Súp miso là món ăn truyền thống quen thuộc trong ẩm thực Nhật Bản, ngày càng phổ biến trong bữa cơm của nhiều gia đình Việt. Tuy nhiên, nhiều phụ nữ sau điều trị hoặc đang mang bệnh ung thư vú thường e ngại khi dùng các món từ đậu nành lên men vì sợ phytoestrogen làm khối u tái phát.

Câu trả lời từ các bằng chứng dịch tễ học hiện tại là: người bệnh ung thư vú hoàn toàn có thể dùng súp miso và thực phẩm từ đậu nành ở mức độ ăn uống thông thường. Hàng loạt công trình khoa học quy mô lớn ghi nhận lượng isoflavone trong khẩu phần ăn không làm tăng nguy cơ tái phát hay tử vong, thậm chí còn liên quan đến tiên lượng sống tốt hơn [1], [2].

Mối lo phytoestrogen và hoạt động của thụ thể estrogen

Isoflavone là nhóm hợp chất thực vật chính (phytoestrogen) có cấu trúc hóa học tương tự estrogen nội sinh trong cơ thể [1], [3]. Do đặc tính gắn kết với các thụ thể estrogen, cộng thêm lo ngại về tương tác bất lợi giữa isoflavone và thuốc điều trị nội tiết tamoxifen, nhiều người bệnh có xu hướng kiêng khem hoàn toàn các món từ đậu nành [1].

Dù vậy, isoflavone tác động lên cơ thể thông qua cả cơ chế điều hòa nội tiết lẫn các con đường không phụ thuộc hormone [3]. Thay vì kích thích tế bào u phát triển như nhiều người lầm tưởng, các nghiên cứu dịch tễ lớn trên người cho thấy isoflavone không đối kháng hay làm giảm tác dụng bảo vệ của phác đồ điều trị [3], [2].

Bằng chứng từ các nghiên cứu đoàn hệ quy mô lớn

Nghiên cứu Shanghai Breast Cancer Survival Study (SBCSS) công bố năm 2010 theo dõi 5.042 phụ nữ sống sót sau ung thư vú tại Trung Quốc [1], [4]. Các bệnh nhân được tuyển chọn từ tháng 3/2002 đến tháng 4/2006, đánh giá lại khẩu phần ở các mốc 6, 18, 36 và 60 tháng sau chẩn đoán [1]. Trong thời gian theo dõi trung vị 3,9 năm trên 5.033 bệnh nhân đã phẫu thuật, có 444 ca tử vong và 534 ca tái phát hoặc tử vong do ung thư [1]. Nhóm ăn đạm đậu nành cao nhất ghi nhận tỷ số nguy cơ (HR) là 0,67 về tử vong toàn bộ và 0,66 về biến cố tái phát/tử vong do ung thư so với nhóm thấp nhất [1]. Nhóm tiêu thụ thực phẩm đậu nành cao nhất cũng giảm 32% nguy cơ tái phát bệnh [4].

Một công trình đoàn hệ khác tại Trung Quốc công bố năm 2012 theo dõi bệnh nhân ung thư vú trong thời gian trung vị 52,1 tháng ghi nhận 79 ca tử vong do ung thư [5]. Mức tiêu thụ isoflavone trung bình trên 17,3 mg/ngày giúp giảm tỷ lệ tử vong do ung thư vú khoảng 36% đến 38% [5]. Tiêu thụ lượng đạm đậu nành cao liên quan đến giảm nguy cơ tử vong với HR là 0,71 [5]. Khi phân tích nhóm bệnh nhân có thụ thể estrogen dương tính (ER+), khẩu phần isoflavone cao giúp tiên lượng tốt hơn với HR là 0,59 [5].

Nghiên cứu LACE (Life After Cancer Epidemiology) năm 2012 tại Mỹ theo dõi tiến cứu 1.954 phụ nữ sống sót sau ung thư vú trong 6,31 năm, ghi nhận 282 ca tái phát [3]. Kết quả cho thấy xu hướng giảm nguy cơ tái phát khi tăng mức tiêu thụ daidzein và glycetin ở phụ nữ sau mãn kinh và người dùng tamoxifen [3]. Đặc biệt, ở nhóm sau mãn kinh dùng tamoxifen, lượng daidzein cao nhất (>1.453 mcg/ngày) giúp giảm khoảng 60% nguy cơ tái phát so với nhóm thấp nhất (<7,7 mcg/ngày) với HR là 0,48 [3]. Tác giả kết luận isoflavone ở mức ăn uống của người châu Á không gây trở ngại cho hiệu quả của tamoxifen [3].

Kết quả từ các phân tích tổng hợp và dữ liệu gộp

Phân tích gộp năm 2014 từ ba nghiên cứu đoàn hệ lớn gồm LACE (1.954 người), WHEL (3.088 người) và SBCSS (5.042 người) cho thấy tiêu thụ từ 10 mg isoflavone/ngày trở lên (so với dưới 4 mg/ngày) giúp giảm 25% nguy cơ tái phát có ý nghĩa thống kê [4]. Tỷ lệ tử vong chung và tử vong do ung thư vú cũng có xu hướng giảm lần lượt 13% và 17% [4]. Đáng chú ý, không có bằng chứng rõ rệt về sự thay đổi tác động theo tình trạng thụ thể nội tiết [4].

