Nhiều phụ nữ muốn giảm cân nhanh sau sinh bằng chế độ ăn cắt giảm carbohydrate (low-carb). Tuy nhiên, hiện tượng mệt mỏi rã rời và cảm giác choáng váng thường xuất hiện khi áp dụng cách ăn này.

Dữ liệu khoa học hiện tại chưa có nghiên cứu thử nghiệm trực tiếp về chế độ ăn low-carb hay tình trạng hạ đường huyết ở phụ nữ sau sinh. Bằng chứng hiện có chủ yếu chỉ ra rằng tạo sữa là quá trình đòi hỏi tiêu hao năng lượng cực lớn, và sự thiếu hụt calo cùng cạn kiệt glucose sẽ trực tiếp gây suy kiệt cơ thể [1], [2].

Tạo sữa tiêu tốn lượng calo khổng lồ

Nuôi con bằng sữa mẹ là giai đoạn tiêu tốn nhiều năng lượng nhất trong toàn bộ chu kỳ sinh sản của nữ giới [2], [3], [4]. Mức tiêu hao năng lượng cho thai kỳ và tạo sữa có thể chênh lệch từ 10 đến 20 lần giữa những người có cùng thể trạng [5].

Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật cho thấy chuột mẹ lấy khoảng 90% năng lượng tạo sữa trực tiếp từ thức ăn hàng ngày, chỉ một phần nhỏ rút từ dự trữ cơ thể [6]. Khi nhu cầu tạo sữa tăng, việc phụ thuộc vào thức ăn nạp vào càng trở nên rõ rệt [6].

Nguy cơ khi mẹ sau sinh ăn thiếu năng lượng

Khi khẩu phần ăn không đủ, cơ thể buộc phải huy động mô mỡ và năng lượng dự trữ để bù đắp [2], [7]. Nghiên cứu theo dõi 23 phụ nữ tại vùng nông thôn Amazon cho thấy phong tục kiêng khem ăn uống trong 40 ngày sau sinh khiến lượng calo nạp vào không đủ, dẫn đến sụt cân, giảm chỉ số khối cơ thể (BMI) và giảm mạnh lượng mỡ vùng đùi, hông, eo [2].

Một nghiên cứu theo dõi suốt 24 tháng ở phụ nữ Philippines cho thấy cho con bú kéo dài kết hợp khẩu phần ăn ít calo làm gia tăng đáng kể nguy cơ suy kiệt nguồn năng lượng dự trữ của người mẹ [8]. Việc tăng năng lượng nạp vào từ thức ăn là giải pháp chính giúp giảm thiểu tình trạng hao hụt này [8]. Khi bị giới hạn thức ăn, cơ thể phụ nữ có xu hướng giảm tiêu hao cho hoạt động thể lực hơn là đẩy nhanh tốc độ phân giải mỡ [7].

Cơ chế gây mệt mỏi: Cạn kiệt glycogen và glucose

Dù chưa có thử nghiệm low-carb trên mẹ cho con bú, cơ chế sinh lý cơ bản chỉ ra rằng cạn kiệt nguồn glycogen và glucose sẵn có trong máu là một trong những yếu tố then chốt gây kiệt sức [1]. Nghiên cứu vận động năm 1998 cho thấy sự cạn kiệt glucose, kết hợp áp lực tim mạch và tích tụ lactate, là nguyên nhân xác định thời điểm khởi phát mệt mỏi [1].

Khi mẹ đang cho con bú thực hiện chế độ ăn cắt giảm carbohydrate quá mức, lượng calo tổng thể và nguồn cung glucose cho cơ thể sụt giảm. Trong khi đó, tuyến vú vẫn liên tục đòi hỏi nguyên liệu để vận hành. Sự thiếu hụt kép này khiến nguồn dự trữ cạn kiệt nhanh chóng, dẫn đến cảm giác kiệt sức và triệu chứng tương tự hạ đường huyết.

Những điều nghiên cứu chưa giải đáp

Các nghiên cứu hiện tại chưa đưa ra con số chính xác về lượng carbohydrate tối thiểu mà mẹ sau sinh cần nạp mỗi ngày. Tỷ lệ phụ nữ gặp biến chứng hạ đường huyết lâm sàng do low-carb khi đang nuôi con bằng sữa mẹ cũng chưa được thống kê cụ thể. Đồng thời, ảnh hưởng của việc cắt giảm tinh bột đối với chất lượng vi chất trong sữa mẹ vẫn cần thêm nghiên cứu để làm rõ.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Phụ nữ đang nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ không nên vội vã cắt giảm calo hoặc tinh bột [7], [8]. Mẹ sinh con đầu lòng hoặc người có thể trạng ban đầu gầy gò cần đặc biệt lưu ý, do nguồn dự trữ cơ thể vốn ít hơn nên dễ kiệt sức hơn khi tiết sữa [3]. Những người từng có tiền sử hạ đường huyết hoặc đang gặp vấn đề chuyển hóa cần có sự đồng hành của nhân viên y tế trước khi thay đổi thực đơn.