Nhiều bạn trẻ trong độ tuổi dậy thì tìm đến chế độ ăn keto (cắt giảm tối đa tinh bột, tăng chất béo) với mong muốn giảm cân nhanh chóng. Tuy nhiên, không ít phụ huynh và thanh thiếu niên lo ngại liệu việc thiếu hụt carbohydrate dài hạn có cản trở phát triển thể chất hoặc làm chậm phát triển chiều cao hay không.
Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học nào khẳng định chế độ ăn keto gây lùn ở thanh thiếu niên khỏe mạnh. Dữ liệu lâm sàng hiện có chỉ mới ghi nhận trên nhóm trẻ em mắc động kinh kháng trị áp dụng thực đơn keto y khoa; kết quả cho thấy chế độ này chưa làm thay đổi chiều cao trong ngắn hạn nhưng có thể làm suy giảm mật độ khoáng xương và tăng tiêu xương [1], [2]. Đáng chú ý, các nghiên cứu được cung cấp hoàn toàn chưa có dữ liệu về tác động của keto lên trục hormone tăng trưởng IGF-1.
Dữ liệu nghiên cứu về keto và chiều cao ở trẻ em
Các nghiên cứu lâm sàng về chế độ ăn keto chủ yếu được tiến hành trên bệnh nhân nhi nhằm mục đích kiểm soát cơn co giật [1], [2]. Chế độ ăn keto điều trị này rất khắt khe, bao gồm lượng chất béo lên tới 90% và carbohydrate chỉ chiếm khoảng 3% tổng năng lượng [1].
Một nghiên cứu theo dõi hồi cứu trên 7 trẻ em và thanh thiếu niên (từ 3 đến 16 tuổi) áp dụng keto trong 6 tháng cho thấy không có sự thay đổi ngắn hạn nào về chỉ số chiều cao, cân nặng hay các thông số sinh hóa [1]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cảnh báo rằng chế độ ăn mất cân đối nghiêm trọng này có thể làm xấu đi tình trạng khoáng hóa xương của trẻ [1].
Bên cạnh đó, một báo cáo lâm sàng trên 3 trẻ em (từ 2,5 đến 5,5 tuổi) áp dụng keto từ 6 đến 12 tháng đã ghi nhận tình trạng tăng canxi máu nặng [2]. Tình trạng này đi kèm với giảm mật độ khoáng xương, tăng bài tiết canxi qua nước tiểu, hạ hormone tuyến cận giáp (PTH) và giảm nồng độ vitamin D hoạt tính [2]. Cơ chế được giải thích là do quá trình tiêu xương diễn ra quá mức kết hợp với suy giảm đào thải canxi [2].
Tuổi dậy thì: Giai đoạn nhạy cảm của hệ xương
Tuổi dậy thì là thời điểm then chốt để cơ thể tích lũy khối lượng xương đỉnh cho cả cuộc đời. Một nghiên cứu trên 47 thiếu niên nam từ 10 đến 19 tuổi cho thấy mật độ và hàm lượng khoáng xương tăng mạnh rõ rệt sau mốc 14–15 tuổi hoặc khi bước vào giai đoạn trưởng thành sinh dục G4 [3]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng khẩu phần ăn thực tế của thanh thiếu niên thường không đạt mức tối thiểu 800 mg canxi mỗi ngày [3].
Nếu mục tiêu là giảm cân, thanh thiếu niên không nhất thiết phải tìm đến các chế độ ăn cắt giảm quá mức như keto. Một nghiên cứu trên 55 vị thành niên béo phì (độ tuổi trung bình 16,6) áp dụng chế độ ăn giảm calo nhưng cân đối trong 9 tháng cho thấy: việc giảm trung bình 6,2% trọng lượng cơ thể không gây ảnh hưởng tiêu cực lên xương, trái lại các chỉ số diện tích xương và hàm lượng khoáng xương vẫn gia tăng thuận lợi [4]. Ngoài ra, việc can thiệp lối sống bổ sung canxi và vitamin D cũng giúp cải thiện đáng kể mật độ xương ở trẻ em gái vị thành niên [5].
