Nhiều người lầm tưởng rằng sau khi được cấp cứu sốc nhiệt và thân nhiệt hạ về mức an toàn, cơ thể đã hoàn toàn khỏe mạnh để quay lại làm việc hay tập luyện dưới trời nắng gắt. Thực tế, cảm giác tỉnh táo bên ngoài không đồng nghĩa với việc các cơ chế điều hòa thân nhiệt bên trong đã sẵn sàng ứng phó với nhiệt độ cao.

Thời gian để cơ thể lấy lại khả năng chịu nhiệt bình thường dao động rất lớn, phần lớn hồi phục sau vài tuần đến khoảng hai tháng nếu được điều trị kịp thời [1], [2]. Tuy nhiên, tình trạng suy giảm khả năng dung nạp nhiệt thoáng qua có thể kéo dài từ vài tháng, thậm chí lên đến một năm hoặc lâu hơn tùy thuộc vào mức độ tổn thương và đặc điểm của từng người [1], [2].

Sốc nhiệt do gắng sức và gánh nặng lên cơ thể

Sốc nhiệt do gắng sức là một trong ba nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở các vận động viên trẻ tuổi [3]. Tình trạng này xảy ra khi lượng nhiệt sinh ra từ quá trình vận động vượt quá khả năng tản nhiệt của cơ thể ra môi trường bên ngoài [3].

Bình thường, cơ thể con người giải phóng nhiệt lượng dư thừa thông qua bốn cơ chế chính gồm truyền nhiệt trực tiếp, đối lưu, bức xạ nhiệt và bay hơi qua mồ hôi [3]. Dù vậy, môi trường thời tiết nóng ẩm kèm theo cường độ vận động cao sẽ cản trở nghiêm trọng các con đường tản nhiệt tự nhiên này [3]. Hiện tượng mất nước càng làm giảm khả năng chịu nhiệt và đẩy nhanh nguy cơ tổn thương nhiệt nghiêm trọng [3].

Mức độ nguy hiểm cũng như tỷ lệ biến chứng và tử vong có mối liên hệ trực tiếp với khoảng thời gian mà nhiệt độ trung tâm cơ thể bị tăng cao vượt ngưỡng tới hạn [1], [3]. Ngưỡng nhiệt nguy hiểm này thường được xác định là khoảng 40 độ C (tương đương 104 độ F) [1]. Nếu thân nhiệt duy trì trên mức này càng lâu, nguy cơ tổn thương đa cơ quan càng lớn và thời gian cần thiết để hồi phục sinh lý sẽ càng kéo dài [1].

Vì sao khả năng chịu nhiệt bị suy giảm sau sốc nhiệt?

Khi vượt qua cơn sốc nhiệt nguy kịch, nhiều người bước vào giai đoạn suy giảm dung nạp nhiệt thoáng qua [4]. Trong giai đoạn này, các trung tâm kiểm soát nhiệt độ, hệ thống tim mạch và các tuyến mồ hôi chưa thể phối hợp nhịp nhàng như trước [2]. Cơ thể rất dễ bị quá nhiệt trở lại nếu tiếp tục tiếp xúc với môi trường nắng nóng hoặc hoạt động thể lực gắng sức [1].

Sự suy giảm này một phần đến từ những tổn thương tế bào và phản ứng viêm toàn thân chưa lành hẳn sau đợt sốc nhiệt cấp tính [1]. Ngoài ra, nếu người bệnh phải nằm bất động và nghỉ ngơi kéo dài sau biến cố, trạng thái giảm rèn luyện thể lực cũng làm suy giảm khả năng thích ứng nhiệt của hệ tuần hoàn [2].

