, nhưng khả năng hạ triglyceride của nó chỉ đạt 7,38%, thấp hơn rất nhiều so với mức giảm 32,7% của hoạt chất chuẩn gemfibrozil ^[3]. Việc tự ý ngưng thuốc điều trị để chuyển sang dùng thì là có thể khiến chỉ số lipid máu tăng vọt mất kiểm soát.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng việc ăn một vài cọng rau thì là trong bữa ăn với việc sử dụng chiết xuất thì là trong nghiên cứu. Để đạt được hiệu quả sinh học như trong thử nghiệm của các nhà khoa học, người bệnh phải dùng liều lượng chiết xuất cô đặc tương đương 6 viên nén mỗi ngày trong suốt 2 tháng liên tục ^[3]. Lượng rau thì là nhỏ dùng làm gia vị hàng ngày chỉ có ý nghĩa bổ sung hương vị và vi chất, không đủ hàm lượng hoạt chất đậm đặc để tạo ra tác động đảo ngược mỡ máu.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng thì là an toàn tuyệt đối nên càng dùng nhiều càng tốt. Bất kỳ loại thảo dược nào khi dùng ở dạng cô đặc với liều lượng cao trong thời gian dài đều có thể tạo gánh nặng chuyển hóa hoặc gây ra các tương tác không mong muốn với cơ địa nhạy cảm.

Ai nên thận trọng khi sử dụng chiết xuất thì là?

Mặc dù thử nghiệm lâm sàng không ghi nhận phản ứng phụ bất lợi ở liều nghiên cứu ^[3], một số nhóm đối tượng vẫn cần thận trọng trước khi có ý định sử dụng các sản phẩm bổ sung từ thì là liều cao:

• Người có chỉ số HDL-cholesterol thấp: Do phân tích gộp cho thấy thì là có thể làm giảm nhẹ chỉ số mỡ tốt HDL-C ^[1], những người vốn dĩ đã có nồng độ HDL-C dưới ngưỡng an toàn cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh làm mất cân bằng thêm tỷ lệ mỡ máu.
• Bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị rối loạn lipid máu: Việc phối hợp chiết xuất thì là cùng các thuốc hạ mỡ máu như fibrate hay statin cần được bác sĩ chuyên khoa theo dõi để tránh làm thay đổi dược động học của thuốc hoặc gây biến động quá mức chỉ số máu.
• Người có tiền sử dị ứng thực vật họ Hoa tán: Những ai từng bị dị ứng với cần tây, cà rốt hoặc các loại cây cùng họ Apiaceae nên cẩn trọng vì nguy cơ xuất hiện phản ứng dị ứng chéo khi dùng thì là ở liều đậm đặc ^[1].
• Phụ nữ có thai và cho con bú: Nhóm đối tượng này chưa có đủ dữ liệu an toàn về việc dùng chiết xuất thì là nồng độ cao trong thời gian dài, do đó chỉ nên dùng thì là như một loại rau gia vị thông thường trong chế độ ăn.

Cách áp dụng thực tế trong đời sống hàng ngày

Đối với người bình thường muốn chăm sóc sức khỏe tim mạch, cách an toàn và hợp lý nhất là bổ sung thì là vào thực đơn ăn uống như một phần của lối sống lành mạnh.

• Chế biến món ăn: Bạn có thể thêm rau thì là tươi vào các món canh chua cá, chả cá hoặc các món hải sản hấp. Việc này vừa giúp khử mùi tanh, tăng cảm giác ngon miệng, vừa cung cấp các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ tế bào.
• Hãm trà hạt thì là: Sử dụng một thìa nhỏ hạt thì là khô hãm với nước sôi uống sau bữa ăn là thói quen tốt giúp hỗ trợ hệ tiêu hóa hoạt động trơn tru và tạo cảm giác nhẹ bụng sau các bữa ăn nhiều dầu mỡ.
• Sử dụng thực phẩm bổ sung: Nếu có nhu cầu sử dụng các dạng viên nén hoặc viên nang chiết xuất hạt thì là chuẩn hóa, bạn nên chọn sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã được cơ quan y tế cấp phép và trao đổi trước với bác sĩ điều trị về liều lượng cũng như thời gian sử dụng phù hợp.

Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe tim mạch

Chiết xuất hạt thì là cho thấy những tiềm năng sinh học đáng khích lệ trong việc hỗ trợ hạ mỡ máu, giảm triglyceride và cải thiện cholesterol xấu nhờ cơ chế chống oxy hóa và kích thích đào thải qua gan [1, 5]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại mới dừng ở mức gợi ý hỗ trợ và chưa thể thay thế cho các biện pháp can thiệp y tế chuẩn mực [1, 2].

Để kiểm soát mỡ máu bền vững, người dân không nên phụ thuộc vào bất kỳ một loại thảo mộc đơn lẻ nào. Nền tảng cốt lõi vẫn phải bắt đầu từ việc điều chỉnh chế độ ăn giảm bớt chất béo bão hòa, hạn chế đường ngọt, tăng cường vận động thể lực đều đặn và tái khám định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.