Mối lo ngại khi sống cạnh các trục đường tấp nập
Nhiều người cao tuổi tại các đô thị lớn thường chọn an dưỡng tuổi già trong những căn nhà mặt phố hoặc chung cư gần trục giao thông huyết mạch để tiện đi lại. Tuy nhiên, tình trạng xe cộ đông đúc suốt ngày đêm cũng làm dấy lên băn khoăn về những ảnh hưởng tiêu cực của khói xe và tiếng ồn tới sức khỏe hệ thần kinh. Câu hỏi được nhiều gia đình đặt ra là liệu việc sống quá gần các tuyến giao thông lớn có khiến trí nhớ và khả năng tư duy của người già suy giảm nhanh hơn hay không.
Các dữ liệu y khoa gần đây cho thấy mối liên hệ rõ rệt giữa việc sinh sống gần các trục giao thông chính với nguy cơ suy giảm nhận thức và mắc các chứng sa sút trí tuệ. Đáng chú ý, các hạt bụi mịn và khí thải từ động cơ đốt trong được xem là yếu tố trung gian cốt lõi gây tổn thương hệ thống thần kinh thông qua tuần hoàn máu và các cấu trúc mô não [1].
Khoảng cách sống và nguy cơ teo não, sa sút trí tuệ
Để xác định tác động của khoảng cách nơi ở tới hệ thần kinh, một nghiên cứu quy mô lớn từ cơ sở dữ liệu UK Biobank đã theo dõi 460.901 người với độ tuổi trung bình là 57,1 tuổi, trong đó nam giới chiếm 45,7% [1]. Các nhà khoa học đã sử dụng mô hình hồi quy sử dụng đất để ước tính mức độ ô nhiễm không khí tại nơi ở kết hợp ảnh chụp cộng hưởng từ não bộ [1]. Kết quả theo dõi chỉ ra rằng những người sống trong bán kính từ 1.000 mét trở xuống tính từ đường giao thông lớn có nguy cơ mắc chứng sa sút trí tuệ cao hơn 13% đến 14% so với những người sống cách xa trên 1.000 mét [1]. Nhóm nghiên cứu ghi nhận khoảng cách nơi ở gần đường lớn này có thể chiếm tới 10% tổng số các ca bệnh sa sút trí tuệ được ghi nhận [1].
Mối liên hệ giữa khoảng cách nơi cư trú và bệnh sa sút trí tuệ được lý giải chủ yếu qua sự trung gian của ô nhiễm không khí giao thông, cụ thể khí NO2 đóng góp 63,6% và bụi mịn PM2.5 đóng góp 60,9% vào mối liên hệ này [1]. Khi phân tích hình ảnh não bộ chuyên sâu, khoảng cách cư trú càng gần các tuyến đường lớn càng liên quan chặt chẽ tới việc suy giảm thể tích các cấu trúc não [1]. Hiện tượng này thể hiện rõ qua sự suy giảm thể tích toàn bộ não, chất trắng, chất xám cũng như chất xám vỏ não ngoại vi, vốn là những vùng chi phối các hoạt động nhận thức và trí nhớ then chốt [1].
Tại khu vực Đại Luân Đôn của Anh, một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi người cao tuổi cũng chỉ ra rằng ô nhiễm không khí giao thông làm tăng tỷ lệ chẩn đoán sa sút trí tuệ mới [2]. Các phân tích lý thuyết cho thấy nếu có thể đưa mức độ phơi nhiễm NO2 của người dân về nhóm 20% thấp nhất, tỷ lệ quy kết căn nguyên cho sa sút trí tuệ trong cộng đồng có thể giảm tới 7% [2]. Trước đó, một nghiên cứu tại Ontario cũng ước tính rằng khoảng 6,1% tổng số ca sa sút trí tuệ tại địa phương này bắt nguồn từ việc phơi nhiễm với mức độ ô nhiễm không khí tăng cao [2].
Tiếng ồn hay khói bụi: Đâu là thủ phạm thực sự?
