Sắc nước ngũ gia bì uống liên tục nhiều tháng có hại gan, thận?

Nhiều người Việt có thói quen hái lá, vỏ thân cây ngũ gia bì cảnh trồng trong vườn để sắc nước uống hàng ngày với hy vọng bồi bổ sức khỏe và giảm đau nhức xương khớp. Việc tự ý đun nấu và sử dụng liên tục nhiều tháng như một loại nước trà thay nước lọc đang trở thành một trào lưu phổ biến ở nhiều gia đình. Tuy nhiên, liệu thói quen uống kéo dài này có thực sự an toàn hay đang âm thầm tạo gánh nặng, gây tổn thương chức năng gan và thận?

Câu trả lời ngắn gọn là việc sắc bất kỳ loại thảo mộc hay dược liệu nào uống liên tục dài ngày mà không kiểm soát liều lượng đều tiềm ẩn nguy cơ gây độc cho gan và thận. Mặc dù các loại cây cỏ tự nhiên thường được gắn mác lành tính, các cơ quan bài tiết và chuyển hóa trong cơ thể vẫn phải làm việc liên tục để xử lý các hợp chất ngoại sinh ^[1]. Nếu dùng sai cách, không có khoảng nghỉ hoặc dược liệu bị nhiễm tạp chất độc hại, người dùng hoàn toàn có thể đối mặt với suy giảm chức năng gan, thận mạn tính [1, 3].

Cơ chế chuyển hóa thuốc và gánh nặng lên gan, thận

Để hiểu vì sao việc uống nước sắc thảo dược kéo dài có thể gây hại, chúng ta cần nhìn vào cơ chế giải độc tự nhiên của cơ thể. Gan là cơ quan chính đảm nhận vai trò chuyển hóa các hợp chất ngoại sinh, bao gồm thuốc và các hoạt chất sinh học từ thảo dược ^[1]. Tại gan, hệ thống enzyme cytochrome P450 hoạt động mạnh mẽ để biến đổi các chất này ^[1]. Quá trình chuyển hóa thông thường sẽ giúp giải độc và hỗ trợ bài tiết, nhưng đôi khi nó lại tạo ra các chất trung gian độc hại, chẳng hạn như các gốc oxy hóa phản ứng tồn tại ngắn hạn ^[1].

Một ví dụ điển hình về cơ chế này đã được ghi nhận trong nghiên cứu năm 2010 là paracetamol: thuốc làm tăng nitric oxide (NO), chất này phản ứng với superoxide sinh ra từ các gốc oxy hóa tạo thành peroxynitrite, gây nitrat hóa protein và tổn thương mô tế bào gan ^[1]. Khi một người liên tục đưa vào cơ thể các hoạt chất đậm đặc từ nước sắc thảo mộc mỗi ngày, hệ thống enzyme của gan phải làm việc quá tải, làm gia tăng nguy cơ tích tụ các chất chuyển hóa trung gian gây hại ^[1].

Bên cạnh gan, thận đóng vai trò tối quan trọng trong việc lọc và đào thải các hoạt chất cùng chất chuyển hóa ra khỏi cơ thể qua đường nước tiểu ^[1]. Nồng độ các chất trong nước tiểu cô đặc có thể tạo ra mối nguy hại trực tiếp đối với các ống thận và mô kẽ xung quanh ^[1]. Tình trạng thiểu niệu do thiếu nước – một vấn đề rất thường gặp ở người cao tuổi – sẽ làm tăng nồng độ thuốc và chất chuyển hóa trong nước tiểu, trở thành yếu tố nguy cơ hàng đầu gây tác dụng phụ độc hại cho thận ^[1].

Nguy cơ tiềm ẩn từ hóa chất tồn dư trên cây cảnh

Bên cạnh độc tính tự thân của hoạt chất nếu dùng quá liều, một mối nguy hiểm rất lớn khi dùng ngũ gia bì cảnh làm nước uống đến từ các chất bảo vệ thực vật và hóa chất môi trường. Ngũ gia bì cảnh thường được trồng làm cảnh, dễ bị phun các loại thuốc trừ sâu hoặc nhiễm hóa chất chống cháy từ đất và không khí [2, 3]. Các nghiên cứu độc chất học đã chứng minh những hóa chất này có sức tàn phá khủng khiếp đối với gan và thận [2, 3].

Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã làm rõ tác động độc tính của việc phơi nhiễm mạn tính với chlorpyrifos (CPF) – một loại thuốc trừ sâu gốc phospho hữu cơ được sử dụng phổ biến toàn cầu ^[2]. Khi cho các tế bào gan bình thường của người (dòng tế bào WRL-68) tiếp xúc cấp tính và mạn tính với các nồng độ khác nhau của CPF, kết quả cho thấy hóa chất này gây tổn hại DNA nghiêm trọng và tạo ra các biến đổi biểu sinh ^[2]. Tế bào gan bắt đầu có dấu hiệu chuyển hóa tân sinh, biểu hiện qua sự biến đổi các gen sửa chữa DNA, mất khả năng tự chết theo chu trình (apoptosis), tăng sinh bất thường và gia tăng khả năng di căn ^[2]. Tiếp xúc với thuốc trừ sâu trong sinh hoạt hay lao động là nguyên nhân thường gặp dẫn tới rối loạn chức năng gan, thận và ung thư ^[2].

Ngoài thuốc trừ sâu, các chất làm chậm cháy gốc phospho hữu cơ (OPFRs) như triphenyl phosphate (TPP) cũng là một mối nguy hại tiềm tàng ^[3]. Một nghiên cứu năm 2020 thực hiện trên chuột C57BL/6J được chia nhóm phơi nhiễm liều thấp (0,01 mg/kg/ngày) và liều cao (1 mg/kg/ngày) trong 12 tuần kết hợp chế độ ăn nhiều chất béo/đường fructose (HFF) ^[3]. Kết quả chỉ ra rằng TPP liều cao đơn độc hoặc TPP kết hợp chế độ ăn béo đều gây tổn thương cấu trúc thận và rối loạn vi sinh vật đường ruột ^[3]. Phản ứng viêm qua trung gian NF-kappaB p65/NLRP3 và caspase-3 đã thúc đẩy tổn thương thận, làm tích tụ triglyceride, cholesterol toàn phần và xuất hiện protein trong nước tiểu ^[3]. Thậm chí ở liều thấp 0,01 mg/kg/ngày dù chưa gây tổn thương cấu trúc rõ rệt nhưng đã kích hoạt viêm đáng kể ^[3].

Ở người, tác động tiêu cực của hóa chất này lên thận cũng đã được khẳng định. Một nghiên cứu theo dõi dọc trong 2 năm công bố năm 2024 trên 169 bệnh nhân mắc bệnh thận mạn (CKD) cho thấy nồng độ phơi nhiễm chất làm chậm cháy tris(2-chloroethyl) phosphate (TCEP) cao có mối liên hệ độc lập với các biến cố bất lợi về thận (tỷ số nguy cơ HR = 3,053) ^[4]. Sự phơi nhiễm này là yếu tố dự báo độc lập cho sự suy giảm độ lọc cầu thận ước tính (eGFR giảm 4,127 mL/phút/1,73 m2) và làm tăng dấu ấn tổn thương ống thận (KIM-1) cùng tổn thương oxy hóa (8-OHdG) ^[4]. Nếu thu hái cây trồng bị ô nhiễm để uống lâu dài, cơ thể sẽ tích tụ các độc chất này, dẫn tới suy giảm chức năng bài tiết nghiêm trọng ^[4].

Bằng chứng khoa học và giới hạn của việc dùng thảo dược

Một thực tế mà y học ghi nhận là tổn thương gan hay thận, trừ khi đã chuyển sang giai đoạn mạn tính không thể hồi phục, thì phần lớn các tổn thương giai đoạn đầu đều có thể đảo ngược nếu ngừng tiếp xúc kịp thời với tác nhân gây độc ^[1]. Tuy nhiên, các tổn thương này trên lâm sàng thường diễn biến âm thầm, không có triệu chứng báo trước rõ ràng ^[1]. Nghiên cứu tiền lâm sàng không phải lúc nào cũng phát hiện được hết các độc tính trên gan và thận dù đã dùng các phương pháp sàng lọc mở rộng ^[1].

Người sử dụng thảo dược sắc uống kéo dài thường chủ quan vì không thấy triệu chứng đau đớn ngay tức thì. Nhưng việc thiếu các nghiên cứu độc tính bán trường diễn chuẩn hóa trên chính cây ngũ gia bì cảnh tại địa phương khiến người dùng không thể biết chính xác ngưỡng an toàn. Hơn nữa, tổn thương thận có thể phối hợp với nhiều bệnh lý phức tạp khác. Ví dụ, một phân tích hồi cứu mẫu tử thiết thận trong 5 năm (trên 84 trường hợp) công bố mối liên hệ giữa nhiễm sán lá gan Opisthorchis felineus mạn tính và bệnh thận IgA ^[5]. Nhiễm trùng này gây thoái hóa ống thận, tích tụ trụ niệu và xơ hóa cầu thận ^[5]. Điều này cho thấy khi gan hoặc đường mật bị viêm nhiễm hay tổn thương do ký sinh trùng hoặc hóa chất, thận cũng có thể chịu tổn thương liên đới nặng nề ^[5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước sắc thảo mộc

