Trầm cảm sau sinh là rối loạn tâm lý ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe của mẹ và sự phát triển của trẻ nhỏ [1], [2]. Nhiều phụ nữ quan tâm liệu việc duy trì chế độ ăn Địa Trung Hải trong thai kỳ và sau sinh có giúp bảo vệ tâm lý hay không.
Các nghiên cứu dịch tễ học hiện tại ghi nhận mối liên hệ nghịch giữa mức độ tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải với nguy cơ trầm cảm sau sinh [1], [2]. Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu đến từ nghiên cứu cắt ngang và phân tích thứ cấp, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng khẳng định chế độ ăn này trực tiếp ngăn ngừa được bệnh.
Bằng chứng dịch tễ về chế độ ăn Địa Trung Hải và trầm cảm sau sinh
Mối liên hệ giữa chế độ ăn Địa Trung Hải và trầm cảm sau sinh được ghi nhận rõ nhất qua các khảo sát quy mô lớn. Một khảo sát cắt ngang trên 3.941 phụ nữ sau sinh tại Hy Lạp cho thấy tỷ lệ tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải thấp đi kèm với nguy cơ trầm cảm sau sinh cao hơn qua thang đo EPDS [1]. Khi kiểm soát các yếu tố gây nhiễu, việc tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải ở mức cao vẫn độc lập liên quan đến giảm nguy cơ trầm cảm [1].
Một phân tích thứ cấp từ thử nghiệm GESTAFIT tại Tây Ban Nha trên 85 thai phụ cũng ghi nhận mức độ tuân thủ mô hình ăn Địa Trung Hải cao hơn trong thai kỳ có liên quan đến việc giảm các triệu chứng trầm cảm sau sinh (hệ số beta = -0,236) [2]. Ngược lại, can thiệp tập thể dục 3 buổi mỗi tuần từ tuần thai 17 trong nghiên cứu này không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với điểm số trầm cảm sau sinh [2].
Ngoài mô hình Địa Trung Hải truyền thống, một nghiên cứu cắt ngang năm 2025 trên 214 phụ nữ sau sinh (từ 2 đến 8 tuần) về chế độ ăn MIND (kết hợp giữa Địa Trung Hải và DASH) cho thấy nhóm tuân thủ cao nhất có tỷ lệ xuất hiện triệu chứng trầm cảm sau sinh thấp hơn rõ rệt so với nhóm thấp nhất (OR: 0,04, khoảng tin cậy 95%: 0,006 - 0,37) [3].
Các nhóm thực phẩm đặc trưng trong mô hình ăn uống
Các nghiên cứu thành phần cho thấy hiệu ứng tích cực có thể đến từ việc tiêu thụ nhiều thực phẩm nguồn gốc thực vật và cá. Phân tích trên 85 thai phụ chỉ ra lượng tiêu thụ trái cây cao hơn (beta = -0,242) và lượng thịt đỏ cùng chế phẩm từ thịt thấp hơn (beta = 0,244) liên quan đến mức độ trầm cảm sau sinh thấp hơn [2].
Tại Trung Quốc, một nghiên cứu hồi cứu trên 1.659 phụ nữ tại Thiên Tân đã đánh giá các mô hình dinh dưỡng trong 3 tháng cuối thai kỳ [4]. Kết quả cho thấy nhóm tiêu thụ mô hình hạt - trái cây cao nhất giảm 26% nguy cơ trầm cảm sau sinh (OR: 0,740, khoảng tin cậy 95%: 0,573 - 0,955), và mô hình hải sản giảm 24,7% nguy cơ (OR: 0,753, khoảng tin cậy 95%: 0,580 - 0,978) [4].
Dù vậy, không phải dữ liệu nào cũng đồng nhất. Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu trên 865 phụ nữ Nhật Bản tại Osaka không tìm thấy mối liên hệ giữa mô hình ăn uống "Lành mạnh" khi mang thai và nguy cơ trầm cảm sau sinh (EPDS >= 9) ở thời điểm 2 đến 9 tháng sau sinh [5].
Bằng chứng về trầm cảm trong thai kỳ và sự khác biệt chủng tộc
Mối liên hệ giữa chế độ ăn Địa Trung Hải và tâm lý bà mẹ đã được quan sát từ giai đoạn mang thai. Nghiên cứu dữ liệu NHANES trên 540 thai phụ tại Mỹ cho thấy mức tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải cao giảm tỷ lệ có triệu chứng trầm cảm rõ rệt (OR: 0,31, khoảng tin cậy 95%: 0,10 - 0,98) [6]. Nghiên cứu NEST cũng chỉ ra việc tuân thủ chế độ ăn này quanh giai đoạn thụ thai liên quan đến việc giảm tâm trạng trầm cảm khi mang thai (beta = -0,45) [7].
Yếu tố chủng tộc có thể làm thay đổi mối liên hệ này. Nghiên cứu đoàn hệ trên 1.141 phụ nữ tại Canada cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải trước thai kỳ chỉ giảm nguy cơ trầm cảm ở 3 tháng cuối thai kỳ trên nhóm phụ nữ da trắng (OR: 0,56), đồng thời nhóm này có chỉ số BMI và protein phản ứng C (CRP) thấp hơn [8]. Ở nhóm phụ nữ da màu, chế độ ăn Địa Trung Hải không cho thấy mối liên hệ với triệu chứng trầm cảm hay tình trạng viêm [8].
Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện có
Các tài liệu hiện tại chưa làm rõ vai trò độc lập của từng loại chất béo lành mạnh đối với sức khỏe tâm thần bà mẹ, do các nghiên cứu chỉ đánh giá mô hình tổng thể mà không tách riêng hoạt chất.
Mối quan hệ nhân quả trực tiếp chưa được thiết lập vì hầu hết dữ liệu thu thập qua bảng hỏi tần suất ăn uống (FFQ), dễ gặp sai số hồi tưởng và sai lệch tự báo cáo [8], [6], [4]. Khoa học cũng chưa xác định được thời điểm can thiệp dinh dưỡng tối ưu (trước thụ thai, trong thai kỳ hay ngay sau sinh) để ngăn chặn trầm cảm sau sinh.
Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn sau sinh?
Phụ nữ sau sinh đang cho con bú cần thận trọng khi thay đổi chế độ dinh dưỡng đột ngột để đảm bảo năng lượng và vi chất cho nguồn sữa mẹ. Người có bệnh lý nền về tiêu hóa, rối loạn chuyển hóa hoặc dị ứng với các thành phần thường gặp trong chế độ ăn Địa Trung Hải (như hạt, hải sản) cần tư vấn chuyên gia dinh dưỡng trước khi áp dụng.
Những người đang có dấu hiệu trầm cảm mức độ trung bình đến nặng không nên chỉ dựa vào điều chỉnh ăn uống mà cần thăm khám y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị thích hợp.
Gợi ý áp dụng thực phẩm lành mạnh
Việc áp dụng các nguyên lý của chế độ ăn Địa Trung Hải có thể bắt đầu bằng việc tăng cường các loại trái cây tươi, quả hạch và rau xanh trong bữa ăn hàng ngày [2], [4]. Phụ nữ mang thai và sau sinh có thể ưu tiên bổ sung hải sản hợp lý và giảm bớt lượng tiêu thụ thịt đỏ cũng như các sản phẩm thịt chế biến sẵn [2], [4].
Mọi sự điều chỉnh thực phẩm cần duy trì ở mức cân bằng, phù hợp với điều kiện cá nhân và nên tham khảo ý kiến bác sĩ phụ sản hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi có bệnh nền.
