Nhiều phụ nữ sau sinh tìm đến chế độ ăn ít carbohydrate (low-carb) với mong muốn nhanh chóng lấy lại vóc dáng. Tuy nhiên, việc hạn chế tinh bột trong giai đoạn tạo sữa tiềm ẩn nhiều rủi ro chuyển hóa và mất cân bằng dịch nghiêm trọng [2, 5]. Bằng chứng khoa học hiện nay cảnh báo việc theo đuổi low-carb khi cho con bú có thể dẫn đến mất nước và nhiễm toan ceton, thay vì chỉ đơn thuần là vấn đề thiếu hụt điện giải [2, 5].
Chế độ ăn low-carb và nguy cơ nhiễm toan khi cho con bú
Quá trình tổng hợp sữa mẹ đòi hỏi mức tiêu hao năng lượng và lượng carbohydrate rất lớn [1]. Khi người mẹ cắt giảm mạnh tinh bột, tỷ lệ glucagon so với insulin tăng cao kèm theo cạn kiệt nguồn dự trữ glycogen [1]. Để đáp ứng nhu cầu tạo sữa, cơ thể buộc phải tăng cường oxy hóa axit béo nhằm tạo năng lượng, dẫn đến việc sản sinh ồ ạt các thể ceton trong máu [1].
Tình trạng này có thể thúc đẩy nguy cơ nhiễm toan ceton khi cho con bú (lactational ketoacidosis) ở người không mắc đái tháo đường [2, 5]. Bệnh cảnh này thường đi kèm với tình trạng mất nước nghiêm trọng, nôn ói và rối loạn toan kiềm [1]. Do đó, việc thiếu hụt dịch ở mẹ nuôi con bú ăn low-carb không chỉ đơn thuần do giảm bài tiết insulin giữ muối, mà là hậu quả của một hội chứng chuyển hóa nguy hiểm [2, 5].
Nghiên cứu khoa học ghi nhận những gì?
Các dữ liệu lâm sàng hiện có về việc hạn chế carbohydrate trong giai đoạn cho con bú chủ yếu là các báo cáo ca bệnh và tổng quan hệ thống cảnh báo nguy cơ:
- Một tổng quan hệ thống năm 2024 thu thập dữ liệu từ 16 báo cáo ca và chuỗi ca bệnh giai đoạn 2012–2023 [2]. Kết quả cho thấy phần lớn phụ nữ cho con bú áp dụng chế độ ăn low-carb hoặc ketogenic để giảm cân đã phải nhập viện với các triệu chứng như nôn mửa, yếu cơ, buồn nôn, đau bụng, mệt mỏi và nhiễm toan ceton [2]. Dù các báo cáo chưa ghi nhận biến cố xấu trực tiếp ở trẻ ngoài sự thay đổi thói quen bú, nghiên cứu kết luận việc hạn chế carbohydrate có thể gây hại cho sức khỏe người mẹ [2].
- Một báo cáo ca năm 2020 ghi nhận trường hợp người mẹ 31 tuổi không đái tháo đường, áp dụng chế độ low-carb nhiều chất béo để giảm cân khi con được 4 tháng tuổi [1]. Sau 2 tuần, bệnh nhân phải nhập viện cấp cứu vì mất nước, khó thở, ngủ gà và nôn mửa liên tục suốt 2 ngày do toan ceton máu nghiêm trọng [1]. Bệnh nhân phải trải qua lọc máu, truyền insulin cùng dịch truyền chứa glucose 5% để phục hồi [1].
- Nghiên cứu năm 2017 về dấu ấn hydrat hóa ở phụ nữ mang thai và cho con bú cho thấy cơ thể người mẹ có xu hướng ưu tiên duy trì thể tích sữa ngay cả khi tổng lượng nước uống vào bị sụt giảm [3]. Tuy nhiên, cái giá phải trả là nước tiểu của người mẹ bị cô đặc nhiều hơn đáng kể so với phụ nữ không cho con bú uống cùng lượng dịch, làm gia tăng nguy cơ suy giảm sức khỏe của người mẹ do mất nước [3].
