Nhiều người khi mắc sốt xuất huyết thường phàn nàn rằng mọi món ăn quen thuộc bỗng trở nên nhạt nhẽo, thậm chí có vị đắng ngắt hoặc tanh kim loại khó chịu. Cảm giác chán ăn, sợ mùi thức ăn xuất hiện dồn dập khiến việc nuốt trọn một thìa cháo cũng trở thành thử thách nặng nề. Đây không đơn thuần là tâm lý mệt mỏi nhất thời khi ốm, mà là biểu hiện lâm sàng xuất phát từ những biến đổi sinh học sâu sắc bên trong cơ thể.

Thực tế, tình trạng chán ăn và rối loạn vị giác ở người bệnh sốt xuất huyết có mối liên hệ chặt chẽ với phản ứng viêm hệ thống. Khi virus Dengue xâm nhập, hệ miễn dịch được kích hoạt mạnh mẽ, giải phóng hàng loạt phân tử cytokine gây viêm vào tuần hoàn máu. Chính sự bùng nổ của các chất trung gian hóa học này đã tác động trực tiếp lên tế bào cảm nhận vị giác và trung khu thần kinh chi phối động lực ăn uống.

Rối loạn vị giác và cơn bão cytokine trong cơ thể

Vị giác và khứu giác vốn có mối liên hệ mật thiết nhằm tạo động lực ăn uống, cảm nhận sự ngon miệng và kích hoạt các trung tâm no ở não bộ [1]. Khi các thụ thể này bị xáo trộn, bệnh nhân rất dễ rơi vào tình trạng thay đổi thói quen ăn uống một cách bất thường [1].

Trong đợt nhiễm trùng cấp tính như sốt xuất huyết, phản ứng viêm diễn ra dữ dội. Một giả thuyết sinh học chỉ ra rằng các phân tử liên quan đến miễn dịch hoặc gây viêm, tiêu biểu là các cytokine, có khả năng ảnh hưởng trực tiếp đến chồi vị giác và gây ra tình trạng rối loạn vị giác (dysgeusia) [2].

Bên cạnh đó, sự tổn thương hoặc can thiệp một phần vào dẫn truyền xung thần kinh vị giác có thể khiến tín hiệu cảm nhận vị ngọt và vị mặn bị cản trở mạnh hơn so với vị chua và vị đắng [2]. Sự mất cân bằng dẫn truyền này khiến cho cảm giác đắng lấn át, biến các món ăn bình thường thành trải nghiệm cực kỳ khó chịu trong miệng người bệnh [2].

Bằng chứng khoa học về hồ sơ cytokine ở bệnh nhân sốt xuất huyết

Để làm rõ bức tranh miễn dịch trong bệnh sốt xuất huyết, một nghiên cứu công bố năm 2021 được tiến hành trên các bệnh nhân nhập viện tại Bệnh viện Đại học Quốc gia Thành Công trong đợt bùng phát sốt xuất huyết năm 2015 ở Đài Loan [3]. Các nhà khoa học đã phân loại bệnh nhân theo hướng dẫn năm 2009 của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thành các nhóm: sốt xuất huyết không có dấu hiệu cảnh báo (nhóm A), sốt xuất huyết có dấu hiệu cảnh báo (nhóm B), sốt xuất huyết nặng (nhóm C), nhóm sốt do nguyên nhân khác và nhóm người khỏe mạnh [3].

Nghiên cứu đã tiến hành phân tích đồng thời 23 loại cytokine khác nhau, bao gồm IL-1b, IL-2, IL-4, IL-6, IL-8, IL-10, IL-12p70, IL-17A, IL-33, CD14, CD54, CD62E, CD62L, CD62p, CD106, CD121b, CD154, CD178, GM-CSF, IFN-g, MIF, ST2 và TNF [3]. Kết quả cho thấy nồng độ của hàng loạt cytokine gây viêm như TNF, GM-CSF, IL-1b, IL-2, IL-6, IL-8, IL-10, IL-12p70, IL-17A, INF-g, MIF, CD54, CD62E, CD62L, CD62P đều tăng cao rõ rệt so với nhóm chứng [3]. Ngược lại, các chỉ số CD106, CD154, IL-4 và IL-33 ghi nhận sự sụt giảm [3].

Đáng chú ý, nghiên cứu xác định IL-10 là một dấu ấn sinh học tiềm năng để chẩn đoán sốt xuất huyết Dengue (giá trị AUC = 0,944 khi so giữa nhóm khỏe mạnh và nhóm A; AUC = 0,969 giữa nhóm khỏe mạnh và nhóm sốt khác) [3]. Ngoài ra, chỉ số CD121b chứng minh khả năng dự đoán tiến triển sốt xuất huyết nặng (AUC = 0,744 giữa nhóm A và B; AUC = 0,775 giữa nhóm B và C) [3]. Toàn bộ kết quả này khẳng định sự biến đổi sâu sắc của hồ sơ cytokine theo mức độ tiến triển của bệnh sốt xuất huyết [3].

