Nhiều người sau một ngày làm việc căng thẳng thường tìm đến các loại trà thảo mộc vào buổi tối với hy vọng xoa dịu thần kinh và dễ đi vào giấc ngủ hơn. Trong số các loại dược liệu truyền thống, ngũ vị tử bắc nổi lên như một vị thuốc định tâm, an thần được lưu truyền lâu đời trong y học phương Đông. Tuy nhiên, liệu việc nhâm nhi một tách trà ngũ vị tử trước giờ ngủ có thực sự mang lại giấc ngủ trọn vẹn và êm ái như lời đồn?
Dưới góc nhìn của khoa học thực nghiệm, các hoạt chất trong ngũ vị tử bắc thực sự thể hiện đặc tính an thần và hỗ trợ giấc ngủ thông qua việc điều hòa trục căng thẳng, cân bằng chất dẫn truyền thần kinh. Dẫu vậy, các bằng chứng hiện tại chủ yếu được ghi nhận từ mô hình động vật với các dạng chiết xuất cô đặc, đòi hỏi người dùng cần hiểu đúng bản chất trước khi sử dụng như một thói quen hằng ngày.
Vị thuốc độc đáo và mối liên hệ với giấc ngủ
Ngũ vị tử bắc, danh pháp khoa học là Schisandra chinensis, là loài thực vật có quả chín mang đủ năm vị chua, ngọt, đắng, cay, mặn rất đặc trưng [1]. Trong dược học cổ truyền, loại quả này từ lâu đã được ghi nhận như một phương thuốc hữu hiệu giúp chữa trị chứng bồn chồn, tim đập nhanh hồi hộp và mất ngủ kinh niên [2]. Vị thuốc này cũng được ứng dụng qua hàng thế kỷ nhằm cải thiện các tình trạng suy nhược thần kinh và đổ mồ hôi đêm [1].
Về mặt hóa học thực vật, thành phần hoạt tính sinh học nổi bật nhất của ngũ vị tử bắc là nhóm hợp chất lignan dibenzocyclooctene [1]. Các hợp chất tiêu biểu bao gồm schisandrol A, deoxyschizandrin, schisantherin A, schisandrin B và schisandrin C [1]. Nhóm hoạt chất này không chỉ được biết đến với khả năng bảo vệ tế bào gan hay chống viêm, mà còn đóng vai trò cốt lõi trong việc tạo ra tác dụng an thần, giải lo âu và gây ngủ đã được ghi nhận qua nhiều thế hệ [1].
Cơ chế tác động lên trục căng thẳng và thụ thể melatonin
Khi căng thẳng kéo dài, trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận (HPA) bị kích hoạt quá mức, dẫn đến sự gia tăng nồng độ hormone căng thẳng và làm rối loạn nhịp sinh học tự nhiên. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành theo dõi trực tiếp hệ thần kinh và tim mạch của chuột cống tự do vận động để làm rõ tác động của ngũ vị tử thô và ngũ vị tử chế rượu [2]. Kết quả phân tích cho thấy ngũ vị tử có khả năng điều hòa hoạt động của trục HPA bằng cách kiểm soát nồng độ cortisol cùng các chất dẫn truyền thần kinh và acid amin tại vùng dưới đồi và tuyến yên [2].
Song song với việc xoa dịu trục căng thẳng, nghiên cứu trên còn phát hiện dược liệu này thúc đẩy giấc ngủ thông qua việc làm gia tăng mức độ biểu hiện của thụ thể melatonin MT1 ngay tại vùng dưới đồi [2]. Melatonin vốn là hormone chỉ huy nhịp thức - ngủ của cơ thể, và việc tăng mật độ thụ thể MT1 giúp hệ thần kinh nhạy bén hơn với các tín hiệu buồn ngủ tự nhiên [2]. Đồng thời, các thông số điện não đồ và điện tâm đồ ghi nhận ngũ vị tử giúp điều hòa pha ngủ không chuyển động mắt nhanh (NREM) và làm giảm thiểu các rối loạn chức năng tim mạch thường đi kèm với tình trạng mất ngủ [2].
