Selen và hội chứng mệt mỏi mạn tính: Có mối liên hệ nào?

Kiệt sức kéo dài và mối bận tâm về vi chất dinh dưỡng

Nhiều người thường xuyên trải qua cảm giác mệt mỏi kiệt quệ, cơ bắp rã rời dù đã ngủ đủ giấc mỗi đêm. Khi tình trạng này kéo dài dai dẳng từ tháng này qua tháng khác, không ít người tự hỏi liệu cơ thể có đang thiếu hụt một khoáng chất vi lượng thiết yếu nào đó như selen hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là selen có tham gia vào hệ thống phòng thủ chống oxy hóa và chức năng cơ bắp, nhưng thiếu hụt selen không phải là nguyên nhân đơn độc gây ra hội chứng mệt mỏi mạn tính. Bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy khoáng chất này chỉ thể hiện tiềm năng hỗ trợ giảm bớt gánh nặng stress oxy hóa khi phối hợp cùng các hợp chất khác, chứ không thể dùng đơn độc để điều trị dứt điểm tình trạng kiệt sức mạn tính.

Hội chứng mệt mỏi mạn tính là một rối loạn phức tạp với nhiều cơ chế sinh học đan xen chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn ^[1]. Do đó, người bệnh cần nhìn nhận đúng bản chất của các giả thuyết khoa học thay vì vội vã tìm đến các viên uống bổ sung vi chất liều cao.

Giả thuyết rối loạn ty thể: Khi nhà máy năng lượng suy giảm hiệu suất

Ty thể đóng vai trò như những nhà máy sản xuất năng lượng chính bên trong tế bào, chuyển hóa dưỡng chất thành năng lượng phục vụ mọi hoạt động sống. Khi các bào quan này gặp trục trặc, cơ thể sẽ lập tức rơi vào trạng thái thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng. Các quan sát bệnh học đã chỉ ra rằng người mắc hội chứng mệt mỏi mạn tính thường xuất hiện những bất thường cấu trúc và chức năng tại ty thể ^[2].

Một công bố khoa học năm 2008 đã phân tích hội chứng mệt mỏi mạn tính dưới góc độ rối loạn điều hòa chuyển hóa năng lượng ^[3]. Nghiên cứu này ước tính hội chứng mệt mỏi mạn tính ảnh hưởng tới khoảng 1 trên 400 người tại các nước phát triển ^[3]. Tác giả đưa ra giả thuyết rằng người bệnh bị suy giảm khả năng gia tăng sản xuất năng lượng từ ty thể mỗi khi vận động đòi hỏi sức lực ^[3]. Cơ thể người bệnh có thể sở hữu số lượng ty thể ít hơn bình thường, buộc từng ty thể đơn lẻ phải hoạt động gần mức công suất tối đa để bù đắp ^[3].

Bên cạnh đó, các con đường viêm thần kinh và miễn dịch bị kích hoạt kéo dài cũng tạo ra áp lực oxy hóa đè nặng lên ty thể ^[4]. Stress oxy hóa gia tăng làm tổn hại màng lipid và các chuỗi hô hấp tế bào, khiến quá trình tạo năng lượng bị ngưng trệ ^[1]. Trong bối cảnh này, các chất chống oxy hóa tự nhiên như selen được kỳ vọng có thể bảo vệ ty thể trước các gốc tự do gây hại.

Selen và sức khỏe cơ bắp: Bài học từ các tổng quan hệ thống

Để hiểu rõ vai trò của selen đối với tình trạng mệt mỏi cơ bắp, các nhà nghiên cứu đã tiến hành rà soát các trường hợp bệnh lý cơ liên quan đến việc thiếu hụt khoáng chất này. Một tổng quan hệ thống năm 2003 sử dụng cơ sở dữ liệu Medline và Cochrane đã thu thập được 38 bài báo liên quan ^[5]. Rối loạn cơ xương do thiếu hụt selen thường biểu hiện qua các triệu chứng đau cơ, mệt mỏi, yếu cơ gốc chi và gia tăng nồng độ men creatine kinase trong huyết thanh ^[5].

