Nhiều người tiêu dùng sẵn sàng chi hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng để mua sâm bồi bổ sức khỏe. Câu hỏi lớn nhất thường gặp là sâm Ngọc Linh của Việt Nam và nhân sâm Hàn Quốc khác nhau điểm nào, tại sao giá trị lại chênh lệch lớn.
Về mặt y học, cả hai đều thuộc chi Nhân sâm nhưng khác biệt rõ rệt về hàm lượng saponin tổng số và cấu trúc hoạt chất [1]. Sâm Ngọc Linh vượt trội nhờ lượng saponin nhóm ocotillol cực cao, đặc biệt là hoạt chất đặc trưng majonoside-R2 mà sâm Hàn Quốc không có lợi thế tương đương [2], [3].
Khác biệt cốt lõi từ nhóm hoạt chất đặc trưng
Chi Nhân sâm (Panax) là nhóm dược liệu quý gồm các đại diện chính như sâm Hàn Quốc (Panax ginseng), tam thất (Panax notoginseng), sâm Mỹ (Panax quinquefolius) và sâm Việt Nam (Panax vietnamensis) [4], [5]. Các loài này chứa nhiều hợp chất sinh học như ginsenoside, saponin, polysaccharide và protein giúp cải thiện hoạt động của hệ thần kinh và hệ tim mạch [4]. Tuy nhiên, thành phần ginsenoside giữa các loài có sự biến thiên rất lớn tùy thuộc nguồn gốc thực vật [1].
Sâm Việt Nam được phát hiện năm 1973 tại vùng núi Ngọc Linh miền Trung Việt Nam, vốn được đồng bào dân tộc Xơ Đăng dùng làm thuốc bí truyền tăng cường thể lực và phòng trị bệnh [6], [7]. Giống như sâm Hàn Quốc, sâm Ngọc Linh chứa các saponin khung dammarane gồm nhóm protopanaxadiol (như G-Rb1, G-Rc, G-Rd) và nhóm protopanaxatriol (như G-Rg1, G-Re, N-R1) [6], [7]. Điểm tạo nên sự khác biệt độc nhất của sâm Ngọc Linh là hàm lượng saponin nhóm ocotillol (OCT) rất cao, cụ thể là hoạt chất majonoside-R2 (M-R2) [3], [5].
Trong sâm Ngọc Linh, saponin nhóm OCT chiếm từ 36% đến 75% tổng lượng saponin và là yếu tố chính tạo nên sự chênh lệch hàm lượng giữa các bộ phận của cây [2]. Ở cấp độ phân tử, dữ liệu giải trình tự hệ phiên mã (transcriptome) từ rễ sâm Ngọc Linh bằng công nghệ Illumina cũng đã được thiết lập để đánh giá chuyên sâu con đường sinh tổng hợp ginsenoside đặc thù này [3].
So sánh hàm lượng saponin qua các nghiên cứu định lượng
Một nghiên cứu công bố năm 2004 đã tiến hành so sánh các saponin triterpene trên 47 mẫu dược liệu sâm thuộc 12 phân loại của chi Panax bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao pha đảo (HPLC) [1]. Nhóm nghiên cứu chọn 11 ginsenoside đại diện cho 4 khung sapogenin điển hình làm chất chuẩn để định lượng [1]. Kết quả cho thấy tổng hàm lượng saponin chênh lệch tới 10 lần giữa loài cao nhất và thấp nhất, trong đó mẫu dược liệu từ sâm Hàn Quốc (P. ginseng) nằm ở nhóm thấp nhất với hàm lượng chỉ từ 5,78 đến 15,63 mg/g [1]. Cũng trong nghiên cứu này, sâm Hàn Quốc và sâm Việt Nam được xếp chung vào Nhóm I (chứa chủ yếu saponin khung dammarane) với tỷ lệ saponin dammarane trên saponin axit oleanolic lớn hơn 1,9 [1].
Ngược lại, một nghiên cứu năm 2015 phân tích 17 ginsenoside ở các bộ phận ngầm dưới đất của sâm Ngọc Linh bằng phương pháp HPLC kết hợp đầu dò tán xạ ánh sáng bay hơi (ELSD) ghi nhận con số vượt trội [2]. Tổng hàm lượng saponin trong thân rễ khô, củ cái và rễ con của sâm Ngọc Linh lần lượt đạt 195 mg/g, 156 mg/g và 139 mg/g, mức cực kỳ cao khi so sánh với các loài thuộc chi Panax khác [2].
Nghiên cứu năm 2015 cũng chỉ ra sự phân bố hoạt chất rất đặc biệt ở các bộ phận của sâm Ngọc Linh [2]. Tỷ lệ ba nhóm saponin PPT : PPD : OCT ở thân rễ là 1 : 1,7 : 7,8; ở củ cái là 1 : 1,6 : 5,5; và ở rễ con là 1 : 4,8 : 3,3 [2]. Dù rễ con có hàm lượng nhóm PPD cao nhất giống các loài sâm khác, nhưng tổng lượng saponin ở rễ con lại thấp nhất, điều này ngược lại với các loài Panax khác do sự tập trung áp đảo của nhóm OCT ở thân rễ và củ [2].