Tác động điều hòa hệ dẫn truyền thần kinh GABA và Serotonin
Bên cạnh trục HPA, khả năng an thần của ngũ vị tử bắc còn gắn liền mật thiết với việc tái thiết lập trạng thái cân bằng giữa các chất dẫn truyền thần kinh ức chế và kích thích trong não bộ. Nghiên cứu thực hiện năm 2018 đã chứng minh thành phần schisandrin B chiết xuất từ ngũ vị tử bắc giúp làm tăng nồng độ chất ức chế thần kinh gamma-aminobutyric acid (GABA) và giảm nồng độ acid glutamic kích thích ở cả máu ngoại vi lẫn các vùng não bộ như vỏ não, hồi hải mã và vùng dưới đồi [3]. Tỷ lệ GABA/Glu gia tăng giúp não bộ chuyển từ trạng thái hưng phấn sang thư giãn [3].
Cơ chế này tiếp tục được củng cố khi nghiên cứu ghi nhận schisandrin B kích thích gia tăng biểu hiện của các gen thụ thể GABAA Ralpha1 và GABAA Rgamma2 ở hệ thần kinh trung ương [3]. Khi sử dụng chất đối kháng thụ thể GABA là picrotoxin, tác dụng rút ngắn độ trễ giấc ngủ của schisandrin B bị chặn lại, khẳng định con đường tác động trực tiếp qua hệ GABAergic [3]. Sang năm 2020, một nghiên cứu khác trên chuột cống mất ngủ do p-chlorophenylalanine (PCPA) tiếp tục chỉ ra schisandrin B làm tăng hoạt tính enzyme tổng hợp GABA (glutamic acid decarboxylase) và ức chế enzyme phân hủy GABA transaminase [4].
Không dừng lại ở hệ GABA, hệ thống dẫn truyền serotonergic cũng tham gia tích cực vào quá trình này. Schisandrin B đã được chứng minh làm gia tăng nồng độ serotonin (5-HT) và chất chuyển hóa 5-HIAA, đồng thời kích thích biểu hiện thụ thể 5-HT 1A tại vùng dưới đồi của chuột mất ngủ [4]. Các hoạt chất khác như gomisin N và schizandrin cũng hiệp đồng tác dụng với tiền chất serotonin 5-HTP và đảo ngược tình trạng mất ngủ gây ra bởi hóa chất [5], [6].
Các nghiên cứu thực nghiệm nổi bật về hiệu quả gây ngủ
Hiệu quả cải thiện giấc ngủ của ngũ vị tử bắc đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình dược lý hành vi độc lập trên động vật. Trong một thử nghiệm năm 2016 sử dụng dịch chiết ngũ vị tử bắc bằng công nghệ CO2 siêu tới hạn (SFES), các nhà khoa học nhận thấy dịch chiết này làm giảm hoạt động vận động tự nhiên của chuột nhắt theo mức liều từ 10 đến 200 mg/kg [1]. Ở các mức liều uống 50 mg/kg, 100 mg/kg và 200 mg/kg, dịch chiết SFES thể hiện tác dụng gây ngủ hiệp đồng mạnh mẽ với thuốc ngủ pentobarbital, đồng thời đảo ngược tình trạng mất ngủ do caffeine và PCPA gây ra [1].
Nghiên cứu năm 2014 tập trung vào hoạt chất schizandrin đơn lẻ ở mức liều tiêm từ 5 đến 45 mg/kg trên chuột nhắt [5]. Kết quả cho thấy schizandrin làm giảm hoạt động vận động phụ thuộc vào liều lượng, rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ và kéo dài tổng thời gian ngủ khi phối hợp cùng thuốc ngủ [5]. Điều thú vị là khi dùng đơn độc ở liều cao nhất 45 mg/kg, schizandrin không tự ý gây ngủ cưỡng bức mà chỉ tạo trạng thái an dịu thần kinh [5]. Tác dụng gây ngủ của hoạt chất này không bị ức chế bởi flumazenil, minh chứng cho sự can thiệp chủ yếu qua hệ serotonergic [5].
