Say nắng làm suy giảm nhận thức và trí nhớ tạm thời như thế nào?

Nhiều người từng trải qua cảm giác choáng váng, đầu óc trống rỗng, không thể tập trung hay nhớ nổi việc mình vừa định làm sau khi đi ngoài trời nắng gắt. Tình trạng này thường bị bỏ qua như một sự mệt mỏi thoáng qua do thời tiết. Tuy nhiên, dưới góc độ y học, đây là những biểu hiện rõ rệt của sự suy giảm chức năng nhận thức do cơ thể bị quá nhiệt.

Khi nhiệt độ cơ thể tăng cao vượt tầm kiểm soát, não bộ là một trong những cơ quan chịu tổn thương sớm và nặng nề nhất. Tình trạng say nắng không chỉ làm giảm lưu lượng máu cung cấp oxy cho các tế bào thần kinh, mà còn phá vỡ hàng rào máu não – bức tường thành bảo vệ mô não khỏi các chất độc hại [1, 4]. Sự kết hợp giữa rối loạn chuyển hóa tế bào, phù não và viêm toàn thân là nguyên nhân trực tiếp khiến tư duy và trí nhớ bị gián đoạn tạm thời [1, 3].

Não bộ phản ứng ra sao khi nhiệt độ tăng cao?

Bình thường, não bộ duy trì một môi trường nội môi cực kỳ nghiêm ngặt để đảm bảo các tín hiệu thần kinh truyền đi chính xác. Khi cơ thể gặp tình trạng sốc nhiệt hoặc tăng thân nhiệt thụ động, hàng loạt phản ứng bất lợi xảy ra đồng thời làm đảo lộn sự cân bằng này ^[1].

Đầu tiên, hệ mạch máu não phải đối mặt với tình trạng nghịch lý: nhu cầu chuyển hóa năng lượng của não tăng thêm khoảng 10%, nhưng lưu lượng máu nuôi não lại sụt giảm tới khoảng 30% ^[1]. Hiện tượng này xảy ra một phần do sự giãn mạch ngoại vi để thoát nhiệt qua da và kiềm hô hấp do thở nhanh ^[1]. Sự mất cân đối giữa dòng máu giảm và nhu cầu trao đổi chất tăng khiến não bộ tích tụ nhiệt nhiều hơn, làm nhiệt độ vùng đầu tăng vọt và đe dọa khả năng cung cấp oxy bình thường ^[1].

Bên cạnh đó, nhiệt độ tăng cao kích thích giải phóng quá mức các chất dẫn truyền thần kinh, đẩy nhanh quá trình sinh ra các gốc tự do gây hại và phá vỡ cấu trúc bộ khung tế bào thần kinh ^[2]. Tế bào não rơi vào trạng thái thiếu hụt năng lượng và rối loạn phân cực điện thế màng, trực tiếp làm tê liệt khả năng xử lý thông tin nhịp nhàng của mạng lưới neuron ^[2].

Hàng rào máu não: Bức tường bảo vệ bị chọc thủng

Hàng rào máu não (BBB) là lớp tế bào nội mô liên kết chặt chẽ, đóng vai trò như một bộ lọc ngăn chặn các phân tử lạ, độc tố và tế bào viêm từ máu xâm nhập vào nhu mô não. Ở điều kiện bình thường, sự rò rỉ qua lớp màng này được kiểm soát nghiêm ngặt; bất kỳ sự rò rỉ huyết tương nào qua hàng rào máu não cũng có thể gây suy giảm nhận thức ^[3].

Khi thân nhiệt tăng cao do say nắng, tính toàn vẹn của hàng rào này nhanh chóng bị phá vỡ [1, 4]. Nhiệt độ kích thích quá trình vận chuyển qua màng tế bào thông qua hiện tượng ẩm bào (macropinocytosis) và nội bào phụ thuộc clathrin, khiến các chất lẽ ra bị chặn lại bắt đầu lọt sâu vào mô não ^[4]. Hiện tượng rò rỉ huyết tương và dịch ngoại bào dẫn tới hình thành phù não vận mạch [1, 4]. Tình trạng tích tụ dịch này chèn ép các cấu trúc thần kinh lân cận, đặc biệt là vùng hồi hải mã – trung tâm ghi nhớ then chốt, từ đó trực tiếp gây suy giảm nhận thức tạm thời [1, 2].