Tổng quan này chỉ ra ba nhóm điều kiện chính liên quan đến tình trạng thiếu selen trong cơ thể người ^[5]. Nhóm thứ nhất là lượng tiêu thụ selen không đủ tại các vùng đất nghèo selen ^[5]. Nhóm thứ hai gồm những người phải nuôi dưỡng qua đường tĩnh mạch, dinh dưỡng qua ống thông ruột hoặc gặp hội chứng kém hấp thu ^[5]. Nhóm thứ ba là các tình trạng bệnh lý mạn tính đi kèm stress oxy hóa nghiêm trọng như lạm dụng rượu mạn tính và nhiễm HIV ^[5].

Đáng chú ý, ở nhóm bệnh nhân dinh dưỡng nhân tạo hoặc kém hấp thu, các triệu chứng cơ bắp đã cải thiện rõ rệt sau khi được bổ sung selen ở 18 trên tổng số 19 bệnh nhân ^[5]. Thời gian cải thiện triệu chứng trung vị ghi nhận được là 4 tuần ^[5]. Tuy nhiên, tại các vùng đất nghèo selen, mức độ hồi phục triệu chứng cơ bắp ở nhóm được bổ sung selen lại tương đương với nhóm dùng giả dược ^[5]. Điều này cho thấy sự xuất hiện của triệu chứng cơ bắp còn phụ thuộc vào các yếu tố kết hợp khác như nhiễm virus hoặc tác dụng phụ của thuốc chứ không chỉ riêng việc thiếu selen đơn thuần ^[5].

Bằng chứng thử nghiệm lâm sàng: Kết hợp Selen và Coenzyme Q10

Mối liên hệ thực nghiệm rõ nét nhất giữa selen và hội chứng mệt mỏi mạn tính được ghi nhận qua một thử nghiệm lâm sàng nhãn mở công bố năm 2022 ^[1]. Nghiên cứu này xuất phát từ cơ sở khoa học cho thấy sự mất cân bằng oxy hóa khử, rối loạn ty thể và tình trạng viêm có mối liên hệ mật thiết trong cơ chế bệnh sinh của hội chứng mệt mỏi mạn tính ^[1].

Thử nghiệm được tiến hành trên 27 bệnh nhân mắc hội chứng mệt mỏi mạn tính trong thời gian can thiệp 8 tuần ^[1]. Mỗi người tham gia được chỉ định uống kết hợp 400 mg Coenzyme Q10 cùng 200 microgram selen mỗi ngày ^[1]. Tiêu chí đánh giá chính là sự thay đổi các chỉ số lâm sàng do bệnh nhân tự báo cáo so với thời điểm ban đầu ^[1]. Tiêu chí phụ bao gồm các thay đổi của dấu ấn sinh học tuần hoàn trong máu ^[1].

Sau 8 tuần sử dụng phác đồ kết hợp, nghiên cứu ghi nhận mức độ nghiêm trọng của cảm giác mệt mỏi nói chung giảm có ý nghĩa thống kê với chỉ số p = 0.021 ^[1]. Điểm số chất lượng cuộc sống toàn diện của người bệnh cũng tăng lên rõ rệt với p = 0.002 ^[1]. Về mặt sinh hóa, tổng năng lực chống oxy hóa trong máu tăng lên đáng kể, đồng thời nồng độ lipoperoxide giảm mạnh với p < 0.0001 ở cả hai chỉ số ^[1]. Nồng độ các cytokine gây viêm lưu hành cũng hạ thấp có ý nghĩa thống kê với p < 0.01 cho tất cả các loại ^[1].