Cùng năm 2014, một nghiên cứu khác khảo sát hoạt chất gomisin N tinh khiết từ quả ngũ vị tử bắc cũng ghi nhận kết quả tương tự [6]. Gomisin N ở dải liều 5 đến 45 mg/kg giúp kéo dài thời gian ngủ rõ rệt trên mô hình chuột dùng pentobarbital và khôi phục giấc ngủ sau khi bị kích thích bởi caffeine [6]. Khác với schizandrin, tác dụng hỗ trợ giấc ngủ của gomisin N bị đối kháng một phần bởi flumazenil, chứng minh hợp chất này tác động phối hợp lên cả thụ thể GABAA lẫn hệ thống serotonergic [6].
Bên cạnh dạng dùng tươi hay phơi khô thông thường, ngũ vị tử chế rượu cũng là một dạng bào chế cổ truyền đáng chú ý. Nghiên cứu năm 2021 tiến hành trên chuột bị stress không thể đoán trước mạn tính (CUSP) uống dịch chiết trong 5 tuần đã phát hiện dạng chế rượu chứa hàm lượng các lignan như schisandrin, gomisin D, schizandrin B cao hơn mẫu thô [7]. Cả hai dạng đều giúp giảm hành vi lo âu, cải thiện viêm thần kinh vùng hồi hải mã và điều chỉnh cân bằng hệ vi sinh đường ruột [7].
Bằng chứng khoa học: Lợi ích thực tế và những giới hạn
Từ chuỗi dữ liệu thực nghiệm phong phú, có thể khẳng định các hợp chất trong ngũ vị tử bắc sở hữu tiềm năng dược lý rất lớn đối với hệ thần kinh. Dược liệu này không chỉ hỗ trợ đưa cơ thể vào trạng thái nghỉ ngơi thông qua việc hạ thấp phản ứng căng thẳng của trục HPA mà còn điều hòa các thụ thể giấc ngủ quan trọng [2]. Khả năng đảo ngược trạng thái tỉnh táo quá mức do caffeine mang lại hy vọng lớn cho những người có thói quen sử dụng chất kích thích vào ban ngày dẫn đến trằn trọc ban đêm [1], [5].
Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm động vật đến tách trà thực tế trên bàn của người tiêu dùng vẫn còn khá xa. Toàn bộ các thử nghiệm kể trên đều được thực hiện trên chuột cống hoặc chuột nhắt, sử dụng các dạng chiết xuất tinh khiết hóa cao như dịch chiết CO2 siêu tới hạn hoặc hoạt chất tinh lập [1], [3]. Hàm lượng lignan tan vào một tách trà hãm bằng nước sôi thông thường tại nhà có thể thấp hơn rất nhiều so với liều lượng can thiệp trong nghiên cứu thực nghiệm [1], [3]. Do đó, người dùng không thể kỳ vọng một tách trà ngũ vị tử có thể lập tức dập tắt cơn mất ngủ kinh niên như một liều thuốc ngủ theo đơn.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc trị mất ngủ
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem ngũ vị tử như một loại thuốc an thần tức thì, uống một ly là sẽ chìm vào giấc ngủ sâu ngay lập tức. Các nghiên cứu đã nhấn mạnh rằng ngay cả hoạt chất đơn lẻ như schizandrin hay gomisin N ở liều cao 45 mg/kg cũng không tự kích hoạt giấc ngủ nếu không có các yếu tố hiệp đồng sinh học tự nhiên của cơ thể [5], [6]. Thảo mộc này đóng vai trò hỗ trợ điều hòa và đưa hệ thần kinh về trạng thái cân bằng hơn là cưỡng ép giấc ngủ [2], [3].