Những điều nghiên cứu hiện tại chưa làm rõ
Các bằng chứng khoa học hiện nay còn nhiều khoảng trống lớn khi xét đến câu hỏi ăn keto có bị lùn hay không:
- Thiếu nghiên cứu trên người khỏe mạnh: Toàn bộ dữ liệu về keto và xương kể trên chỉ thực hiện trên trẻ em mắc bệnh lý động kinh dùng thực đơn y khoa [1], [2], chưa có thử nghiệm nào trên thanh thiếu niên khỏe mạnh ăn keto để giữ dáng.
- Chưa có dữ liệu về trục hormone IGF-1: Trọng tâm lý thuyết thường nhắc đến sự ảnh hưởng của dinh dưỡng lên trục hormone tăng trưởng IGF-1, nhưng các tài liệu nghiên cứu hiện có hoàn toàn không cung cấp dữ liệu đo lường chỉ số này trên đối tượng ăn keto.
- Tác động dài hạn: Chưa có dữ liệu theo dõi sau nhiều năm để đánh giá chiều cao cuối cùng khi trưởng thành ở người từng ăn keto lúc dậy thì.
Hiểu lầm thường gặp về ăn keto ở tuổi dậy thì
Nhiều người lầm tưởng rằng chế độ ăn keto hoàn toàn vô hại với hệ xương nếu bổ sung đầy đủ thực phẩm chức năng. Trên thực tế, các ca lâm sàng ghi nhận tình trạng tiêu xương và tăng canxi máu nặng xảy ra ngay cả khi trẻ không dùng quá liều canxi hay vitamin D và đã được uống bổ sung bicarbonate [2].
Một hiểu lầm khác là muốn giảm cân bắt buộc phải kiêng tinh bột triệt để. Dữ liệu khoa học cho thấy chế độ ăn giảm năng lượng thông thường kết hợp điều chỉnh dinh dưỡng vẫn bảo tồn và phát triển khối lượng xương hiệu quả ở lứa tuổi vị thành niên [4].
Ai nên thận trọng với chế độ ăn hạn chế tinh bột?
- Thanh thiếu niên đang trong giai đoạn phát triển chiều cao nhanh (đặc biệt từ 10 đến 16 tuổi): Đây là thời kỳ tích lũy khoáng xương nhạy cảm [3], việc thiếu hụt dưỡng chất có thể ảnh hưởng xấu đến sự phát triển toàn diện.
- Người có mật độ xương thấp hoặc có tiền sử rối loạn chuyển hóa khoáng chất: Chế độ keto có nguy cơ làm nặng thêm tình trạng mất khoáng xương và rối loạn bài tiết canxi [1], [2].
- Người chưa có chỉ định y khoa: Không nên tự ý áp dụng thực đơn keto nghiêm ngặt khi không có sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Cách tiếp cận dinh dưỡng an toàn cho lứa tuổi dậy thì
Thay vì áp dụng các chế độ ăn cắt giảm khắc nghiệt, thanh thiếu niên cần tập trung vào việc cân đối năng lượng để kiểm soát cân nặng mà không gây hại cho tầm vóc:
- Đảm bảo đầy đủ lượng canxi và dưỡng chất thiết yếu hàng ngày từ bữa ăn để hỗ trợ quá trình khoáng hóa xương diễn ra bình thường [3], [5].
- Duy trì chế độ ăn giảm năng lượng có kiểm soát thay vì loại bỏ hoàn toàn nhóm tinh bột nếu cần giảm cân [4].
- Kết hợp vận động thể chất thường xuyên nhằm kích thích tạo xương và duy trì mật độ khoáng chất xương khỏe mạnh [5].
Tóm lại, hiện chưa có bằng chứng khẳng định ăn keto gây lùn ở tuổi dậy thì, nhưng nguy cơ làm xấu mật độ xương và gây rối loạn chuyển hóa canxi là có thật trong các nghiên cứu lâm sàng [1], [2]. Độ tuổi dậy thì nên ưu tiên chế độ ăn đa dạng dưỡng chất để không bỏ lỡ giai đoạn phát triển thể chất then chốt.