Môi trường ven các tuyến lộ lớn không chỉ ô nhiễm khói bụi mà còn luôn ngập tràn tiếng còi và tiếng động cơ xe. Điều này thúc đẩy các nhà khoa học bóc tách xem giữa ô nhiễm không khí và tiếng ồn giao thông, yếu tố nào tác động tiêu cực hơn đến trí não. Dữ liệu từ nghiên cứu UK Biobank khẳng định không quan sát thấy vai trò trung gian đáng kể nào của ô nhiễm tiếng ồn đối với sự gia tăng nguy cơ sa sút trí tuệ [1].
Kết luận tương tự cũng được ghi nhận từ dự án nghiên cứu lão hóa Betula tại Thụy Điển, theo dõi 1.721 người tham gia ban đầu trong suốt 15 năm và ghi nhận 302 trường hợp phát triển sa sút trí tuệ [3]. Kết quả phân tích cho thấy việc phơi nhiễm tiếng ồn giao thông ban ngày vượt mức 55 dB không làm tăng nguy cơ sa sút trí tuệ một cách có ý nghĩa thống kê [3]. Ngược lại, những người sống ở các khu vực có nồng độ oxit nitơ (NOx) nằm trong hai nhóm cao nhất ghi nhận nguy cơ mắc bệnh gia tăng rõ rệt [3]. Mức độ nguy cơ do ô nhiễm NOx gây ra không hề thay đổi kể cả sau khi đã hiệu chỉnh theo mức độ tiếng ồn, đồng thời không có sự tương tác đáng kể nào giữa tiếng ồn và ô nhiễm khí thải lên bệnh [3].
Minh chứng này tiếp tục được củng cố trong nghiên cứu trên đoàn hệ 25.233 nữ điều dưỡng Đan Mạch theo dõi từ giai đoạn 1993/1999 đến năm 2020, ghi nhận 1.409 ca mắc sa sút trí tuệ [4]. Sau khi điều chỉnh lối sống, tình trạng kinh tế xã hội và tiếng ồn giao thông, mức phơi nhiễm hạt bụi mịn PM2.5 tăng thêm 2,6 microgam/m3 làm tăng nguy cơ mắc sa sút trí tuệ lên 1,35 lần [4]. Mối liên hệ giữa tiếng ồn giao thông với bệnh sa sút trí tuệ đã giảm sút và gần như biến mất hoàn toàn sau khi đã hiệu chỉnh nồng độ bụi PM2.5 [4]. Như vậy, chính các chất ô nhiễm hóa học và bụi mịn trong không khí mới là yếu tố quyết định hàng đầu dẫn tới thoái hóa thần kinh ở người sống gần trục đường [3].
Tác động cộng hưởng từ các bệnh lý tim mạch
Cơ chế khiến không khí ô nhiễm giao thông tàn phá chức năng não bộ có sự can thiệp rất lớn của hệ thống tuần hoàn và các tổn thương mạch máu. Khói bụi ô nhiễm làm gia tăng nhịp tim, làm suy giảm độ biến thiên nhịp tim và khiến máu dễ bị cô đặc, tăng độ nhớt [5]. Đồng thời, các chất độc hại kích thích quá trình hình thành cục máu đông và làm suy yếu cấu trúc của các mảng xơ vữa động mạch [5]. Ngoài việc làm tổn thương lớp tế bào nội mô mạch máu và làm mất điều hòa hệ thần kinh giao cảm, việc gia tăng nồng độ PM2.5 còn trực tiếp làm suy giảm huyết động học mạch máu não, làm tăng kháng lực mạch máu và sụt giảm đáng kể lưu lượng máu nuôi dưỡng tế bào não [5]. Cứ mỗi mức tăng thêm 5 microgam/m3 nồng độ PM2.5 trong môi trường, nguy cơ đột quỵ mạch máu não lại tăng thêm 19% [5].
Chính vì vậy, những tổn thương mạch máu tạo ra tiền đề trực tiếp thúc đẩy thoái hóa tế bào não. Một nghiên cứu trên 3.150 người cao tuổi từ 60 tuổi trở lên tại Kungsholmen, Stockholm được theo dõi suốt 13 năm, ghi nhận 363 ca sa sút trí tuệ [6]. Nghiên cứu này khẳng định nồng độ ô nhiễm không khí giao thông nơi ở càng cao thì tốc độ suy giảm nhận thức diễn ra càng nhanh khi đánh giá qua thang điểm MMSE [6]. Cứ mỗi đơn vị microgam/m3 khí NOx tăng thêm, nguy cơ mắc sa sút trí tuệ lại tăng thêm khoảng 13% [6]. Đáng lưu ý, các phân tích phân tầng chỉ ra rằng sự hiện diện của các bệnh lý tim mạch đi kèm đã khuếch đại mạnh mẽ tác hại của ô nhiễm không khí lên nguy cơ sa sút trí tuệ [6].
