Nhiều người ăn thuần chay hoặc ăn chay bán phần thường truyền tai nhau rằng tảo xoắn Spirulina và các loại rong biển là "mỏ vàng" cung cấp vitamin B12 tự nhiên dồi dào. Thậm chí, không ít sản phẩm thực phẩm chức năng từ tảo còn ghi nhãn hàm lượng vi chất này rất cao, khiến người tiêu dùng tin tưởng tuyệt đối vào công dụng bù đắp dinh dưỡng của chúng.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện đại lại chỉ ra một thực tế hoàn toàn trái ngược: phần lớn lượng vitamin B12 được tìm thấy trong tảo xoắn thực chất là "vitamin B12 giả" (pseudovitamin B12) mà cơ thể người không thể hấp thu. Việc hiểu sai bản chất này không chỉ khiến người ăn chay lãng phí tiền bạc mà còn đối mặt với nhiều rủi ro sức khỏe do thiếu hụt vi chất kéo dài.

Hiểu lầm phổ biến và bản chất của "vitamin B12 giả"

Vitamin B12 (cobalamin) là một vi chất thiết yếu đóng vai trò sống còn trong việc tạo máu và duy trì chức năng hệ thần kinh. Trong tự nhiên, vitamin B12 chủ yếu chỉ được tổng hợp bởi một số vi khuẩn và tích tụ trong các mô động vật, khiến những người theo đuổi chế độ ăn thực vật rất dễ bị thiếu hụt nếu không có nguồn bổ sung phù hợp.

Để giải quyết nỗi lo này, nhiều người tìm đến các sản phẩm tự nhiên như tảo và thực vật biển vì tin rằng chúng có thể thay thế thịt cá. Dẫu vậy, các phân tích hóa sinh đã phát hiện ra sự tồn tại của các hợp chất corrinoid tương tự nhưng không có hoạt tính sinh học ở người, thường được gọi là pseudovitamin B12 [1].

Cấu trúc hóa học của pseudovitamin B12 rất giống với vitamin B12 thật, nhưng lại có sự sai khác ở phối tử gắn kết khiến các thụ thể vận chuyển trong cơ thể người không thể tiếp nhận và sử dụng [1]. Đáng lo ngại hơn, các phương pháp xét nghiệm vi sinh truyền thống trước đây không thể phân biệt được hai dạng này, dẫn đến việc nhiều nhãn hàng công bố hàm lượng vitamin B12 cao ngất ngưởng nhưng thực tế lại không có giá trị sinh học [2].

Tảo xoắn Spirulina: Nguồn dinh dưỡng giàu có nhưng không dành cho người thiếu B12

Tảo xoắn Spirulina từ lâu đã được xem là siêu thực phẩm nhờ chứa nhiều dưỡng chất quý giá cho sức khỏe. Nghiên cứu tổng hợp cho thấy Spirulina cùng với Chlorella là nguồn cung cấp dồi dào các vitamin nhóm B như thiamine (B1), riboflavin (B2), pantothenic acid (B5), folate và vitamin A dưới dạng beta-carotene [3]. Các hợp chất vitamin từ vi tảo này có lợi ích rõ rệt đối với quá trình chuyển hóa, trong đó vitamin A giúp thúc đẩy chức năng miễn dịch và tương tác tế bào [3].

Tuy nhiên, đối với riêng vitamin B12, Spirulina lại bộc lộ hạn chế rất lớn. Một nghiên cứu chuyên sâu công bố năm 1999 đã tiến hành định lượng và phân lập các hợp chất corrinoid trong các viên nén tảo xoắn Spirulina thương mại [4]. Kết quả cho thấy phương pháp xét nghiệm vi sinh sử dụng vi khuẩn Lactobacillus leichmannii ATCC 7830 cho kết quả nồng độ vitamin B12 cao gấp 6 đến 9 lần so với phương pháp hóa phát quang miễn dịch bằng yếu tố nội tại [4].

Khi tiến hành tinh chế và xác định đặc tính, các nhà khoa học phát hiện dạng đồng phân chiếm ưu thế tuyệt đối trong viên nén tảo xoắn là pseudovitamin B12 với tỷ lệ lên tới 83% [4]. Dạng vitamin B12 hoạt tính thật sự chỉ chiếm một phần rất nhỏ khoảng 17% [4].

Các phát hiện này cũng được củng cố trong một nghiên cứu năm 2002, khi các nhà khoa học khẳng định pseudovitamin B12 là dạng corrinoid bất hoạt chiếm ưu thế trong các viên nén Spirulina [1]. Do đó, các chuyên gia kết luận rằng tảo xoắn Spirulina không phải là nguồn cung cấp vitamin B12 phù hợp cho con người, đặc biệt là đối với những người ăn chay [1]. Nhiều chế phẩm bổ sung từ vi khuẩn lam như Spirulina, Aphanizomenon và Nostoc dù ghi hàm lượng B12 rất cao trên nhãn nhưng phần lớn là dạng bất hoạt vô giá trị sinh học đối với cơ thể người [2]. Thậm chí, khả năng sử dụng của vitamin vi tảo trong trị liệu ở Spirulina bị đánh giá là kém lý tưởng do lượng vitamin giả quá cao [3].

