Quả sơn tra (táo gai) sấy khô pha trà hay ngâm rượu vốn là thức uống quen thuộc trong nhiều gia đình để hỗ trợ tiêu hóa sau bữa ăn nhiều đạm mỡ. Nhiều người truyền tai nhau rằng loại thảo dược này còn làm giãn mạch vành, hạ huyết áp như thuốc ức chế men chuyển. Liệu quả sơn tra thực sự bảo vệ hệ tuần hoàn như thế nào?
Các nghiên cứu y học ghi nhận chiết xuất từ cây sơn tra (chi Crataegus) thực sự có tác dụng làm giãn mạch máu, tăng tưới máu động mạch vành, cải thiện sức co bóp cơ tim, giảm sức cản ngoại vi và hạ huyết áp [1], [2], [3]. Tuy nhiên, dữ liệu từ các công trình nghiên cứu này cho thấy cơ chế giãn mạch của táo gai diễn ra chủ yếu qua việc kích thích lớp nội mô mạch máu sản sinh oxit nitric (NO) và điều hòa dòng ion canxi trong tế bào, chứ không ghi nhận cơ chế ức chế enzyme chuyển angiotensin (ACE) [4], [1].
Từ vị thuốc tiêu thực đến thảo dược trợ tim lâu đời
Cây sơn tra, hay còn gọi là táo gai (thuộc chi Crataegus, họ Hoa hồng Rosaceae), là loài cây bụi hoặc thân gỗ nhỏ có gai, mọc ở các vùng ôn đới Bắc Bán cầu thuộc châu Âu, châu Á và Bắc Mỹ [2]. Cây có đặc điểm nhận diện là lá xanh sáng, hoa màu trắng và quả mọng màu đỏ tươi [2].
Trong y học cổ truyền phương Đông, quả sơn tra khô thường được chế biến thành mứt, thạch, kẹo hoặc ngâm rượu để hỗ trợ tiêu hóa, giảm đầy bụng, đồng thời dùng cho người có mỡ máu cao, tuần hoàn kém hoặc khó thở [2]. Tại Bắc Mỹ, việc ứng dụng thảo dược này cho các vấn đề tim mạch đã bắt đầu từ năm 1800 [2].
Tại châu Âu, đặc biệt là ở Đức, chiết xuất cồn - nước từ lá và hoa sơn tra đã được phê duyệt làm thuốc điều trị các thể suy tim nhẹ [4]. Sự giao thoa giữa kinh nghiệm dân gian và y học hiện đại đã thúc đẩy nhiều nhóm nghiên cứu giải mã cơ chế sinh học thực sự của loài cây này trên hệ thống mạch máu.
Cơ chế giãn mạch vành và bảo vệ tim của sơn tra
Trái tim hoạt động liên tục nhờ hệ thống động mạch vành cung cấp máu giàu oxy. Khi mạch vành bị co hẹp hoặc xơ vữa, cơ tim sẽ thiếu máu cục bộ. Chiết xuất sơn tra tác động trực tiếp lên hệ thống này nhờ hai nhóm hoạt chất sinh học chính là flavonoid và oligomeric proanthocyanidin (OP) [1]. Các hoạt chất OP tập trung nhiều ở lá, quả và hoa, cũng chính là thành phần tạo nên sắc tố đỏ của quả [1].
Về cơ chế giãn mạch, chiết xuất sơn tra không đi theo con đường ức chế men chuyển angiotensin trong các tài liệu được khảo sát, mà kích hoạt trực tiếp chất giãn mạch tự nhiên của cơ thể là oxit nitric (NO) [4], [1]. Cụ thể, chiết xuất sơn tra thúc đẩy quá trình phosphoryl hóa enzyme eNOS (enzyme tổng hợp NO ở nội mô) tại vị trí serine 1177, thông qua chuỗi tín hiệu nội bào Src/PI3-kinase/Akt nhạy cảm với trạng thái oxy hóa khử [1]. Nhờ đó, lớp tế bào lót bên trong lòng mạch (nội mô) tiết ra NO, làm giãn các vòng động mạch vành và giúp máu lưu thông dễ dàng hơn [1]. Ngoài ra, chiết xuất chuẩn hóa WS 1442 còn kích thích enzyme rbcNOS tạo ra NO ngay trong tế bào hồng cầu và bảo vệ hàng rào nội mô mạch máu khỏi bị rối loạn chức năng [1].
Bên cạnh việc mở rộng lòng mạch, sơn tra còn giúp cơ tim co bóp khỏe hơn (tác dụng hướng cơ dương tính) nhưng lại tiết kiệm oxy và năng lượng tiêu thụ [3]. Hoạt chất trong cây tác động lên bơm Na+/K+-ATPase và tăng khả năng vận chuyển ion canxi của tế bào cơ tim [1]. Đồng thời, chiết xuất WS 1442 can thiệp vào bơm canxi SERCA và con đường tín hiệu IP3, giúp ngăn chặn tình trạng tăng quá mức ion canxi gây hại liên quan đến tính thấm thành mạch mà không kích hoạt dòng canxi đi vào từ kho dự trữ [1].