Những người đã từng được chẩn đoán mắc suy tim hoặc bệnh tim thiếu máu cục bộ sẽ đối mặt với nguy cơ phát triển sa sút trí tuệ do ô nhiễm không khí cao hơn rõ rệt so với người khỏe mạnh [5]. Cả hai thành phần PM2.5 và NOx đều cho thấy mối liên hệ mật thiết với nguy cơ sa sút trí tuệ, trong đó mức độ ảnh hưởng của PM2.5 thể hiện rõ nét hơn [5]. Khi mạch máu tim và mạch máu não cùng lúc bị suy yếu, tế bào thần kinh sẽ thiếu hụt dưỡng khí và các vi chất dinh dưỡng thiết yếu, từ đó thúc đẩy nhanh quá trình teo nhỏ các mô não [1] [5].
Nhìn nhận các bằng chứng trái chiều và giới hạn nghiên cứu
Mặc dù phần lớn các nghiên cứu dịch tễ học đều đồng thuận về tác hại của ô nhiễm giao thông, y văn khoa học vẫn ghi nhận một số kết quả đa dạng tùy thuộc vào đối tượng nghiên cứu và thời gian theo dõi. Nghiên cứu Nguy cơ Xơ vữa Động mạch trong Cộng đồng (ARIC) tại Mỹ theo dõi 12.700 cá nhân trung niên từ năm 1990-1992 đến tận năm 2018-2019, ghi nhận 2.511 người mắc sa sút trí tuệ sau 29 năm [7]. Phân tích tổng thể trên toàn bộ đoàn hệ ARIC lại không tìm thấy mối liên hệ rõ rệt giữa việc phơi nhiễm ô nhiễm không khí hoặc sống gần đường lộ ở giai đoạn trung niên với nguy cơ sa sút trí tuệ nhiều thập kỷ sau đó [7].
Tuy nhiên, khi tiến hành phân tích khám phá chuyên sâu theo từng nhóm nhỏ, nghiên cứu ARIC lại phát hiện việc sống gần đường lớn ở độ tuổi trung niên làm tăng nguy cơ sa sút trí tuệ ở những người trẻ tuổi hơn tại thời điểm ban đầu và những người không bị tăng huyết áp giai đoạn trung niên [7]. Đồng thời, sự gia tăng phơi nhiễm khí NOx, các thành phần của bụi PM2.5 và kim loại vết ở độ tuổi trung niên làm tăng rõ rệt nguy cơ sa sút trí tuệ ở nhóm người mắc bệnh đái tháo đường [7]. Sự khác biệt này cho thấy các yếu tố cơ địa và bệnh lý chuyển hóa có thể chi phối mạnh mẽ khả năng nhạy cảm của não bộ trước các tác nhân ô nhiễm môi trường [7].
Một bài báo tổng quan dịch tễ học năm 2021 nhận định các nghiên cứu hiện tại về ô nhiễm giao thông và bệnh thoái hóa thần kinh như sa sút trí tuệ, Alzheimer hay Parkinson chủ yếu là nghiên cứu quan sát [8]. Kết quả giữa các công trình có thể biến thiên do sự khác biệt trong mô hình nghiên cứu, kỹ thuật đo lường nồng độ chất ô nhiễm, tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh cũng như việc kiểm soát các yếu tố gây nhiễu môi trường và gen di truyền [8]. Hơn nữa, hầu hết các bằng chứng hiện có đều xuất phát từ các quốc gia thu nhập cao, nơi nồng độ ô nhiễm không khí giao thông thực tế vẫn ở mức tương đối thấp so với các nước đang phát triển [8]. Giới khoa học khuyến nghị cần thêm các nghiên cứu dài hạn tại các khu vực có mức độ phơi nhiễm ô nhiễm cao hơn để đánh giá trọn vẹn rủi ro [8].