Tác động lên thần kinh và gan: Nghiên cứu nói gì?
Bên cạnh định lượng hóa học, tác dụng dược lý thực tế của hai loại sâm cũng được đặt lên bàn cân. Một nghiên cứu năm 2016 đã thử nghiệm chiết xuất sâm Ngọc Linh đường uống ở các liều lượng khác nhau trên chuột nhắt để đánh giá tác động tâm thần kinh [5]. Các bài kiểm tra bao gồm vận động tự nhiên, giữ thăng bằng trên trục quay, giấc ngủ gây bởi pentobarbital, bơi lạnh chịu đựng căng thẳng, mê cung chữ thập nâng cao đo lo âu và mê cung chữ Y đo trí nhớ [5].
Kết quả cho thấy chiết xuất sâm Ngọc Linh làm tăng vận động tự nhiên, tăng sức bền trước căng thẳng, giảm hành vi lo âu và cải thiện tình trạng suy giảm trí nhớ do scopolamine gây ra ở chuột [5]. Sâm Ngọc Linh không làm thay đổi khả năng giữ thăng bằng phối hợp vận động và không kéo dài giấc ngủ do pentobarbital, chứng tỏ dược liệu này không gây tác dụng an thần gây ngủ [5]. Nghiên cứu kết luận các tác dụng kích thích tâm thần vận động, chống lo âu, chống căng thẳng và tăng cường trí nhớ của sâm Ngọc Linh tương đương với chiết xuất Hồng sâm Hàn Quốc [5].
Ở khía cạnh bảo vệ gan, một nghiên cứu năm 2000 đã khảo sát tác dụng của sâm Ngọc Linh trên chuột nhắt bị gây độc gan bằng carbon tetrachloride [8]. Chuột được cho dùng trước trong 7 ngày bằng chiết xuất thô hoặc saponin toàn phần của sâm Ngọc Linh [8]. Kết quả cho thấy chiết xuất thô và saponin toàn phần giúp giảm mạnh sự gia tăng nồng độ men GST alpha trong huyết thanh do độc chất gây ra, với mức giảm lần lượt là 50,0% và 49,5% [8]. Nồng độ men AST huyết thanh cũng giảm đáng kể 52,2% khi dùng saponin toàn phần, trong khi men ALT thay đổi nhẹ [8].
Điểm thú vị là trong thí nghiệm ống nghiệm (in vitro) ở nồng độ rất cao trên 2000 microgam/ml, cả hai chế phẩm đều ức chế hoạt tính men CYP2E1 ở microsome chuột và người [8]. Tuy nhiên, trên cơ thể chuột sống, sâm Ngọc Linh không làm thay đổi biểu hiện gen Cyp2e1 (cả về hoạt tính men, protein lẫn mức mRNA) [8]. Điều này chứng minh sâm Ngọc Linh bảo vệ gan theo cơ chế không liên quan đến biểu hiện CYP2E1, khác với cơ chế từng được ghi nhận trong ống nghiệm trên chuột cống của saponin toàn phần từ sâm Hàn Quốc (P. ginseng) [8].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các dữ liệu sắc ký hiện đại cung cấp bằng chứng rõ ràng về mặt hóa dược: sâm Ngọc Linh có hàm lượng saponin tổng số rất cao và sở hữu cấu trúc saponin nhóm ocotillol (đặc biệt là majonoside-R2) làm dấu vân tay hóa học đặc trưng [2], [3]. Ngoài ra, sâm Hàn Quốc đã được nghiên cứu nhiều về các protein có hoạt tính sinh học có lợi cho cơ thể, trong khi hiểu biết về protein ở các loài Panax khác vẫn còn tương đối hạn chế [4].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng hiện tại. Các kết luận về khả năng chống căng thẳng, giảm lo âu, cải thiện trí nhớ và bảo vệ gan của sâm Ngọc Linh nêu trên mới được thực hiện trên mô hình động vật (chuột nhắt) và trong ống nghiệm [5], [8]. Các nghiên cứu này chưa phải là thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người bệnh. Do đó, dược liệu chỉ đóng vai trò hỗ trợ sức khỏe, hoàn toàn không thể thay thế thuốc điều trị đặc hiệu.
Những hiểu lầm thường gặp khi mua và dùng sâm
Hiểu lầm phổ biến nhất là "sâm trồng càng lâu năm thì dưỡng chất tăng mãi không ngừng". Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã phân tích 10 saponin đặc trưng (G-Rb1, G-Rd, G-Rg1, G-Re, N-R1, M-R1, M-R2, V-R2, V-R11 và p-RT4) trên sâm Ngọc Linh trồng từ 2 đến 7 năm tuổi bằng phương pháp HPLC-UV/ELSD [7]. Kết quả chỉ ra rằng trong giai đoạn từ 2 đến 5 năm tuổi, hàm lượng saponin ở thân rễ và củ cái tăng mạnh lần lượt 3,02 lần và 4,2 lần (đóng góp chính bởi G-Rg1, G-Rb1, G-Rd và đặc biệt là M-R2) [7]. Thế nhưng từ 5 đến 7 năm tuổi, hàm lượng saponin không có sự thay đổi đáng kể nào [7].