Ở cấp độ tế bào, chất OP trong sơn tra làm giảm căng thẳng oxy hóa tại cơ tim sau khi tái tưới máu, ức chế enzyme elastase của bạch cầu và ngăn chặn quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) [4], [1]. Nhờ chuỗi tác động kép gồm giãn mạch, chống oxy hóa, chống viêm và chống kết tập tiểu cầu, chiết xuất sơn tra vừa giảm gánh nặng sức cản ngoại vi cho tim, vừa ngăn ngừa tổn thương cơ tim [2], [3].
Nghiên cứu lâm sàng trên người bệnh suy tim nói gì?
Hiệu quả thực tế trên người của sơn tra được thể hiện rõ qua một nghiên cứu quan sát đa trung tâm công bố năm 1999 [5]. Nghiên cứu này theo dõi 1.011 bệnh nhân suy tim giai đoạn II theo phân độ của Hội Tim mạch New York (NYHA II) trong thời gian 24 tuần [5]. Người bệnh được uống chiết xuất sơn tra chuẩn hóa WS 1442 liều cao (biệt dược Crataegutt novo 450) với liều 1 viên x 2 lần/ngày [5].
Kết quả sau 24 tuần cho thấy các triệu chứng lâm sàng như mệt mỏi, đánh trống ngực, khó thở khi gắng sức và khả năng chịu đựng bài kiểm tra gắng sức đều cải thiện rõ rệt [5]. Đáng chú ý, triệu chứng phù mắt cá chân biến mất ở 83% số bệnh nhân có biểu hiện này trước điều trị, và tình trạng tiểu đêm cũng chấm dứt ở một nửa số người mắc [5].
Các chỉ số đo lường khách quan trong nghiên cứu này cũng ghi nhận tín hiệu tích cực. Người bệnh giảm huyết áp, tăng khả năng gắng sức tối đa và giảm mức chênh lệch tích số huyết áp - nhịp tim (PHRP) [5]. Siêu âm tim M-mode cho thấy phân suất tống máu và phân suất co rút cơ tim đều tăng lên [5]. Điện tâm đồ theo dõi dài hạn ghi nhận nhịp tim lúc nghỉ chậm lại, số bệnh nhân có nhịp tim bình thường cả ngày lẫn đêm tăng lên [5]. Ở mức gắng sức tối đa, số người bị chênh xuống đoạn ST, loạn nhịp tim và ngoại tâm thu thất giảm xuống, cho thấy quá trình tưới máu cơ tim đã được cải thiện [5].
Về độ an toàn, gần 2/3 số bệnh nhân cảm thấy khỏe hơn hoặc khỏe hơn rất nhiều sau 24 tuần [5]. Hơn 3/4 số bác sĩ tham gia đánh giá hiệu quả ở mức tốt hoặc rất tốt, và 98,7% ghi nhận mức độ dung nạp tốt hoặc rất tốt [5]. Trong suốt nghiên cứu trên 1.011 người, chỉ có 14 tác dụng phụ được ghi nhận; trong đó có 2 trường hợp (khó chịu vùng bụng và đau mặt kèm nhịp tim nhanh) được đặt giả thuyết có liên quan đến liệu pháp sơn tra nhưng các bác sĩ điều trị đánh giá khả năng này khó xảy ra [5]. Dù vậy, giới hạn của công trình này là thiết kế quan sát sử dụng thuốc, không có nhóm dùng giả dược đối chứng [5].
Bổ sung cho dữ liệu trên, các tổng quan hệ thống từ những thử nghiệm lâm sàng có đối chứng giả dược và thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên công bố năm 1997 và 2013 cũng xác nhận chiết xuất sơn tra cải thiện cả triệu chứng chủ quan lẫn chỉ số khách quan ở người suy tim nhẹ đến vừa (NYHA độ I - III), người tăng huyết áp và rối loạn mỡ máu [2], [3].
Bằng chứng bảo vệ cơ tim và chống loạn nhịp trên thực nghiệm
Để tìm hiểu khả năng bảo vệ tim trong những tình huống nguy kịch như nhồi máu cơ tim cấp, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm trên mô hình động vật.