Thời gian phục hồi dung nạp nhiệt phụ thuộc mật thiết vào chất lượng của khâu cấp cứu ban đầu [1], [5]. Biện pháp xử trí hiệu quả nhất đòi hỏi phải hạ nhiệt nhanh chóng bằng cách ngâm bệnh nhân vào nước lạnh càng sớm càng tốt [3]. Khi thân nhiệt được hạ xuống mức an toàn khoảng 39 độ C (102,2 độ F), người bệnh mới được vận chuyển đến cơ sở cấp cứu gần nhất để kiểm soát các biến chứng muộn như tiêu cơ vân hay tổn thương nội tạng [3].

Các mốc thời gian hồi phục: Nghiên cứu khoa học nói gì?

Quá trình hồi phục sinh lý sau sốc nhiệt diễn ra theo từng giai đoạn và có sự khác biệt rất lớn giữa các cá nhân [2], [5]. Trong giai đoạn đầu tiên ngay sau chấn thương nhiệt, người bệnh tuyệt đối không được thực hiện các hoạt động thể chất đáng kể trong ít nhất 7 ngày [3].

Một nghiên cứu theo dõi 10 bệnh nhân từng bị sốc nhiệt do gắng sức và 5 người đối chứng khỏe mạnh nhằm đánh giá khả năng thích nghi nhiệt [2]. Kết quả cho thấy 9 trong số 10 bệnh nhân đã lấy lại khả năng thích nghi nhiệt bình thường sau trung bình 61 ± 7 ngày [2]. Nhóm phục hồi này đáp ứng tốt với bài kiểm tra trong môi trường 40,1 độ C kéo dài 7 ngày (mỗi ngày 90 phút), phục hồi chức năng điều hòa thân nhiệt, hoạt động tuyến mồ hôi và cân bằng điện giải natri - kali trong máu [2].

Tuy nhiên, có một bệnh nhân trong nghiên cứu trên không thể thích nghi với việc tập luyện trong môi trường nóng ở mốc hai tháng và bị xếp vào nhóm không dung nạp nhiệt [2]. Phải đến 11,5 tháng sau đợt sốc nhiệt, người này mới được xác nhận là đã lấy lại khả năng dung nạp nhiệt hoàn toàn [2]. Đáng chú ý, 3 bệnh nhân trong nghiên cứu xuất hiện tình trạng tăng men cơ CPK huyết thanh bất ngờ, nhưng chỉ số này đã tự thoái lui trong các lần kiểm tra tiếp theo và được cho là liên quan đến trạng thái giảm rèn luyện [2]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng sự hồi phục sau sốc nhiệt mang tính đặc ứng cá nhân và có thể mất tới một năm ở những ca bệnh nặng [2].

Nghiên cứu tổng quan về các quyết định quay lại tập luyện cũng chỉ ra rằng tình trạng không dung nạp nhiệt có thể xuất hiện từ tuần thứ 3 sau chấn thương và kéo dài đến tận 5 năm ở một số trường hợp cá biệt [1]. Sự chênh lệch lớn này chịu ảnh hưởng từ các đặc điểm sinh học riêng biệt của từng người, bao gồm đột biến gen hoặc các bệnh lý cơ tiềm ẩn [1]. Nếu vận động viên quay trở lại thi đấu quá sớm khi chưa lấy lại khả năng chịu nhiệt, nguy cơ tái phát chấn thương nhiệt lần hai là rất cao với hậu quả nghiêm trọng khó lường [1].

Đánh giá dung nạp nhiệt: Khi nào và bằng cách nào?

Để xác định chính xác một người đã lấy lại khả năng chịu nhiệt bình thường hay chưa, các chuyên gia sử dụng bài kiểm tra dung nạp nhiệt chuyên biệt [6]. Một nghiên cứu thực hiện trên 19 nam thanh niên (độ tuổi trung bình 19 ± 1 tuổi) từng có tiền sử sốc nhiệt để đánh giá các điều kiện thử nghiệm phù hợp [6].