Một ngộ nhận khác là quan niệm trà thảo mộc hoàn toàn lành tính nên có thể uống càng đặc, càng nhiều vào sát giờ đi ngủ thì hiệu quả càng cao. Việc nạp một lượng lớn chất lỏng ngay trước khi lên giường chắc chắn sẽ kích thích bàng quang, gây tiểu đêm và phá vỡ cấu trúc chu kỳ giấc ngủ tự nhiên. Hơn nữa, ngũ vị tử có vị chua đặc trưng do chứa nhiều acid hữu cơ [1]. Uống trà quá đậm đặc khi bụng đói vào buổi tối có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, ợ chua, tạo cảm giác cồn cào khiến việc đi vào giấc ngủ trở nên khó khăn hơn.
Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng
Mặc dù ngũ vị tử bắc là dược liệu quý, không phải ai cũng phù hợp để sử dụng tùy tiện mỗi tối. Những người đang mắc các bệnh lý liên quan đến viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc hội chứng trào ngược dạ dày thực quản nên hết sức thận trọng do tính chất kích thích tiết dịch vị từ vị chua của quả [1]. Uống vào buổi tối có thể làm gia tăng cảm giác nóng rát vùng thượng vị.
Đặc biệt, những người đang sử dụng các thuốc an thần, thuốc chống lo âu theo đơn của bác sĩ cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng. Các nghiên cứu đã chỉ ra hoạt chất của ngũ vị tử có tác dụng hiệp đồng rõ rệt với các thuốc ức chế thần kinh trung ương như barbiturate và tác động lên các thụ thể GABAA [1], [3]. Sự kết hợp không có kiểm soát có thể dẫn đến hiện tượng ức chế thần kinh quá mức hoặc buồn ngủ gà gật vào ban ngày. Phụ nữ có thai, người cho con bú và người có bệnh nền mạn tính cũng cần có sự tư vấn y khoa chuyên biệt trước khi áp dụng.
Hướng dẫn cách dùng trà ngũ vị tử hợp lý trong sinh hoạt
Để khai thác tối đa lợi ích thư giãn thần kinh từ ngũ vị tử bắc mà không gây xáo trộn nhịp sinh hoạt, thời điểm dùng là yếu tố then chốt. Thay vì uống ngay sát giờ lên giường, bạn nên thưởng thức tách trà trước khi ngủ khoảng 1,5 đến 2 tiếng. Khoảng thời gian này giúp hệ tiêu hóa kịp xử lý lượng nước tiếp nạp, hạn chế tình trạng gián đoạn giấc ngủ do thức dậy đi vệ sinh giữa đêm, đồng thời tạo điều kiện cho các hoạt chất bắt đầu tương tác dịu nhẹ lên hệ thần kinh [2].
Về cách pha chế, chỉ nên dùng một lượng nhỏ quả ngũ vị tử khô, hãm cùng nước nóng trong bình kín khoảng 10 đến 15 phút để các hoạt chất lignan và acid amin tiết dần ra nước [2], [1]. Vì trà có vị chua thanh xen lẫn vị đắng nhẹ, người dùng có thể kết hợp thêm một chút thảo mộc có tính chất bình hòa như hoa cúc để làm dịu vị giác. Tránh pha trà quá đặc và không nên thêm nhiều đường tinh luyện vào buổi tối, bởi lượng đường tăng nhanh trong máu có thể gây dao động đường huyết và kích thích sự tỉnh táo không mong muốn.
Trà ngũ vị tử bắc thực sự là một liệu pháp tự nhiên đầy hứa hẹn giúp giải tỏa lo âu, xoa dịu phản ứng căng thẳng của cơ thể sau một ngày mệt mỏi [2], [7]. Tuy nhiên, dược liệu này chỉ đóng vai trò hỗ trợ và không thể thay thế cho lối sống điều độ, vệ sinh giấc ngủ khoa học hay các phác đồ điều trị chuyên khoa. Hãy xem việc thưởng thức một tách trà ấm như một nghi thức thư giãn tinh thần nhẹ nhàng, lắng nghe phản ứng của cơ thể và tìm kiếm sự tư vấn y khoa khi tình trạng mất ngủ kéo dài dai dẳng.