Một nghiên cứu năm 2004 đã đánh giá tác dụng của chiết xuất đặc biệt WS 1442 trên chuột cống bị gây thiếu máu cục bộ mạch vành kéo dài 240 phút, tiếp nối bằng 15 phút tái tưới máu [4]. Chuột được uống WS 1442 liều 10 hoặc 100 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 7 ngày trước khi thắt động mạch vành trái [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất làm giảm hiện tượng chênh lên của đoạn ST trên điện tâm đồ và duy trì tích số áp lực - nhịp tim theo liều lượng [4]. Tỷ lệ rung thất giảm từ 67% ở nhóm đối chứng xuống 64% ở liều 10 mg/kg và chỉ còn 27% ở liều 100 mg/kg [4]. Tỷ lệ tử vong cũng giảm mạnh từ 47% (nhóm chứng) xuống 27% (liều thấp) và 9% (liều cao) [4]. Đặc biệt, diện tích vùng cơ tim bị nhồi máu trong khu vực thiếu máu giảm từ 78,4 ± 2,6% ở nhóm chứng xuống 64,3 ± 5,1% ở liều 10 mg/kg và chỉ còn 42,8 ± 4,1% ở liều 100 mg/kg [4].
Một thử nghiệm khác năm 2000 khảo sát chiết xuất từ ngọn có hoa của loài Crataegus meyeri trên chuột cống đực Wistar gây mê mở lồng ngực bị thiếu máu cơ tim [6]. Khi truyền tĩnh mạch chiết xuất cồn - nước với tốc độ 1 mg/kg/phút, tổng số nhịp ngoại tâm thu thất giảm mạnh từ 1494 ± 362 nhịp (nhóm chứng) xuống còn 634 ± 102 nhịp, chủ yếu nhờ giảm các cơn nhịp nhanh thất [6]. Chiết xuất bằng dung môi chloroform cùng liều lượng cũng làm giảm tổng số nhịp lạc chỗ tâm thất nhờ giảm các nhịp ngoại tâm thu đơn lẻ [6]. Thời gian xảy ra rung thất giảm đáng kể khi dùng chiết xuất cồn - nước và ethylacetate [6]. Đáng lưu ý, truyền dịch từ từ không làm thay đổi nhịp tim và huyết áp, nhưng tiêm tĩnh mạch nhanh một liều (bolus) tất cả các chiết xuất đều làm hạ huyết áp rõ rệt [6].
Ở cấp độ bào quan, hai nghiên cứu năm 2004 và 2006 đã kiểm chứng khả năng bảo vệ ty thể (nhà máy năng lượng của tế bào) của loài Crataegus oxycantha trên chuột bị gây nhồi máu cơ tim bằng thuốc isoproterenol (tiêm dưới da liều 85 mg/kg trong 2 ngày cách nhau 24 giờ) [7], [8]. Trong cả hai nghiên cứu, chuột đực (nặng 150-200 g) được uống dự phòng chiết xuất cồn hoặc cồn thuốc từ quả sơn tra với liều 0,5 ml/100 g thể trọng/ngày liên tục trong 30 ngày [7], [8]. Kết quả phân tích sinh hóa và kính hiển vi điện tử sau 48 giờ tiêm chất gây hại cho thấy: việc uống dự phòng sơn tra giúp duy trì hệ thống enzyme chống oxy hóa nội sinh, ngăn chặn quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào, bảo toàn hoạt tính các enzyme chu trình Krebs trong ty thể và tăng tốc độ hấp thụ oxy kích thích bởi ADP [7], [8].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng khoa học
Tổng hợp các dữ liệu trên cho thấy sơn tra mang lại phổ tác dụng rộng trên hệ tim mạch: từ giãn mạch vành, cải thiện tưới máu cơ tim, ổn định nhịp tim, hạ huyết áp cho đến hạ mỡ máu và chống xơ vữa động mạch [1], [2], [3]. Các chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa đã được chứng minh là một lựa chọn thay thế hoặc hỗ trợ hiệu quả cho thuốc tổng hợp ở bệnh nhân suy tim mức độ nhẹ như NYHA độ II [3].
Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng này. Phần lớn dữ liệu về giảm kích thước ổ nhồi máu cơ tim, bảo vệ ty thể hay cắt cơn loạn nhịp cấp tính đều được thực hiện trên mô hình chuột thực nghiệm với liều lượng tính toán theo cân nặng và điều kiện kiểm soát chặt chẽ trong phòng thí nghiệm [4], [6], [7], [8].