Các đối tượng thực hiện hai bài kiểm tra đi bộ trên thảm lăn với tốc độ 5 km/h, độ dốc 2% trong 120 phút ở hai môi trường khác nhau: môi trường nóng (40 độ C, độ ẩm 40%) và môi trường dễ chịu (20 độ C, độ ẩm 50%) [6]. Các nhà nghiên cứu theo dõi chặt chẽ nhiệt độ trực tràng, nhịp tim, nhiệt độ da, tốc độ tiết mồ hôi cùng các chỉ số căng thẳng sinh lý [6].

Kết quả cho thấy có 14 đối tượng dung nạp nhiệt tốt và 5 đối tượng không dung nạp nhiệt [6]. Bài kiểm tra ở môi trường mát mẻ 20 độ C hoàn toàn không có giá trị trong việc phát hiện tình trạng mất dung nạp nhiệt [6]. Đồng thời, các chỉ số đo được ở mốc 60 phút không thể dự đoán chính xác phản ứng sinh lý ở mốc 120 phút [6]. Do đó, bài kiểm tra bắt buộc phải thực hiện trong điều kiện gây stress nhiệt thực sự và thời gian thử nghiệm không được ngắn hơn 120 phút [6].

Về thời điểm thực hiện bài kiểm tra, trước đây nhiều nơi thường hoãn thử nghiệm đến tuần thứ 6 hoặc tuần thứ 8 sau chấn thương do giả thuyết về tình trạng suy giảm chịu nhiệt thoáng qua [4]. Một nghiên cứu thuần tập trên 186 hồ sơ quân nhân và vận động viên quân đội giai đoạn 2014 - 2018 đã so sánh nhóm thử nghiệm sớm (dưới hoặc bằng 6 tuần) và nhóm thử nghiệm muộn (sau 6 tuần) [4].

Trong nhóm bệnh nhân từng bị sốc nhiệt gắng sức, tỷ lệ chẩn đoán không dung nạp nhiệt ở nhóm thử nghiệm sớm là 33% và nhóm thử nghiệm muộn là 44%, sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê [4]. Xác suất dung nạp nhiệt trung bình ở cả hai nhóm đều đạt mức tương đương 0,82 [4]. Các tác giả nhận định kết quả kiểm tra dung nạp nhiệt không có sự khác biệt rõ rệt giữa thời điểm trước và sau 6 tuần ở người sau sốc nhiệt, và cần thêm các nghiên cứu lớn hơn để làm sáng tỏ giả thuyết này [4].

Dung nạp nhiệt: Trạng thái tạm thời hay đặc điểm cố định?

Y văn hiện đại đưa ra hai quan điểm chính khi nhìn nhận về khả năng dung nạp nhiệt của con người: trạng thái thoáng qua hay đặc điểm bản chất [7].

Quan điểm coi dung nạp nhiệt là một trạng thái dựa trên tính dẻo dai của sinh lý học con người [7]. Một cá nhân có thể đạt được hoặc mất đi khả năng thích nghi với nhiệt độ thông qua quá trình rèn luyện, và sự suy giảm chịu nhiệt chỉ mang tính chất tạm thời [7]. Minh chứng rõ ràng nhất là hầu hết các nạn nhân sốc nhiệt đều dần hồi phục khả năng điều hòa thân nhiệt và quay lại hoạt động an toàn mà không bị tái phát [7].

Ngược lại, quan điểm coi dung nạp nhiệt là đặc điểm bản chất cho rằng yếu tố di truyền quyết định tính dễ tổn thương trước stress nhiệt [7]. Một số người có mức chịu đựng nhiệt kém hơn bình thường ngay cả trong điều kiện nhiệt độ vừa phải, hoặc không bao giờ lấy lại được khả năng dung nạp nhiệt sau sốc nhiệt [7]. Các chuyên gia kết luận rằng cần kết hợp cả hai khía cạnh này khi đánh giá nguyên nhân và tiên lượng hồi phục cho người bệnh [7]. Bên cạnh đó, các phân tích cũng chỉ ra rằng những người từng bị sốc nhiệt vốn không mang khiếm khuyết di truyền từ trước về khả năng chịu nhiệt, và không có chỉ số đơn lẻ nào dự đoán chắc chắn tốc độ hồi phục [2].