Sự gia tăng ồ ạt của các cytokine tiền viêm như TNF, IL-1b, IL-6 và IFN-g trong máu không chỉ gây sốt mà còn lan tỏa tác động tiêu cực tới các mô tiếp nhận cảm giác, ức chế tín hiệu ngon miệng ở vùng dưới đồi và góp phần tạo nên vị đắng khó chịu ở khoang miệng [3, 7].

Mối liên hệ nguy hiểm giữa mất vị giác, chán ăn và suy dinh dưỡng

Rối loạn vị giác không đơn thuần là một triệu chứng thoáng qua mà còn để lại hệ lụy lớn đối với thể trạng. Một phân tích tổng hợp dạng tường thuật từ nghiên cứu tích hợp năm 2021 chỉ ra rằng mối quan hệ giữa suy dinh dưỡng và rối loạn vị giác tạo ra ảnh hưởng bất lợi cho người bệnh [4]. Biến đổi vị giác có liên quan đến sự gia tăng tỷ lệ mắc bệnh và tử vong do suy giảm lượng năng lượng và dinh dưỡng nạp vào, gây sút cân và suy dinh dưỡng [4].

Trong một khảo sát của Mahmood và các cộng sự được trích dẫn ở tổng quan này, nhóm nghiên cứu đã đánh giá tình trạng rối loạn vị giác trên các bệnh nhân ung thư giai đoạn tiến triển tại viện chăm sóc giảm nhẹ (không hóa trị hay xạ trị tại thời điểm tham gia) [4]. Trong số 12 người báo cáo bị thay đổi vị giác, có tới một nửa số trường hợp gắn liền với tình trạng chán ăn, sút cân và giảm hấp thu năng lượng [4]. Tương tự, nghiên cứu của Ferreira và cộng sự ghi nhận ở các bệnh nhân ghép tế bào gốc, tình trạng giảm tiết nước bọt và biến đổi vị giác làm suy giảm chất lượng sống và kéo theo sút cân [4]. Đáng chú ý, có tới 90,5% bệnh nhân trong nghiên cứu này xuất hiện biến đổi vị giác, đặc biệt là tình trạng giảm cảm nhận vị đắng (hypogeusia of bitter aroma), gây tác động rõ rệt tới cảm giác thèm ăn và gây tụt cân [4].

Ngoài ra, việc mất hoàn toàn vị giác (ageusia) hay rối loạn cảm nhận vị mặn, vị kim loại cũng từng được ghi nhận là nguyên nhân dẫn tới chán ăn và thiếu hụt dinh dưỡng ở nhiều nhóm bệnh lý mạn tính khác [1].

Biểu hiện thực tế ở bệnh nhân sốt xuất huyết

Cảm giác chán ăn đôi khi là dấu hiệu cảnh báo chỉ điểm của sốt xuất huyết trước cả khi các triệu chứng rầm rộ xuất hiện. Một nghiên cứu năm 2014 nhấn mạnh rằng tại các vùng dịch tễ, chứng mệt mỏi và mất cảm giác thèm ăn có thể là triệu chứng chẩn đoán quan trọng của bệnh sốt xuất huyết ở nhóm dân số cao tuổi, ngay cả khi sốt hoàn toàn không xuất hiện [5]. Việc kiểm soát chứng chán ăn và sút cân sau đó luôn là một thách thức lớn đối với bác sĩ điều trị và người nhà bệnh nhân [5].

Hơn nữa, các bệnh lý toàn thân và nhiễm trùng đường hô hấp hoặc răng miệng đều có thể kích hoạt cảm giác bất thường ở lưỡi [4, 8]. Tình trạng mất cảm giác vị giác trên lâm sàng ít phổ biến hơn hiện tượng cảm nhận vị giác bất thường [6]. Bệnh nhân sốt xuất huyết thường phải chịu đựng cảm giác khô miệng, đắng miệng và giảm vị giác, từ đó sinh ra tâm lý né tránh bữa ăn để ngăn cảm giác buồn nôn [7, 8].

Hiểu lầm thường gặp về vị đắng miệng khi mắc sốt xuất huyết

Một sai lầm rất phổ biến là nhiều người cho rằng vị đắng miệng hoàn toàn do "nóng trong người" hoặc do tác dụng phụ của thuốc hạ sốt paracetamol. Dù các loại thuốc điều trị có thể là một yếu tố can thiệp, nguyên nhân cốt lõi trong đợt cấp sốt xuất huyết vẫn là phản ứng viêm và sự tăng vọt của các cytokine miễn dịch tác động lên thần kinh cảm giác [3, 7, 8].