Rong biển nori và Chlorella: Điểm sáng hiếm hoi từ thực vật biển

Trái ngược với sự thất vọng từ tảo xoắn Spirulina, một số loại tảo và rong biển khác lại cho thấy tiềm năng thực sự trong việc cung cấp vitamin B12 hoạt tính sinh học. Rong biển là một trong số ít các nguồn phi động vật có chứa vitamin B12 [5].

Nghiên cứu công bố năm 2002 xác định rằng vitamin B12 thật là dạng cobamide chiếm ưu thế trong các loại rong biển ăn được như rong mứt xanh, rong mứt tím (purple laver hay nori) cũng như các viên nén vi tảo Chlorella [1]. Đáng chú ý, các viên nén Chlorella dùng trong thực phẩm bổ sung cho người đã được xác nhận là có chứa vitamin B12 hoạt tính sinh học thực sự [2].

Về mặt hàm lượng, các nghiên cứu định lượng cho thấy rong mứt xanh (Enteromorpha spp) chứa khoảng 63,58 microgram vitamin B12 trên 100 gram trọng lượng khô [5]. Rong mứt tím (Porphyra spp) chứa từ 32,2618 đến 133,8 microgram vitamin B12 trên 100 gram trọng lượng khô [5]. Khi quy đổi ra khẩu phần ăn, chỉ cần 5 gram rong Enteromorpha spp sấy khô đã cung cấp khoảng 3,18 microgram B12, tương đương 212% nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị hàng ngày (RNI) [5]. Tương tự, 5 gram rong Porphyra spp sấy khô cung cấp từ 1,6 microgram (107% RNI) đến 6,69 microgram (446% RNI) [5].

Một khảo sát năm 2014 cũng khẳng định nori sấy khô đóng bánh là nguồn cung cấp vitamin B12 từ thực vật phù hợp nhất hiện có cho người ăn chay [2]. Việc tiêu thụ khoảng 4 gram rong nori sấy khô (với hàm lượng trung bình 77,6 microgram trên 100 gram trọng lượng khô) đã có thể đáp ứng đủ nhu cầu khuyến nghị 2,4 microgram mỗi ngày của một người trưởng thành [2]. Trong đời sống thực tế, một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi trẻ em ăn thuần chay từ 4 đến 10 năm ghi nhận tình trạng vitamin B12 khỏe mạnh nhờ vào việc ăn rong biển nori [5].

Những mâu thuẫn và giới hạn trong các bằng chứng khoa học

Mặc dù các dữ liệu phân tích hóa sinh khẳng định Spirulina chủ yếu chứa B12 giả, một số nghiên cứu trên động vật lại ghi nhận những kết quả khá bất ngờ. Điển hình là nghiên cứu năm 2019 tiến hành trên chuột Wistar đực cai sữa bị gây thiếu hụt B12 trong 10 tuần [6]. Khi được bổ sung chế độ ăn chứa Spirulina, nồng độ methylmalonic acid (MMA) trong nước tiểu của chuột giảm từ 22,70 micromol/mol creatinine xuống 8,71 micromol/mol creatinine, tương đương mức đối chứng khỏe mạnh [6]. Nồng độ homocysteine huyết tương cũng giảm từ 16,55 micromol/L xuống 6,88 micromol/L [6]. Các chỉ số B12 trong huyết thanh, thận và gan cũng như tổn thương teo tinh hoàn, cấu trúc phổi và lách đều được phục hồi [6].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2020 trên chuột cống trắng bị loét dạ dày do căng thẳng bơi lội cho thấy sinh khối Spirulina ức chế 45% và chiết xuất Spirulina ức chế 60% vết loét [7]. Tác dụng bảo vệ dạ dày này được giải thích là nhờ khả năng ức chế enzyme H+, K+-ATPase, giảm peroxy hóa lipid và điều chỉnh men chống oxy hóa, cho thấy sự hiện diện của B12 có sinh khả dụng trong bảo vệ niêm mạc ruột [7].

Dù vậy, giới khoa học cảnh báo rằng kết quả tích cực trên chuột không đồng nghĩa với việc Spirulina có hiệu quả tương tự ở người. Hệ vi sinh đường ruột và cơ chế hấp thu của loài gặm nhấm có sự khác biệt lớn so với con người. Bằng chứng là nhiều nghiên cứu đã kết luận các chế phẩm từ vi khuẩn lam như Spirulina không có sinh khả dụng cho người và vẫn đang gây nhiều tranh cãi [8].