- Nghiên cứu năm 1977 trên phụ nữ Ghana chỉ ra rằng trong trạng thái sinh lý cho con bú tự nhiên (từ tuần thứ 7 đến tháng thứ 18 sau sinh), nồng độ natri, clorua và áp suất thẩm thấu huyết tương hơi tăng nhẹ, trong khi nồng độ kali huyết tương lại giảm [4]. Sự thay đổi này được cho là do ảnh hưởng của việc tăng tiết hormone vỏ thượng thận (ACTH) trong thời kỳ cho con bú [4].
- Thử nghiệm chéo năm 2022 trên 13 người trưởng thành trẻ tuổi kiểm tra chỉ số hydrat hóa đồ uống (BHI) cho thấy dung dịch carbohydrate isomaltulose giúp giảm bài niệu và giữ nước tốt hơn sucrose (BHI đạt 1,53 so với 1,20) [5]. Dù vậy, thử nghiệm này chỉ thực hiện trên thanh niên khỏe mạnh và không phản ánh chế độ ăn hạn chế carbohydrate ở phụ nữ đang tiết sữa [5].
Điều khoa học chưa thể trả lời
Các tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp giải pháp bù nước hay điện giải nào để biến chế độ ăn kiêng carbohydrate thành một phương pháp an toàn cho phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ. Cụ thể:
- Chưa có thử nghiệm lâm sàng xác định liều lượng bổ sung natri hay kali cụ thể nhằm ngăn chặn tình trạng mất dịch do low-carb ở người cho con bú.
- Chưa có nghiên cứu xác định ngưỡng carbohydrate tối thiểu an toàn để mẹ vừa giảm cân vừa không rơi vào trạng thái nhiễm toan ceton.
- Chưa có dữ liệu chứng minh các loại bột điện giải thương mại có thể bảo vệ mẹ nuôi con bú khỏi nguy cơ nhập viện khi theo đuổi keto hoặc low-carb nghiêm ngặt.
Hiểu lầm thường gặp về bù điện giải khi ăn low-carb
Nhiều thông tin phổ biến cho rằng khi ăn low-carb bị mệt, chóng mặt, chỉ cần uống thêm nước muối hoặc nước điện giải chứa kali và natri là đủ giải quyết tình trạng "cúm keto". Tuy nhiên, theo các bằng chứng lâm sàng ở phụ nữ đang cho con bú, các triệu chứng như buồn nôn, yếu cơ, đau bụng thường là biểu hiện sớm của tình trạng toan chuyển hóa [2, 5]. Việc tự ý bù điện giải mà không khôi phục lượng carbohydrate cần thiết không thể đảo ngược được quá trình tăng sinh thể ceton do nhu cầu tổng hợp sữa gây ra [1].
Ai nên thận trọng và cách tiếp cận an toàn
Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú, đặc biệt là những tháng đầu sau sinh khi nhu cầu tạo sữa cao, không nên tự ý áp dụng các chế độ ăn cắt giảm tinh bột nghiêm ngặt [2, 5]. Bất kỳ ai xuất hiện các dấu hiệu mất nước, lơ mơ, mệt lả hoặc nôn ói cần đến cơ sở y tế ngay lập tức [1].
Để duy trì đủ nước cho cơ thể mà không gặp rủi ro chuyển hóa:
- Cung cấp đủ dịch hàng ngày và có thể theo dõi màu sắc nước tiểu; nghiên cứu khuyến nghị duy trì màu nước tiểu ở mức thang màu từ 3 trở xuống để đảm bảo hydrat hóa hợp lý [3].
- Không kiêng khem tinh bột cực đoan; chế độ ăn cần cân bằng các nhóm chất để đáp ứng nhu cầu chuyển hóa của tuyến vú [2, 5].
- Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi chế độ ăn sau sinh.