Hơn thế nữa, nhiệt độ tăng cao còn làm suy yếu tính toàn vẹn của niêm mạc đường tiêu hóa, khiến vi khuẩn và nội độc tố từ ruột tràn vào vòng tuần hoàn ^[5]. Khi nội độc tố theo máu đi khắp cơ thể, chúng kích hoạt cơn bão cytokine gây viêm toàn thân; việc hàng rào máu não đã bị hư hại do nhiệt sẽ mở đường cho các độc tố này xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương, khiến chức năng não càng thêm rối loạn ^[5].

Bằng chứng khoa học về sự suy giảm nhận thức

Các thử nghiệm thực nghiệm đã làm sáng tỏ từng khía cạnh tổn thương não bộ khi thân nhiệt tăng:

Nghiên cứu trên động vật công bố năm 2007 đã cho chuột tiếp xúc với môi trường nhiệt độ 38 độ C liên tục trong 4 giờ trong buồng ủ chuyên dụng ^[6]. Kết quả ghi nhận chuột bị suy giảm nghiêm trọng chức năng vận động và nhận thức, hàng rào máu não bị phá vỡ hoàn toàn, lưu lượng máu nuôi não vùng sụt giảm rõ rệt và xuất hiện tổn thương phù não diện rộng ^[6].

Một nghiên cứu năm 2017 trên 15 nam giới khỏe mạnh nhằm đánh giá khả năng thực thi và ức chế nhận thức thông qua điện não đồ ghi nhận sự suy giảm đồng thời cả hai chức năng này khi nhiệt độ lõi cơ thể chạm mốc xấp xỉ 38,0 độ C ^[7]. Tình trạng này đi kèm với sự suy giảm chuyển hóa não bộ tại các vùng nhân đuôi, bèo sẫm, vỏ não thùy đảo và hồi đai sau – những cấu trúc cốt lõi của mạng lưới nhận thức ^[7]. Điều đáng chú ý là khi các tình nguyện viên được làm mát vùng mặt và đầu, lưu lượng máu qua động mạch cảnh trong đã hồi phục, cảm giác dễ chịu trở lại và khả năng thực thi đáp ứng được khôi phục dần, nhưng chức năng ức chế nhận thức vẫn bị ức chế kéo dài ^[7].

Năm 2025, một nghiên cứu tế bào và mô hình in vivo đã phân tích cơ chế màng tế bào dưới mức nhiệt từ 38 đến 40 độ C ^[4]. Các nhà khoa học chứng minh nhiệt độ đã kích hoạt phản ứng sốc nhiệt và đẩy mạnh con đường nội bào phụ thuộc protein dynamin, làm biến đổi tính thấm hàng rào máu não và cho phép các kháng thể cũng như phân tử lớn thoát khỏi mạch máu để tích tụ trong não ^[4].

Mặc dù các nghiên cứu đã xác lập mối liên hệ sinh học chặt chẽ, đa phần dữ liệu can thiệp sâu đều tiến hành trên mô hình động vật hoặc trong điều kiện phòng thí nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt [1, 6, 7]. Các nghiên cứu về rò rỉ huyết tương qua hàng rào máu não ở người còn mang tính cắt ngang, chưa theo dõi dọc dài hạn để khẳng định chắc chắn mối quan hệ nhân quả ^[3].

Những hiểu lầm nguy hiểm về say nắng và mất trí nhớ

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ khi bị ngất xỉu hoặc bất tỉnh thì não bộ mới bị tổn thương. Nghiên cứu thực tế chỉ ra rằng các biến đổi sinh học thần kinh và suy giảm khả năng xử lý thông tin đã bắt đầu xuất hiện ở ngưỡng nhiệt độ thấp hơn và trong khoảng thời gian phơi nhiễm ngắn hơn nhiều so với suy nghĩ thông thường ^[5].

Một hiểu lầm phổ biến khác là làm mát vùng mặt hoặc uống một ngụm nước lạnh là não bộ đã an toàn trở lại. Nghiên cứu năm 2017 chứng minh rằng dù việc làm mát đầu và mặt giúp lưu lượng máu cục bộ hồi phục về mức ban đầu, tình trạng suy giảm chức năng ức chế nhận thức trên điện não đồ vẫn tiếp tục kéo dài do nhiệt độ sâu của não chưa hạ kịp thời ^[7]. Cảm giác "tỉnh táo trở lại" bên ngoài không đồng nghĩa với việc các tế bào thần kinh đã thoát khỏi căng thẳng chuyển hóa ^[7].