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn không có độc, uống càng nhiều càng mát gan, bổ thận". Thực tế chuyển hóa sinh học cho thấy gan không phân biệt hoạt chất đó đến từ viên thuốc tây hay từ nồi nước lá đun sôi; tất cả đều là hợp chất ngoại sinh cần xử lý ^[1]. Việc uống nước thảo mộc thay thế hoàn toàn nước lọc trong nhiều tháng khiến gan liên tục phải tiết enzyme giải độc, còn thận phải làm việc trong tình trạng dịch lọc chứa đầy các ion và chất chuyển hóa phức tạp ^[1].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng ngũ gia bì cảnh với các vị thuốc ngũ gia bì chuẩn trong dược điển y học cổ truyền. Cây cảnh trồng chậu thường được chọn lọc theo tiêu chí thẩm mỹ, dễ sống, có thể tích tụ kim loại nặng hoặc phân bón hóa học. Việc tự ý thu hái, phơi khô rồi sắc uống nhiều tháng liên tục với liều lượng theo cảm tính tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc bán trường diễn mà người uống không hề hay biết [1, 2].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Những người có tiền sử bệnh gan hoặc bệnh thận mạn tính là đối tượng đầu tiên tuyệt đối không được tự ý uống nước sắc ngũ gia bì kéo dài ^[1]. Các tổn thương gan thận trên lâm sàng thường diễn biến nghiêm trọng hơn ở những người đã có sẵn bệnh nền ^[1].

Người cao tuổi cần hết sức cẩn giác ^[1]. Ở nhóm đối tượng này, chức năng gan thận tự nhiên đã suy giảm, kèm theo tình trạng dễ bị mất nước gây thiểu niệu ^[1]. Lượng nước tiểu giảm làm nồng độ các chất chuyển hóa cô đặc lại tại ống thận, dễ dẫn tới hoại tử hoặc tổn thương mô thận ^[1]. Ngoài ra, người cao tuổi thường sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc, nguy cơ tương tác thuốc qua cảm ứng hoặc ức chế enzyme chuyển hóa là rất lớn ^[1].

Bệnh nhân suy thận nặng đang lọc máu cũng cực kỳ nhạy cảm với các chất đào thải qua thận ^[6]. Một báo cáo lâm sàng năm 2023 về trường hợp bệnh nhân nữ 74 tuổi chạy thận nhân tạo bị ngộ độc chất baclofen (liều 20 mg) gây ức chế tri giác sâu sắc cho thấy: khi thận không còn khả năng bài tiết, ngay cả các hoạt chất thông thường cũng tích tụ nhanh chóng gây độc tính thần kinh và đe dọa tính mạng, buộc phải lọc máu liên tục để giải độc ^[6].

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Để bảo vệ sức khỏe và hệ cơ quan thải độc, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng khi sử dụng thảo dược:

• Không uống thay nước lọc: Tuyệt đối không sắc ngũ gia bì uống liên tục nhiều tháng. Thảo dược chỉ nên dùng theo từng đợt ngắn (từ 1 đến 2 tuần) và phải có khoảng nghỉ để gan, thận có thời gian phục hồi và đào thải ^[1].
• Uống đủ nước: Luôn duy trì uống đủ nước lọc hàng ngày để tránh tình trạng thiểu niệu, giúp làm loãng nồng độ các chất bài tiết qua nước tiểu, giảm áp lực độc học lên các ống thận ^[1].
• Nguồn gốc rõ ràng: Không tự ý dùng cây cảnh trồng trong nhà hoặc nơi công cộng để làm thuốc vì nguy cơ tồn dư thuốc trừ sâu, chất chống cháy và kim loại nặng rất cao [2, 3, 6].
• Đi khám định kỳ: Nếu đã lỡ uống nước sắc thảo mộc dài ngày, cần đến cơ sở y tế làm xét nghiệm men gan (AST, ALT) và chức năng lọc của thận (Creatinine, ure máu, phân tích nước tiểu) để phát hiện sớm các dấu hiệu quá tải. Người có bệnh lý nền bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ phương thuốc dân gian nào.

Tóm lại, việc sắc nước ngũ gia bì cảnh uống liên tục nhiều tháng hoàn toàn có thể gây hại cho gan và thận do tình trạng quá tải chuyển hóa hoặc nguy cơ tích tụ độc chất [1, 2, 3]. Tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn vô hạn; sự điều độ, dùng đúng chỉ dẫn y khoa và duy trì lối sống lành mạnh mới là chìa khóa bảo vệ chức năng bài tiết của cơ thể.