Năm 2023, một nghiên cứu tiến cứu trên 592 người bệnh ung thư vú kết hợp phân tích tổng hợp 14 nghiên cứu công bố đến tháng 5/2023 [6]. Trong nghiên cứu tiến cứu với thời gian theo dõi trung vị 4,3 năm, có 47 ca tái phát [6]. Khi tổng hợp dữ liệu, khẩu phần isoflavone ăn uống liên quan nghịch phi tuyến tính đến tiên lượng bệnh [6]. Mức tiêu thụ cao nhất giúp giảm nguy cơ tái phát (HR gộp: 0,81) và giảm tử vong do mọi nguyên nhân (HR gộp: 0,85) [6].

Một tổng quan hệ thống năm 2022 tại Pháp rà soát 7 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu giai đoạn 2009-2020 trên bệnh nhân có tiền sử ung thư vú [2]. Không có nghiên cứu nào ghi nhận tác hại của isoflavone lên tỷ lệ tái phát hay tử vong [2]. Tác giả nhận định isoflavone từ tự nhiên an toàn và các khuyến cáo y tế yêu cầu kiêng đậu nành có thể cần được thay đổi [2].

Dữ liệu phòng ngừa ung thư vú ban đầu cũng ghi nhận mối liên quan tương tự. Nghiên cứu JPHC tại Nhật Bản trên 21.852 phụ nữ (40-59 tuổi) theo dõi suốt 209.354 người-năm ghi nhận 179 ca mắc bệnh [7]. Ăn súp miso và isoflavone liên quan nghịch với nguy cơ mắc ung thư vú, mức tiêu thụ isoflavone cao nhất giảm nguy cơ rõ rệt với RR là 0,46 so với nhóm thấp nhất [7]. Phân tích tổng hợp năm 2006 từ 21 nghiên cứu cũng cho thấy đậu phụ và súp miso có tác dụng bảo vệ rõ ràng, lượng isoflavone giúp giảm 20% nguy cơ mắc ung thư vú [8].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng đã mắc ung thư vú thì phải loại bỏ hoàn toàn các chế phẩm từ đậu nành ra khỏi thực đơn vì sợ "nuôi khối u". Tuy nhiên, dữ liệu thực tế từ hàng nghìn bệnh nhân cho thấy việc ăn thực phẩm tự nhiên không làm tăng nguy cơ tử vong hay tái phát [1], [2].

Mặc dù vậy, phần lớn các dữ liệu khoa học hiện có đến từ các nghiên cứu quan sát và đoàn hệ tiến cứu, đánh giá qua bảng hỏi tần suất ăn uống [6], [3], [7]. Cần thêm các nghiên cứu can thiệp lâm sàng hoặc đoàn hệ cỡ mẫu lớn hơn để xác định liều lượng khuyến cáo chính xác cho từng cá nhân [6], [3], [5]. Bằng chứng an toàn hiện tại chỉ áp dụng cho isoflavone trong khẩu phần ăn thường nhật từ thực phẩm, không đồng nghĩa với việc lạm dụng thực phẩm chức năng bổ sung isoflavone liều cao [2].

Ai nên thận trọng khi dùng súp miso?

Dù thành phần đậu nành mang lại nhiều điểm tích cực, súp miso là món súp có hàm lượng muối khá cao do quá trình ủ lên men truyền thống [8]. Nồng độ muối cao là yếu tố khiến mối liên hệ bảo vệ của súp miso trong một số phân tích có phần yếu hơn so với đậu phụ [8].

Do đó, người bệnh ung thư vú có kèm theo tăng huyết áp, bệnh thận mạn tính hoặc các vấn đề tim mạch cần chú ý kiểm soát lượng muối tiêu thụ mỗi ngày. Những người đang theo phác đồ điều trị đặc biệt hoặc dùng thuốc kéo dài vẫn nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để xây dựng khẩu phần phù hợp với thể trạng cá nhân.

Áp dụng súp miso hợp lý trong thực đơn

Để tận dụng giá trị của súp miso mà không nạp quá nhiều muối, người bệnh nên điều chỉnh cách nấu và tần suất sử dụng:

Nấu nhạt vị: Giảm lượng bột canh hoặc tương miso trong một bát súp, tận dụng vị ngọt tự nhiên từ nước hầm rau củ quả, nấm hoặc cá khô thay vì cho nhiều muối.

Kết hợp nguyên liệu: Nấu chung súp miso với đậu phụ non, rong biển và các loại rau xanh nhiều chất xơ để bổ sung dinh dưỡng phong phú.

Duy trì lượng ăn điều độ: Dùng miso như một món canh trong bữa ăn thông thường vài lần mỗi tuần, tránh ăn quá mặn hoặc dùng súp đóng gói pha sẵn nhiều chất điều vị.

Không tự ý uống viên bổ sung: Tập trung vào nguồn thực phẩm truyền thống, không dùng các viên uống chiết xuất phytoestrogen đậm đặc khi chưa có chỉ định y khoa.

Lời khuyên cân bằng cho người bệnh

Phụ nữ từng hoặc đang điều trị ung thư vú không cần loại bỏ súp miso hay các món đậu nành truyền thống khỏi bữa ăn gia đình. Việc duy trì một khẩu phần ăn cân đối, lành mạnh, giàu thực vật và giảm bớt lượng muối là cách tiếp cận khoa học giúp bảo vệ sức khỏe và nâng cao chất lượng cuộc sống lâu dài.