Dẫu vậy, nghiên cứu này cũng bộc lộ những giới hạn sinh lý cụ thể. Việc bổ sung kết hợp không mang lại tác động có ý nghĩa thống kê đối với các rối loạn giấc ngủ của bệnh nhân với p = 0.480 ^[1]. Ngoài ra, các chỉ số sinh học quan trọng khác gồm protein phản ứng C, yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi 21 (FGF21) và NT-proBNP không có sự thay đổi đáng kể nào sau 8 tuần can thiệp ^[1].

Nguy cơ chẩn đoán nhầm giữa bệnh cơ ty thể và mệt mỏi mạn tính

Một khía cạnh then chốt mà giới y khoa luôn nhấn mạnh là nguy cơ nhầm lẫn giữa hội chứng mệt mỏi mạn tính và các bệnh lý ty thể nguyên phát. Triệu chứng ban đầu của các bệnh ty thể ở người trưởng thành thường khởi phát âm thầm và rất dễ bị chẩn đoán nhầm thành hội chứng mệt mỏi mạn tính do biểu hiện lâm sàng trùng lặp ^[6].

Một báo cáo ca lâm sàng năm 2015 đã mô tả trường hợp một bệnh nhân ban đầu được chẩn đoán mắc hội chứng mệt mỏi mạn tính ^[6]. Tuy nhiên, trong quá trình theo dõi kéo dài, kết quả sinh thiết cơ, phân tích quang phổ chuỗi hô hấp tế bào và xét nghiệm di truyền đã xác định bệnh nhân thực chất mắc bệnh cơ ty thể ^[6]. Mẫu sinh thiết cho thấy có 3% sợi cơ rách màu xanh, đi kèm sự thiếu hụt nghiêm trọng phức hợp I và IV cùng nhiều biến thể ADN ty thể ^[6]. Bệnh nhân này sau đó đã đáp ứng tốt và cải thiện bền vững các triệu chứng mệt mỏi cơ bắp khi được điều trị bằng riboflavin và thiamine liều cao ^[6].

Hiện tượng suy giảm chức năng ty thể mang tính gia đình cũng được ghi nhận trong y văn. Một nghiên cứu năm 2017 tiến hành khảo sát lâm sàng và di truyền trên một gia đình gồm người mẹ và hai con gái cùng mắc hội chứng mệt mỏi mạn tính và rối loạn tâm thần ^[7]. Cả ba người đều có nồng độ lactate trong máu cao hơn, khối lượng ty thể lớn hơn nhưng hàm lượng ADN ty thể lại thấp hơn người bình thường ^[7]. Đồng thời, hoạt tính các enzym ty thể tổng thể và dung tích tiêu thụ oxy của họ đều thấp hơn phụ nữ khỏe mạnh ^[7].

Theo hướng dẫn chẩn đoán của CDC Hoa Kỳ năm 2012, hội chứng mệt mỏi mạn tính là một chẩn đoán lâm sàng mang tính loại trừ ^[8]. Tiêu chuẩn đòi hỏi tình trạng kiệt sức nghiêm trọng phải kéo dài trên sáu tháng và đi kèm ít nhất bốn triệu chứng thực thể gồm: khó chịu sau gắng sức, giấc ngủ không hồi phục, suy giảm trí nhớ hoặc khả năng tập trung, đau cơ, đau đa khớp, đau họng, nổi hạch cổ hoặc nách, và đau đầu kiểu mới ^[8]. Chẩn đoán này chỉ được đưa ra khi đã loại trừ toàn bộ các bệnh lý thực thể khác có triệu chứng tương tự ^[8].

Giới hạn của các bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là xem selen như một thần dược có thể uống để trị dứt điểm cảm giác kiệt sức mạn tính. Thực tế y khoa hoàn toàn không ủng hộ quan điểm này. Tổng quan y khoa năm 2012 khẳng định chưa có bất kỳ liệu pháp dùng thuốc hay y học thay thế nào được chứng minh là có hiệu quả dứt điểm đối với hội chứng mệt mỏi mạn tính ^[8].