Hơn nữa, các nghiên cứu lâm sàng đạt hiệu quả cao trên người suy tim chủ yếu sử dụng chiết xuất chuẩn hóa (như WS 1442 chiết từ lá và hoa), được bào chế dạng viên nén với hàm lượng hoạt chất ổn định [5], [4]. Hàm lượng này khác biệt rất lớn so với việc người dân tự đun nước uống hay ngâm rượu từ quả sơn tra khô mua ngoài chợ.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng táo gai
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là đánh đồng quả sơn tra khô pha trà với thuốc điều trị suy tim. Dù quả, lá và hoa đều chứa hoạt chất OP và flavonoid, nhưng trong y học cổ truyền, quả sấy khô chủ yếu dùng dưới dạng thực phẩm hỗ trợ tiêu hóa, trong khi thuốc điều trị suy tim tại châu Âu thường là chiết xuất cồn - nước chuẩn hóa từ lá và hoa [4], [1], [2]. Nước sắc quả khô tại nhà không thể đảm bảo nồng độ hoạt chất như viên chiết xuất tiêu chuẩn.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng sơn tra hạ huyết áp theo cơ chế ức chế men chuyển (ACE) giống các thuốc huyết áp tây y phổ biến. Thực tế, các tài liệu nghiên cứu chỉ ra sơn tra làm giãn mạch và giảm sức cản ngoại vi thông qua con đường kích hoạt enzyme eNOS tạo oxit nitric (NO) tại nội mô mạch máu và hồng cầu [1], [3].
Hiểu lầm thứ ba là tin rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại nên có thể dùng liều càng cao càng tốt hoặc thay thế hoàn toàn thuốc bác sĩ kê đơn. Nghiên cứu trên động vật cho thấy việc đưa một lượng lớn chiết xuất vào cơ thể đột ngột có thể gây tụt huyết áp mạnh [6]. Tự ý bỏ thuốc điều trị chính thống để uống nước sơn tra có thể khiến bệnh tim mạch diễn tiến nặng.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù có độ dung nạp cao với tỷ lệ 98,7% được đánh giá tốt trong nghiên cứu lâm sàng, sơn tra vẫn là dược liệu có hoạt tính sinh học mạnh trên tim và mạch máu [5], [3]. Do đó, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý:
Người đang dùng thuốc điều trị bệnh tim mạch, thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc chống loạn nhịp (như digoxin) cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng. Sơn tra có tác dụng làm chậm nhịp tim lúc nghỉ, hạ huyết áp và tác động lên kênh dẫn truyền ion của tim, nên việc dùng chung không kiểm soát có thể làm thay đổi hiệu lực của thuốc tây y [5], [1], [6].
Người có huyết áp thấp cần thận trọng vì chiết xuất sơn tra làm giãn mạch và giảm sức cản ngoại vi, có thể gây hạ huyết áp thêm [6], [3]. Ngoài ra, một tỷ lệ rất nhỏ người dùng có thể gặp triệu chứng khó chịu ở bụng hoặc đau vùng mặt kèm nhịp tim nhanh [5]. Người có bệnh nền mạn tính, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú nên tham khảo chuyên gia y tế trước khi sử dụng thường xuyên.
Cách áp dụng thực tế và an toàn trong đời sống
Đối với người khỏe mạnh hoặc người muốn hỗ trợ tiêu hóa, cải thiện tuần hoàn nhẹ, quả sơn tra có thể được sử dụng dưới dạng thực phẩm truyền thống như pha trà từ quả khô, làm mứt, thạch để dùng sau các bữa ăn nhiều dầu mỡ [2]. Khi dùng dưới dạng thực phẩm hoặc trà thảo mộc, nên bắt đầu với lượng nhỏ và lắng nghe phản ứng của cơ thể, tránh uống quá đặc lúc bụng đói để hạn chế cảm giác cồn cào, khó chịu vùng bụng [5].
Đối với người bệnh đã được chẩn đoán suy tim nhẹ (NYHA độ I - III), tăng huyết áp hoặc rối loạn mỡ máu muốn dùng sơn tra để hỗ trợ điều trị, hướng tiếp cận an toàn là lựa chọn các chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa (như WS 1442) theo đúng chỉ định của bác sĩ [5], [2]. Trong nghiên cứu lâm sàng, hiệu quả rõ rệt trên tuần hoàn và cơ tim được ghi nhận khi người bệnh duy trì đều đặn chế phẩm chuẩn hóa 2 lần mỗi ngày trong suốt 24 tuần [5].
Để bảo vệ hệ tuần hoàn bền vững, việc sử dụng thảo dược cần đi đôi với lối sống lành mạnh: duy trì chế độ ăn cân bằng, giảm muối và chất béo bão hòa, uống đủ nước và vận động thể lực vừa sức theo khả năng gắng sức của cơ thể.
Sơn tra là thảo dược hiếm hoi có nhiều bằng chứng thực nghiệm và lâm sàng chứng minh khả năng làm giãn mạch vành qua cơ chế tăng sinh oxit nitric, giúp tăng tưới máu và bảo vệ tế bào cơ tim [5], [4], [1]. Tuy nhiên, người bệnh không nên tự ý dùng quả sơn tra thay thế thuốc điều trị mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để chọn đúng dạng bào chế và liều lượng phù hợp với tình trạng sức khỏe.
