Sau bao lâu thì nguy cơ bệnh mạch vành giảm một nửa khi bỏ thuốc?

Nhiều người hút thuốc lá lâu năm thường có suy nghĩ e ngại rằng những tổn thương ở tim mạch đã tích tụ quá nặng nề, việc từ bỏ điếu thuốc lúc này khó có thể đảo ngược tình thế. Quan niệm phổ biến này khiến không ít người chần chừ, trì hoãn quyết định cai thuốc dù sức khỏe đã bắt đầu lên tiếng cảnh báo.

Tuy nhiên, các bằng chứng dịch tễ học và y khoa thực tế đã chứng minh điều hoàn toàn ngược lại. Nguy cơ nhồi máu cơ tim và bệnh mạch vành sụt giảm rõ rệt ngay từ giai đoạn đầu sau khi từ bỏ thuốc lá. Cụ thể, phần nguy cơ gia tăng của bệnh mạch vành sẽ giảm đi một nửa chỉ sau khoảng 12 tháng (1 năm) kiên trì ngừng hút ^[1].

Trái tim phục hồi như thế nào sau khi ngừng hít khói thuốc?

Khói thuốc lá đưa vào cơ thể hai độc chất hàng đầu ảnh hưởng trực tiếp đến hệ tim mạch là nicotine và khí carbon monoxide (CO) ^[2]. Nicotine kích thích hệ thần kinh giao cảm làm tăng nhịp tim, tăng huyết áp và từ đó làm gia tăng đáng kể nhu cầu tiêu thụ oxy của cơ tim ^[2]. Song song đó, carbon monoxide gắn chặt với huyết sắc tố tạo thành carboxyhemoglobin, trực tiếp làm suy giảm khả năng vận chuyển oxy của dòng máu đến nuôi cơ thể ^[2]. Khói thuốc cũng là tác nhân kích hoạt các cơn co thắt mạch vành nguy hiểm ^[2].

Khi người bệnh dứt khoát bỏ thuốc, nicotine và carbon monoxide nhanh chóng được đào thải ra khỏi tuần hoàn máu ^[2]. Nhờ sự biến mất của hai chất này, cơ tim lập tức thoát khỏi tình trạng thiếu hụt oxy trầm trọng và nguy cơ thiếu máu cục bộ giảm rõ rệt ^[2]. Không chỉ vậy, việc dừng hút thuốc còn làm tăng nồng độ cholesterol tốt HDL trong máu, giúp làm chậm đáng kể quá trình hình thành mảng xơ vữa động mạch ^[2].

Các mốc thời gian giảm nguy cơ bệnh mạch vành theo nghiên cứu lớn

Bức tranh dịch tễ học về thời điểm phục hồi của mạch vành đã được các nhà khoa học theo dõi và định lượng rất rõ ràng qua nhiều nghiên cứu thực tế.

Nghiên cứu Nghiên cứu Sức khỏe Y tá (Nurses' Health Study) công bố năm 1994 đã theo dõi tiền cứu suốt 12 năm (1976-1988) trên 117.006 nữ y tá từ 30 đến 55 tuổi chưa từng mắc bệnh mạch vành, đột quỵ hay ung thư lúc ban đầu ^[3]. Trong 1,37 triệu người-năm theo dõi, có 970 trường hợp mới mắc bệnh mạch vành ^[3]. Kết quả cho thấy nguy cơ tương đối ở người đang hút thuốc cao gấp 4,23 lần so với người chưa từng hút thuốc (đặc biệt vọt lên 9,25 lần nếu bắt đầu hút trước 15 tuổi) ^[3]. Đáng chú ý, chỉ trong vòng 2 năm đầu sau khi bỏ thuốc, 1/3 (khoảng 33%) mức nguy cơ dư thừa của bệnh mạch vành đã bị triệt tiêu hoàn toàn ^[3]. Đến khoảng thời gian từ 10 đến 14 năm tiếp theo, nguy cơ dư thừa này đã hạ về ngang mức của người chưa từng hút thuốc ^[3].

Tại châu Á, nghiên cứu JACC thực hiện trên 94.683 người Nhật Bản (gồm 41.782 nam và 52.901 nữ) trong độ tuổi 40-79 được theo dõi suốt 10 năm (giai đoạn 1989-1999 với 941.043 người-năm) ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ tử vong do bệnh mạch vành ở nam giới hút thuốc cao gấp 2,51 lần và ở nữ giới cao gấp 3,35 lần người không hút ^[4]. Tương tự nghiên cứu tại Mỹ, xu hướng giảm nguy cơ bệnh mạch vành và bệnh tim mạch toàn diện bắt đầu ghi nhận rất sớm trong vòng 2 năm đầu sau cai ^[4]. Đối với tai biến mạch máu não, mức giảm bắt đầu thể hiện rõ sau 2 đến 4 năm ^[4]. Phần lớn lợi ích bảo vệ tốt nhất của việc cai thuốc được ghi nhận sau 10 đến 14 năm kiên trì không tái hút ở cả nhóm 40-64 tuổi và 65-79 tuổi ^[4].