Ngay cả với rong biển nori hay tảo Chlorella, người tiêu dùng cũng đối mặt với nhiều rào cản. Hàm lượng vitamin B12 trong các viên nén Chlorella thương mại dao động rất lớn, từ mức hoàn toàn bằng 0 cho đến vài trăm microgram trên 100 gram trọng lượng khô mà chưa rõ nguyên nhân [2]. Hơn nữa, các loại rong biển quen thuộc khác như hijiki, wakame và kombu lại chứa rất ít B12 hoặc chỉ chứa các chất đồng đẳng không có hoạt tính ở người [5]. Quá trình chế biến và sấy khô rong Porphyra spp cũng có thể làm bất hoạt vitamin B12 [5]. Hiện nay mới chỉ có một số lượng rất hạn chế các nghiên cứu trên người với quy mô nhỏ tìm hiểu về hoạt tính và độ hấp thu của vitamin từ rong biển [5].

Nguy cơ khi phụ thuộc vào tảo: Xét nghiệm máu bình thường nhưng tế bào bị "đói"

Một trong những nguy cơ nghiêm trọng nhất khi sử dụng các sản phẩm chứa pseudovitamin B12 là hiện tượng sai lệch kết quả chẩn đoán y khoa. Các hợp chất B12 giả từ vi khuẩn lam có thể gây ảnh hưởng tồn dư lên các xét nghiệm máu, khiến nồng độ B12 trong huyết thanh hiển thị ở mức bình thường giả tạo [8].

Điều này dẫn đến việc bác sĩ và người bệnh chủ quan, che giấu tình trạng thiếu hụt B12 thực sự ở cấp độ tế bào [8]. Khi các thụ thể chuyển hóa B12 bị cạnh tranh bởi các phân tử giả bất hoạt, các con đường chuyển hóa phụ thuộc B12 có thể bị rối loạn khó lường [8]. Người bệnh có thể tiếp tục bị tổn thương thần kinh và thiếu máu tiến triển mà không hề hay biết cho đến khi bệnh chuyển biến nặng.

Do đó, người ăn thuần chay không nên đặt trọn niềm tin vào các loại thực phẩm chức năng từ tảo biển chưa được chuẩn hóa hoạt tính. Hiện tại, dù chưa có quốc gia nào triển khai kế hoạch bắt buộc tăng cường vi chất B12 trên diện rộng, các thực phẩm tăng cường vi chất như men dinh dưỡng, sữa thực vật bổ sung B12 và các sản phẩm thịt thực vật thay thế vẫn là giải pháp hiệu quả đã được kiểm chứng để ngăn ngừa thiếu hụt [8]. Ngoài ra, việc dùng B12 qua đường xịt mũi hoặc ngậm dưới lưỡi cũng đã ghi nhận những kết quả tích cực trong việc cải thiện tình trạng thiếu vi chất [8].

Ai nên thận trọng và cách bổ sung khoa học trong đời sống

Người ăn thuần chay, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và người cao tuổi là những đối tượng có nguy cơ thiếu hụt vitamin B12 cao nhất và cần tuyệt đối cẩn trọng. Nhóm đối tượng này không nên dựa vào tảo xoắn Spirulina để làm nguồn cung cấp B12 chính [1], [2]. Nếu bạn có vấn đề về kém hấp thu tiêu hóa, nồng độ B12 trong huyết thanh bình thường vẫn có thể che giấu sự thiếu hụt ở mô, do đó cần được bác sĩ đánh giá chuyên sâu hơn [8].

Nếu muốn sử dụng rong biển nori hoặc Chlorella trong chế độ ăn hàng ngày, người tiêu dùng cần lưu ý các khuyến nghị thực hành sau:

Trước hết, khi chọn mua các sản phẩm viên nén vi tảo Chlorella, người ăn chay bắt buộc phải đọc kỹ nhãn mác dinh dưỡng để xác nhận sản phẩm có công bố rõ ràng hàm lượng vitamin B12 hoạt tính hay không [2]. Tuyệt đối không chọn các sản phẩm không ghi rõ thông tin kiểm nghiệm do sự biến thiên hàm lượng giữa các thương hiệu là rất lớn [2].

Thứ hai, đối với rong biển nori (Porphyra spp), bạn có thể bổ sung vào thực đơn bữa ăn hàng ngày. Tại Nhật Bản, người dân thường ăn nhiều lá nori (kích thước khoảng 9 x 3 cm, nặng khoảng 0,3 gram mỗi lá) vào bữa sáng, hoặc dùng làm sushi cuộn cơm [2]. Việc nướng sơ rong mứt tím khô cho đến khi chuyển từ màu tím sang xanh là cách chế biến truyền thống dễ áp dụng [2]. Tiêu thụ khoảng 4 gram nori khô mỗi ngày có thể giúp hỗ trợ cung cấp đủ lượng B12 theo khuyến nghị [2].

Mặc dù rong nori và vi tảo mang lại nhiều tiềm năng dinh dưỡng, khoa học hiện nay vẫn khuyến cáo người ăn chay trường không nên xem chúng là nguồn cứu cánh duy nhất. Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho hệ thần kinh và sức khỏe lâu dài, người ăn chay nên duy trì việc sử dụng các thực phẩm tăng cường B12 uy tín hoặc tham khảo ý kiến bác sĩ để bổ sung các dạng viên uống chuẩn hóa khi cần thiết.