Nghiên cứu năm 2008 cũng chỉ ra rằng rất nhiều phương pháp điều trị hội chứng mệt mỏi mạn tính đã được thử nghiệm lâm sàng nhưng chỉ thu về thành công rất hạn chế ^[3]. Các phương pháp can thiệp có bằng chứng khoa học vững chắc nhất hiện nay trong việc cải thiện mức độ mệt mỏi, khả năng tái hòa nhập xã hội và tình trạng khó chịu sau gắng sức vẫn là liệu pháp hành vi nhận thức kết hợp liệu pháp tập thể dục tăng dần theo phác đồ y khoa ^{[3] [8]}.

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 dù cho thấy kết quả khả quan nhưng đó là nghiên cứu nhãn mở, cỡ mẫu nhỏ chỉ 27 người và kết hợp cùng lúc 400 mg Coenzyme Q10 với 200 microgram selen chứ không dùng selen riêng rẽ ^[1]. Do đó, người bệnh không thể quy toàn bộ hiệu quả giảm mệt mỏi hay giảm stress oxy hóa cho một mình khoáng chất selen. Tại các vùng đất nghèo vi chất, việc bổ sung đơn thuần selen cũng không mang lại ưu thế vượt trội so với giả dược trên các biểu hiện cơ xương ^[5].

Ai nên thận trọng trước khi bổ sung selen?

Việc bổ sung selen cần được tiếp cận thận trọng vì ranh giới an toàn của khoáng chất vi lượng này tương đối hẹp. Bổ sung quá liều trong thời gian dài có thể dẫn đến nhiễm độc selen với các biểu hiện như rụng tóc, giòn móng, rối loạn tiêu hóa và tổn thương hệ thần kinh.

Những người đang nghi ngờ mắc hội chứng mệt mỏi mạn tính tuyệt đối không nên tự ý mua các chế phẩm selen liều cao về uống để tự điều trị. Khi xuất hiện tình trạng kiệt sức kéo dài trên sáu tháng, bước quan trọng nhất là đi khám chuyên khoa để sàng lọc kỹ các bệnh lý thực thể tiềm ẩn như suy giáp, đái tháo đường, thiếu máu, viêm gan mạn tính hoặc bệnh cơ ty thể ^{[6] [8]}.

Bệnh nhân thuộc nhóm nguy cơ cao thiếu hụt selen thực sự như người nuôi dưỡng qua sonde, người bị bệnh đường ruột gây kém hấp thu nặng cần được bác sĩ xét nghiệm nồng độ vi chất cụ thể trước khi chỉ định bù đắp ^[5]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và bệnh nhân mắc các bệnh lý tim mạch, gan, thận mạn tính cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị trước khi sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào chứa selen.

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Để tối ưu hóa sức khỏe tế bào và bảo vệ chức năng ty thể một cách an toàn, giải pháp bền vững hàng đầu là xây dựng chế độ dinh dưỡng đa dạng và cân bằng. Thay vì phụ thuộc vào viên uống tổng hợp, cơ thể có thể tiếp nhận selen an toàn qua các nguồn thực phẩm tự nhiên như cá biển, tôm, thịt gia cầm, trứng, nấm và các loại hạt nguyên cám.

Chế độ ăn uống hướng tới bảo vệ ty thể nên hạn chế tối đa các thực phẩm chế biến sẵn, đường tinh luyện và chất béo chuyển hóa để giảm thiểu kích hoạt các phản ứng viêm toàn thân ^[4]. Việc duy trì thời gian ăn uống điều độ, tránh ăn quá no vào ban đêm giúp hệ thống chuyển hóa năng lượng hoạt động nhịp nhàng hơn.

Người bệnh nên phối hợp dinh dưỡng lành mạnh với việc nghỉ ngơi hợp lý và vận động nhẹ nhàng theo mức độ chịu đựng của cơ thể. Bất kỳ sự thay đổi nào về chế độ bổ sung vi chất đều cần có sự đồng hành và hướng dẫn của chuyên gia y tế để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe lâu dài.