Theo dữ liệu tổng hợp y khoa công bố năm 2013, nguy cơ nhồi máu cơ tim giảm mạnh ngay trong năm đầu tiên ^[1]. Đến đúng mốc 12 tháng kể từ khi bỏ thuốc, nguy cơ gia tăng mắc bệnh mạch vành đã giảm hẳn một nửa (50%) so với người tiếp tục duy trì thói quen hút ^[1]. Đến năm thứ 15, mức độ rủi ro tim mạch đã lùi sâu ngang bằng với người hoàn toàn không hút thuốc suốt đời ^[1]. Dữ liệu từ Nghiên cứu Tim mạch Framingham cũng khẳng định nguy cơ bệnh mạch vành giảm đi một nửa rất nhanh chóng ở những người từ bỏ thói quen này so với người tiếp tục hút, bất kể thời gian hút thuốc trước đó dài bao nhiêu ^[5].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu mô phỏng trên nam giới Mỹ từ 35-84 tuổi công bố năm 1990 dự phóng nếu giảm được 25% tỷ lệ hút thuốc thì đến năm 2015 sẽ có thêm 416.787 nam giới không bị bệnh mạch vành và tỷ lệ mắc chuẩn hóa theo tuổi giảm 2,3% ^[6]. Xu hướng giảm mắc bệnh này thể hiện rõ rệt nhất ở nhóm nam giới dưới 65 tuổi ^[6].

Tăng cân sau cai thuốc: Lợi ích tim mạch có bị triệt tiêu?

Một cản trở tâm lý rất phổ biến khiến nhiều người từ chối bỏ thuốc là nỗi lo tăng cân. Nghiên cứu HIPOP-OHP công bố năm 2010 theo dõi 1.995 nam công nhân tại Nhật Bản trong 4 năm để tìm hiểu sâu về vấn đề này ^[7]. Kết quả ghi nhận những người bỏ thuốc thành công tối thiểu 6 tháng quả thực bị tăng cân trung bình khoảng 2 kg ^[7].

Sự tăng cân này đi kèm với sự xấu đi tạm thời của một số chỉ số sinh hóa và huyết áp: huyết áp tâm thu và tâm trương tăng, cholesterol toàn phần, triglyceride cùng đường huyết lúc đói đều tăng so với nhóm tiếp tục hút thuốc ^[7]. Tuy nhiên, nồng độ mỡ tốt HDL-cholesterol lại cải thiện rất rõ rệt ^[7]. Điểm cốt lõi là khi tính toán nguy cơ tức thời của bệnh mạch vành (quy ước mức trước khi bỏ là 1,00), nguy cơ ở nhóm bỏ thuốc thành công giảm xuống chỉ còn 0,76 (giảm 24%) ^[7]. Bằng chứng này khẳng định rằng lợi ích bảo vệ mạch vành đến từ việc loại bỏ độc chất khói thuốc lớn hơn rất nhiều so với những tác động chuyển hóa do tăng vài kilôgam cân nặng ^[7].

Giá trị thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu dịch tễ học quy mô hàng trăm nghìn người với thời gian theo dõi hàng chục năm đã chứng minh sự suy giảm nguy cơ bệnh mạch vành là có thật, có tính đảo ngược và diễn ra nhanh chóng ^[3], ^[4], ^[8]. Thậm chí, việc giảm tỷ lệ tử vong do bệnh mạch vành thông qua bỏ thuốc còn được đánh giá là vượt trội hơn hẳn so với các can thiệp phòng ngừa thứ phát khác như dùng thuốc hạ cholesterol máu ^[8].

Dù vậy, các nghiên cứu dịch tễ học này cũng có những giới hạn nhất định. Đa số nghiên cứu theo dõi đoàn hệ ghi nhận thói quen hút thuốc định kỳ qua phiếu hỏi tự điền (như nghiên cứu y tá cập nhật mỗi 2 năm một lần) ^[3]. Việc tự báo cáo đôi khi có thể dẫn đến sai số do nhớ nhầm hoặc khai báo chưa chuẩn xác. Ngoài ra, việc bỏ thuốc hoàn toàn không đồng nghĩa với việc xóa bỏ tức thì các tổn thương cấu trúc mảng xơ vữa đã xơ hóa nặng nề trước đó, mà cần một tiến trình thời gian nhiều năm để đạt mức an toàn tiệm cận người bình thường ^[3], ^[4], ^[1].

Những hiểu lầm tai hại khi từ bỏ thuốc lá

Nhiều người lầm tưởng rằng chuyển sang hút các loại thuốc lá có đầu lọc sẽ an toàn hơn cho tim. Nghiên cứu thực tế đã kết luận việc đổi sang thuốc lá đầu lọc hoàn toàn không đem lại bất kỳ ưu thế bảo vệ tim mạch nào ^[5].