Ngoài ra, quan niệm cho rằng say nắng chỉ gây mệt mỏi thoáng qua hoàn toàn không đúng nếu thân nhiệt lõi chạm mốc nguy hiểm. Khi nhiệt độ cơ thể đạt từ 40 độ C trở lên, tế bào não bắt đầu hoại tử, đặc biệt là các tế bào Purkinje ở tiểu não rất nhạy cảm với nhiệt độ, dễ để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn hoặc chỉ hồi phục tối thiểu ^[5].

Những đối tượng đối mặt nguy cơ tổn thương cao nhất

Bất kỳ ai cũng có thể bị ảnh hưởng bởi nhiệt độ, nhưng một số nhóm người có nguy cơ tổn thương não nặng nề hơn:

• Người mắc bệnh tăng huyết áp mãn tính: Nghiên cứu năm 2007 cho thấy những cá thể bị tăng huyết áp khi gặp môi trường nhiệt độ 38 độ C chịu mức độ phù não, tổn thương mô học và suy giảm nhận thức nặng hơn rất nhiều so với cá thể có huyết áp bình thường ^[6]. Bệnh tăng huyết áp vốn đã làm xơ cứng mạch máu và thay đổi cấu trúc hàng rào máu não, khiến não mất đi khả năng tự bảo vệ trước áp lực nhiệt [1, 2].
• Người cao tuổi và người mắc bệnh lý tim mạch sẵn có: Nhóm đối tượng này có hệ thống điều hòa thân nhiệt kém nhạy bén, khả năng bù trừ thể tích máu suy giảm khiến áp lực tưới máu não dễ tụt dốc nhanh chóng ^[1].
• Bệnh nhân chấn thương sọ não, đột quỵ hoặc tổn thương tủy sống: Thân nhiệt chỉ cần tăng nhẹ lên mức 39 độ C trong hoặc sau khi xảy ra thiếu máu cục bộ hay chấn thương đã đủ để khuếch đại tổn thương mô não, vô hiệu hóa tác dụng của thuốc bảo vệ thần kinh và làm trầm trọng thêm khiếm khuyết hành vi [4, 5].

Giải pháp bảo vệ não bộ khi tiếp xúc môi trường nhiệt độ cao

Để ngăn chặn quá trình suy giảm nhận thức và giữ cho hàng rào máu não không bị tổn hại, cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Tránh hoạt động gắng sức ngoài trời vào khung giờ nắng gắt đỉnh điểm: Nhiệt độ môi trường kết hợp với nhiệt sinh ra do vận động sẽ đẩy nhanh tốc độ tăng thân nhiệt lõi ^[1].
• Bổ sung nước và điện giải kịp thời: Tình trạng mất nước làm gia tăng gánh nặng tim mạch, làm giảm huyết áp động mạch và khiến áp lực tưới máu não suy giảm nghiêm trọng, đẩy nhanh nguy cơ phù não ^[1].
• Hạ nhiệt toàn thân ngay khi có dấu hiệu bất thường: Khi xuất hiện cảm giác choáng ngợp, chậm chạp tư duy, hay quên hoặc lú lẫn, cần lập tức di chuyển vào nơi râm mát hoặc phòng có điều hòa nhiệt độ. Việc làm mát cần hướng tới hạ thân nhiệt toàn thân chứ không chỉ đắp khăn ướt lên mặt ^[7]. Sử dụng kháng sinh đường ruột trong điều trị say nắng nặng cũng là một hướng can thiệp được nghiên cứu trên động vật nhằm giảm độc tố rò rỉ từ ruột vào tuần hoàn não ^[5].
• Kiểm soát tốt huyết áp hàng ngày: Người bệnh cần tuân thủ uống thuốc điều trị huyết áp theo chỉ định bác sĩ để giảm bớt tính dễ tổn thương của hàng rào máu não khi gặp thời tiết cực đoan [1, 2]. Khi người bệnh có bệnh nền sốt cao hoặc say nắng có biểu hiện mê sảng, lơ mơ, cần đưa ngay đến cơ sở y tế để được cấp cứu chuyên khoa, tuyệt đối không tự ý trì hoãn ^[2].

Bộ não người là cơ quan vô cùng tinh tế nhưng cũng đặc biệt nhạy cảm với sự gia tăng nhiệt độ. Hiểu rõ tác động của say nắng lên hàng rào máu não và chức năng thần kinh giúp mỗi người chủ động bảo vệ bản thân, tránh những tổn thương nhận thức đáng tiếc dưới ánh nắng gay gắt.