Hiểu lầm thứ hai là "sâm di thực sang vùng đất khác sẽ mất hết chất". Một nghiên cứu năm 2021 đã đánh giá 9 saponin đặc trưng trên cây sâm Ngọc Linh từ 2 đến 5 năm tuổi được di thực sang tỉnh Lâm Đồng bằng phương pháp HPLC gắn đầu dò UV và đầu dò khí dung tích điện (CAD) [6]. Kết quả định lượng cho thấy hàm lượng saponin ở phần ngầm của sâm di thực tại Lâm Đồng vẫn có xu hướng tăng đều từ 2 đến 5 năm tuổi, bước đầu khẳng định thành công trong việc di thực và bảo tồn loài cây quý đang có nguy cơ tuyệt chủng do khai thác quá mức này [6], [7].
Hiểu lầm thứ ba là dùng rễ phụ (rễ con) sẽ bổ ngang ngửa củ và thân rễ. Thực tế phân tích định lượng cho thấy ở sâm Ngọc Linh, thân rễ khô chứa tới 195 mg/g saponin, củ cái chứa 156 mg/g, trong khi rễ con có tổng lượng saponin thấp nhất (139 mg/g) và tỷ lệ hoạt chất quý nhóm OCT cũng thấp hơn hẳn so với thân rễ [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù mang lại nhiều giá trị sinh học, việc sử dụng sâm Ngọc Linh hay sâm Hàn Quốc đều cần đúng đối tượng. Nghiên cứu trên động vật cho thấy chiết xuất sâm Ngọc Linh làm tăng hoạt động vận động tự nhiên, có tính kích thích tâm thần vận động và hoàn toàn không có tác dụng an thần gây ngủ [5]. Do đó, những người đang bị mất ngủ cấp tính, rối loạn lo âu quá mức hoặc nhạy cảm với các chất kích thích thần kinh cần thận trọng, tránh dùng vào buổi tối.
Bên cạnh đó, thí nghiệm trong ống nghiệm ghi nhận ở nồng độ cao, chiết xuất sâm có khả năng tương tác ức chế hoạt tính hệ men chuyển hóa tại gan là CYP2E1 [8]. Những người đang mắc bệnh lý gan thận nặng, có bệnh nền mạn tính hoặc đang phải uống thuốc điều trị theo đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng để tránh nguy cơ tương tác thuốc ngoài ý muốn. Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ cũng không nên tự ý bồi bổ bằng các loại dược liệu có hoạt tính sinh học mạnh này khi chưa có chỉ định y tế.
Cách áp dụng thực tế để tối ưu giá trị dược liệu
Khi lựa chọn mua sâm Ngọc Linh canh tác để bồi bổ, người tiêu dùng nên ưu tiên chọn sâm đạt độ tuổi từ sau 5 năm sinh trưởng [7]. Đây là thời điểm khoa học đã chứng minh hàm lượng các saponin chủ chốt như G-Rg1, G-Rb1, G-Rd và majonoside-R2 đã tích lũy đạt đỉnh, giúp tối ưu hóa hiệu quả kinh tế thay vì trả giá quá đắt cho những củ sâm 6-7 năm tuổi có hàm lượng tương đương [7].
Khi chọn bộ phận sử dụng, nếu mục đích là hấp thu tối đa nhóm hoạt chất đặc trưng ocotillol (M-R2), phần thân rễ và củ cái là lựa chọn tốt nhất vì chứa tổng lượng saponin cao nhất (156-195 mg/g) [2]. Nếu muốn tận dụng nhóm saponin PPD giống các loài sâm thông thường khác với chi phí hợp lý hơn, phần rễ con có thể đáp ứng tốt [2]. Người dùng nên sử dụng sâm vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều để tận dụng tác dụng tăng sức bền, giảm căng thẳng và hỗ trợ sự tỉnh táo [5], đồng thời luôn yêu cầu giấy kiểm định chất lượng bằng các phương pháp sắc ký (HPLC) từ đơn vị cung cấp uy tín [6], [7].
Nhìn chung, sâm Ngọc Linh và sâm Hàn Quốc đều là những dược liệu quý giúp hỗ trợ thể lực và trí lực nhưng mang bản sắc hóa học khác nhau [1], [5]. Sâm Ngọc Linh nổi bật nhờ tổng hàm lượng saponin vượt trội và hoạt chất đặc trưng majonoside-R2 [2], [3]. Hiểu đúng về thành phần, độ tuổi thu hoạch và giới hạn khoa học sẽ giúp độc giả sử dụng sâm một cách an toàn, thông thái và đáng đồng tiền bát gạo.