Một hiểu lầm khác là hút ít thì không gây hại. Khoa học chứng minh tác hại của khói thuốc lên sức khỏe tim mạch thể hiện rất rõ ngay cả ở mức độ phơi nhiễm thấp nhất ^[8]. Thêm vào đó, cứ mỗi 10 điếu thuốc hút thêm mỗi ngày, tỷ lệ tử vong do tim mạch lại tăng thêm 18% ở nam giới và 31% ở nữ giới ^[5].

Nhiều người cũng bi quan cho rằng một khi đã từng trải qua cơn nhồi máu cơ tim thì việc bỏ thuốc không còn nhiều ý nghĩa. Thực tế hoàn toàn ngược lại: những bệnh nhân đã từng bị nhồi máu cơ tim nếu dứt khoát bỏ thuốc sẽ giảm được từ 1/3 đến 1/2 nguy cơ tái phát cơn nhồi máu cơ tim tiếp theo ^[1]. Ở những người chưa từng có tiền sử bệnh tim trước đó, nguy cơ gia tăng nhồi máu cơ tim thậm chí có thể được triệt tiêu hoàn toàn sau 2 năm ngừng thuốc ^[2].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi cai thuốc

Bất kỳ ai hút thuốc cũng được khuyến khích từ bỏ càng sớm càng tốt ^[4], ^[8]. Tuy nhiên, một số nhóm người cần có sự theo dõi sát sao của nhân viên y tế trong quá trình này:

• Người mắc bệnh tăng huyết áp: Tăng huyết áp làm tăng nguy cơ tử vong tim mạch lên gấp 3 lần và là biến chứng nguy hiểm hàng đầu ^[5]. Thuốc lá kết hợp tăng huyết áp làm tăng nguy cơ mạch vành lên gấp 8 lần tùy thuộc vào các yếu tố đi kèm ^[5]. Người tăng huyết áp hút 1 bao mỗi ngày khi bỏ thuốc có thể giảm ngay 35-40% nguy cơ, nhưng do quá trình cai có thể gây tăng cân nhẹ và dao động huyết áp, nhóm này cần được đo huyết áp thường xuyên và kiểm soát chặt các chỉ số mỡ máu, đường huyết ^[7], ^[5].
• Người có tiền sử nhồi máu cơ tim, suy tim hoặc bệnh mạch máu ngoại biên: Nhóm này có nguy cơ tim mạch rất cao và rất nhạy cảm với các cơn co thắt mạch ^[5], ^[2]. Khi bắt đầu bỏ thuốc, nếu có biểu hiện đau thắt ngực, hồi hộp hay khó thở, cần báo ngay cho bác sĩ điều trị để chỉnh liều thuốc tim mạch kịp thời.
• Người đang điều trị đái tháo đường hoặc rối loạn lipid máu: Do hiện tượng tăng cân nhẹ sau bỏ thuốc có thể làm thay đổi nồng độ đường huyết và triglyceride, người bệnh cần chủ động tái khám để bác sĩ điều chỉnh chế độ dinh dưỡng hoặc phác đồ dùng thuốc phù hợp ^[7].

Các bước áp dụng thực tế để cai thuốc thành công

Hành trình từ bỏ thuốc lá cần một chiến lược rõ ràng thay vì chỉ dựa vào ý chí đơn thuần:

• Xác định ngày bắt đầu dứt khoát: Chọn một mốc thời gian cụ thể trong tương lai gần để ngưng thuốc hoàn toàn. Dữ liệu cho thấy nếu các chương trình điều trị nghiện thuốc lá dựa trên bằng chứng khoa học được áp dụng, tỷ lệ cai thuốc thành công có thể tăng gấp 3 lần (từ mức 4,5-6% lên tới gần 11%) ^[1].
• Kiểm soát chế độ ăn uống ngừa tăng cân: Để đối phó với hiện tượng tăng trung bình khoảng 2 kg sau cai, người bỏ thuốc cần chuẩn bị sẵn chế độ ăn tăng cường rau xanh, trái cây tươi ít ngọt, hạn chế thực phẩm nhiều dầu mỡ và đường tinh luyện ^[7].
• Vận động thể lực thường xuyên: Duy trì tập luyện nhẹ nhàng như đi bộ nhanh, đạp xe giúp cải thiện nồng độ HDL-cholesterol trong máu, đồng thời giảm căng thẳng và kiềm chế cơn thèm nicotine tự nhiên ^[7], ^[2].
• Tìm kiếm hỗ trợ y tế: Nếu việc tự cai gặp khó khăn hoặc xuất hiện các triệu chứng bứt rứt nặng nề, hãy chủ động thảo luận với bác sĩ chuyên khoa hoặc các chuyên gia tim mạch để được tư vấn các liệu pháp hỗ trợ nghiện nicotine an toàn, đúng chỉ định ^[8].

Dù đã hút thuốc bao nhiêu năm, quyết định dừng lại không bao giờ là muộn. Chỉ sau 1 năm dứt bỏ điếu thuốc, nguy cơ mạch vành đã giảm được một nửa, và sau 10-15 năm, trái tim hoàn toàn có thể tìm lại sự khỏe mạnh tương đương người chưa từng chạm vào làn khói độc hại ^[3], ^[4], ^[1].