Một hiểu lầm khác là cố ép người bệnh ăn những bữa ăn lớn, giàu đạm ngay lập tức để lấy lại sức. Khi các thụ thể vị giác đang bị ức chế và dẫn truyền thần kinh vị ngọt, mặn bị lấn át bởi vị chua và đắng, việc ép ăn các món nhiều dầu mỡ hay nêm nếm đậm đà chỉ khiến bệnh nhân buồn nôn dữ dội và sợ ăn hơn [2].

Ngoại trừ việc điều trị trúng đích vào căn nguyên bệnh lý nền, y học hiện chưa có biện pháp can thiệp đặc hiệu nào được chứng minh giúp tăng cường độ nhạy vị giác hay xóa bỏ hoàn toàn chứng rối loạn vị giác ngay lập tức [6]. Cảm giác này sẽ dần hồi phục khi nồng độ các chất gây viêm giảm xuống và cơ thể bước vào giai đoạn lui bệnh [3].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Tình trạng đắng miệng và biếng ăn đặc biệt nguy hiểm ở những nhóm người bệnh dễ bị tổn thương:

  • Người cao tuổi: Nhóm đối tượng này vốn có đáp ứng miễn dịch suy giảm, dễ bị sút cân nhanh chóng và suy kiệt khi mất cảm giác thèm ăn do sốt xuất huyết [5].
  • Người mắc bệnh mạn tính: Những người có sẵn bệnh nền như đái tháo đường, tăng huyết áp hay bệnh thận mạn tính vốn đã có sự thay đổi chức năng hóa cảm giác và dễ bị suy dinh dưỡng hơn khi gặp rối loạn vị giác cấp tính [2, 4].
  • Trẻ nhỏ và người có thể trạng yếu: Nguy cơ mất nước và thiếu hụt vi chất trong giai đoạn sốt cao kết hợp lười ăn có thể khiến bệnh diễn tiến nặng nhanh chóng [3].

Bất kỳ biểu hiện chán ăn kéo dài nào đi kèm dấu hiệu mất nước, li bì, đau bụng hoặc nôn liên tục đều cần được can thiệp y tế khẩn cấp, không được tự ý điều trị tại nhà [3].

Chăm sóc dinh dưỡng thực tế để vượt qua giai đoạn đắng miệng

Để hỗ trợ người bệnh duy trì đủ năng lượng và giảm bớt sự khó chịu ở khoang miệng, gia đình có thể áp dụng các biện pháp chăm sóc thực tế sau:

  • Vệ sinh khoang miệng thường xuyên: Có thể kiểm tra và kích thích nhẹ cảm nhận vị giác bằng cách cho người bệnh nhấp rồi nhổ dung dịch nước pha loãng [1]. Giữ miệng sạch sẽ và ẩm ướt giúp giảm bớt cảm giác khô rát, đắng chát khó chịu ở lưỡi [6].
  • Chia nhỏ khẩu phần ăn: Thay vì ép ăn 3 bữa chính, nên chia thành 5–6 bữa phụ trong ngày với lượng nhỏ. Các món lỏng, mát, mềm và dễ nuốt như súp loãng, cháo nấu cùng thịt nạc xay nhuyễn sẽ giảm bớt gánh nặng cho hệ tiêu hóa.
  • Điều chỉnh hương vị thanh nhẹ: Tránh các món quá ngọt hoặc nêm nếm quá mặn vì các thụ thể này đang bị cản trở dẫn truyền [2]. Thức ăn nên có vị thanh đạm tự nhiên, độ ấm vừa phải hoặc hơi mát để giảm mùi nồng kích ứng khứu giác [1].
  • Bổ sung đủ nước và điện giải: Khuyến khích người bệnh uống từng ngụm nhỏ nước lọc, nước oresol, nước dừa hoặc nước trái cây pha loãng trong suốt cả ngày để bù đắp lượng dịch mất do sốt và phản ứng viêm [3].

Hiện tượng đắng miệng và chán ăn trong sốt xuất huyết là phản ánh trực tiếp của phản ứng viêm toàn thân qua cơ chế giải phóng cytokine [3, 7]. Hiểu rõ nguyên nhân giúp người nhà có thái độ chăm sóc kiên nhẫn, khoa học thay vì tạo áp lực tâm lý cho người bệnh. Khi nhận thấy các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm hoặc tình trạng bỏ ăn uống kéo dài, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được hướng dẫn xử trí kịp thời.