Những đối tượng cần đặc biệt lưu tâm bảo vệ sức khỏe
Dựa trên các phân tích khoa học đã được công bố, một số nhóm đối tượng nhất định sẽ có độ nhạy cảm và nguy cơ tổn thương hệ thần kinh cao hơn hẳn khi sống cạnh các trục đường lớn. Trước hết là người cao tuổi có sẵn các bệnh lý nền về tim mạch, đặc biệt là bệnh tim thiếu máu cục bộ hoặc suy tim [5]. Tình trạng xơ vữa và tổn thương nội mô mạch máu sẵn có khiến hàng rào tuần hoàn não dễ bị tổn hại nghiêm trọng hơn khi tiếp xúc với các đợt ô nhiễm khói bụi [5].
Nhóm người cao tuổi mắc bệnh đái tháo đường cũng cần được bảo vệ cẩn trọng vì việc tiếp xúc lâu dài với NOx và các thành phần kim loại vết trong bụi mịn PM2.5 làm gia tăng đáng kể nguy cơ suy thoái thần kinh ở nhóm này [7]. Bên cạnh đó, những cá nhân có lối sống ít vận động thể chất cũng dễ bị tổn thương hơn [4]. Dữ liệu từ đoàn hệ điều dưỡng Đan Mạch cho thấy mối liên hệ giữa bụi mịn PM2.5 và chứng sa sút trí tuệ không xuất hiện ở những điều dưỡng duy trì thói quen hoạt động thể chất tích cực [4]. Điều này cho thấy vận động cơ thể đóng vai trò như một yếu tố bảo vệ quan trọng giúp điều hòa và làm giảm nhẹ tác động bất lợi của không khí ô nhiễm lên não bộ [4].
Lời khuyên thực tế giúp giảm thiểu rủi ro khi sống gần đường lớn
Việc di dời nơi ở xa khỏi các trục giao thông lớn thường khó khả thi đối với đa số gia đình sống tại các vùng đô thị. Tuy nhiên, việc áp dụng các biện pháp chủ động kiểm soát môi trường sống trong nhà có thể giúp giảm thiểu đáng kể lượng khói bụi hít phải mỗi ngày. Người cao tuổi nên hạn chế mở cửa sổ hướng trực tiếp ra mặt đường lớn vào các khung giờ cao điểm có lưu lượng phương tiện qua lại đông đúc. Gia đình có thể cân nhắc lắp đặt các hệ thống lọc không khí có khả năng lọc bụi mịn hoặc sử dụng cửa kính kín để hạn chế khói xe thâm nhập vào không gian nghỉ ngơi.
Bên cạnh các giải pháp tại nhà, việc chăm sóc sức khỏe thể chất và kiểm soát bệnh lý nền đóng vai trò cốt tử trong việc ngăn ngừa suy giảm trí tuệ. Người cao tuổi cần tuân thủ phác đồ điều trị các bệnh tim mạch, huyết áp và đái tháo đường theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa [6] [7]. Hãy duy trì thói quen tập luyện thể dục thể thao đều đặn và phù hợp với sức khỏe nhằm tăng cường lưu thông máu não và kích hoạt cơ chế bảo vệ thần kinh tự nhiên [4]. Khi cần ra ngoài hoặc tập thể dục, người cao tuổi nên lựa chọn không gian tại các công viên, vườn hoa cách xa các trục giao thông huyết mạch để tránh hít phải nồng độ khí thải cao. Khi có các dấu hiệu suy giảm trí nhớ bất thường, gia đình nên đưa người cao tuổi đến các cơ sở y tế để được thăm khám và tầm soát sớm.
Sống gần các trục lộ giao thông lớn là một yếu tố nguy cơ môi trường có thể thúc đẩy sự suy giảm nhận thức và làm teo các cấu trúc não bộ ở người cao tuổi [1]. Bằng việc duy trì lối sống vận động tích cực, chủ động làm sạch không gian sống và kiểm soát tốt các bệnh tim mạch đi kèm, người cao tuổi hoàn toàn có thể giảm bớt những tác động tiêu cực của môi trường đô thị để bảo vệ trọn vẹn sức khỏe trí não.