Những ai cần đặc biệt thận trọng trong quá trình hồi phục?

Quá trình hồi phục sau sốc nhiệt không diễn ra đồng đều ở tất cả mọi người [5]. Nhóm đối tượng sau đây cần hết sức lưu ý trước khi có ý định tiếp xúc lại với môi trường nhiệt độ cao:

Người từng trải qua cơn sốc nhiệt kéo dài: Những trường hợp có thân nhiệt duy trì trên 40 độ C trong thời gian dài trước khi được sơ cứu đối mặt với nguy cơ biến chứng đa cơ quan và cần thời gian hồi phục dài hơn rất nhiều [1], [3].

Người có biểu hiện biến chứng muộn: Biến chứng tổn thương hệ thần kinh hoặc tiêu cơ vân đòi hỏi việc theo dõi y tế chặt chẽ và không thể vội vã quay lại vận động [1], [3].

Người có yếu tố nguy cơ nền tảng: Tình trạng thiếu ngủ và mệt mỏi toàn thân là những yếu tố hàng đầu dẫn đến sự cố sốc nhiệt ban đầu [2]. Những người chưa giải quyết triệt để vấn đề kiệt sức hoặc thiếu ngủ sẽ có nguy cơ tái phát rất cao nếu tiếp tục làm việc dưới trời nóng [2].

Những người mắc bệnh lý cơ hoặc mang đột biến gen đặc thù: Đây là nhóm có thể bị mất dung nạp nhiệt kéo dài tới nhiều năm và cần có phác đồ đánh giá chuyên khoa trước khi hoạt động thể lực [1].

Gợi ý lộ trình phục hồi an toàn trong đời sống

Để cơ thể từng bước lấy lại khả năng chịu nhiệt bình thường mà không gây nguy hiểm, người sau sốc nhiệt cần tuân thủ các nguyên tắc từng bước:

Nghỉ ngơi tuyệt đối trong tuần đầu: Không thực hiện bất kỳ hoạt động thể lực đáng kể nào trong ít nhất 7 ngày đầu sau biến cố sốc nhiệt nhằm tạo điều kiện cho cơ bắp và các cơ quan nội tạng hồi phục [3].

Tái hòa nhập từ từ: Bắt đầu vận động nhẹ nhàng trong môi trường mát mẻ trước khi chuyển dần sang môi trường ấm hơn [6]. Hiệp hội Y học Thể thao Hoa Kỳ khuyến nghị áp dụng các phác đồ quay lại hoạt động mang tính tuần tự, tăng dần về thời gian và cường độ [1].

Thích nghi nhiệt có kiểm soát: Quá trình thích nghi nhiệt đòi hỏi sự kiên trì với việc tiếp xúc nhiệt độ tăng dần theo từng ngày [2]. Luôn chủ động bổ sung đủ nước vì mất nước sẽ làm suy giảm nghiêm trọng khả năng chịu đựng nhiệt của cơ thể [3].

Lắng nghe các dấu hiệu cảnh báo: Nếu xuất hiện triệu chứng mệt mỏi bất thường, nhịp tim tăng nhanh hoặc chóng mặt khi tiếp xúc với nhiệt độ cao, cần dừng ngay hoạt động và di chuyển vào nơi râm mát [6], [3].

Việc hồi phục khả năng chịu nhiệt sau sốc nhiệt là một quá trình sinh lý phức tạp, đòi hỏi sự kiên nhẫn từ vài tuần đến nhiều tháng [1], [2]. Người bệnh không nên chủ quan dựa vào cảm giác khỏe mạnh bên ngoài mà quay lại làm việc nặng hoặc tập luyện dưới nắng gắt quá sớm [1], [3]. Tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa và thực hiện kiểm tra y tế phù hợp là biện pháp tốt nhất để bảo vệ sức khỏe lâu dài [1], [5].