Thiếu máu do thiếu sắt là vấn đề sức khỏe phổ biến, thúc đẩy nhiều người tìm đến các nguồn bổ sung vi lượng tự nhiên [1]. Trong các lựa chọn thực vật, vi tảo Spirulina thường được nhắc đến như một nguồn dồi dào dưỡng chất. Tuy nhiên, khả năng hấp thu loại sắt này và nguy cơ thực sự đối với các nhóm đối tượng khác nhau vẫn là câu hỏi cần câu trả lời rõ ràng.
Các bằng chứng lâm sàng hiện có cho thấy Spirulina có thể hỗ trợ cải thiện nồng độ sắt và các chỉ số hồng cầu ở những người bị thiếu hụt vi chất hoặc bệnh viêm đường ruột mạn tính [1, 2]. Dù vậy, hiệu quả này không đồng đều trên mọi nhóm dân số và phụ thuộc rất lớn vào tình trạng sinh lý của người sử dụng [2].
Cơ chế sinh khả dụng của sắt từ vi tảo
Sắt trong khẩu phần ăn hàng ngày tồn tại ở hai dạng chính: sắt heme (có trong mô động vật) và sắt phi-heme (chủ yếu trong thực vật và vi tảo). Dạng sắt phi-heme thường có tỷ lệ hấp thu thấp hơn và dễ bị ảnh hưởng bởi các chất ức chế trong chế độ ăn.
Đối với Spirulina, hàm lượng khoáng chất tự nhiên phân bổ trong cấu trúc tế bào sinh học giúp cơ thể dung nạp mà ít gây ra các tác dụng phụ tiêu hóa như dạng muối sắt vô cơ liều cao. Khi đi vào đường tiêu hóa, nguồn vi chất này cần môi trường thuận lợi để giải phóng ion sắt, chuyển hóa và hấp thu qua niêm mạc ruột. Ở các mô hình phục hồi dinh dưỡng, việc dùng vi tảo kết hợp cùng ngũ cốc cho thấy khả năng cải thiện tình trạng sắt tốt hơn so với các nguồn dinh dưỡng thông thường [3].
Mặc dù vậy, quá trình hấp thu sắt trong cơ thể chịu sự điều hòa chặt chẽ bởi các tín hiệu viêm nhiễm [1]. Khi xuất hiện tình trạng viêm cận lâm sàng, sự hấp thu sắt tổng thể bị suy giảm [1]. Do đó, giá trị sinh học của sắt từ thực phẩm hay chất bổ sung phụ thuộc rất nhiều vào tình trạng viêm bên trong cơ thể người dùng [1].
Bằng chứng lâm sàng ở trẻ nhỏ và phụ nữ
Nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2021 tại Kenya đã đánh giá tác động của hỗn hợp Spirulina phối hợp đậu nành ngô trên trẻ từ 6 đến 23 tháng tuổi bị thiếu máu thiếu sắt [3]. Kết quả ghi nhận nhóm sử dụng hỗn hợp chứa Spirulina có tỷ lệ hồi phục thiếu máu thiếu sắt cao hơn và nhanh hơn rõ rệt so với nhóm dùng hỗn hợp vi chất thông thường [3]. Các nhà nghiên cứu kết luận Spirulina có thể dùng để tăng cường vi chất nhằm xử lý tình trạng thiếu máu thiếu sắt ở quy mô hộ gia đình [3]. Nghiên cứu cũng dẫn chứng việc cải thiện tình trạng dinh dưỡng ở phụ nữ mang thai khi dùng bột vi tảo phối hợp với đậu nành [3].
Tại Zambia, một thử nghiệm ngẫu nhiên công bố năm 2019 bổ sung vi chất từ tảo Spirulina platensis cho nhũ nhi ghi nhận khả năng rút ngắn thời gian đạt mốc phát triển vận động, cụ thể là trẻ biết đi độc lập sớm hơn [4]. Mặc dù nghiên cứu này không trực tiếp đánh giá tình trạng thiếu máu, các tác giả nhận định hiệu quả hỗ trợ vận động có thể liên quan gián tiếp đến việc cải thiện hấp thu sắt hoặc giảm tỷ lệ mắc các bệnh đường hô hấp ở trẻ [4].
Tuy vậy, bức tranh lâm sàng về việc bổ sung sắt rộng rãi ở trẻ nhỏ vẫn còn nhiều tranh luận. Một tổng quan hệ thống năm 2015 của Cơ quan Dịch vụ Phòng ngừa Hoa Kỳ (USPSTF) trên trẻ 6 đến 24 tháng tuổi chỉ ra các thử nghiệm bổ sung sắt định kỳ cho kết quả không nhất quán về tỷ lệ mắc bệnh thiếu máu thiếu sắt, đồng thời phần lớn không ghi nhận lợi ích rõ rệt trên sự tăng trưởng thể chất hay phát triển thần kinh [5].
Tương tự, tổng quan hệ thống năm 2015 của USPSTF trên phụ nữ mang thai cũng cho thấy dù việc bổ sung sắt giúp cải thiện các chỉ số huyết học của người mẹ, các bằng chứng lâm sàng về kết cục chu sinh, cân nặng sơ sinh hay tuổi thai vẫn không có sự nhất quán [6]. Đến năm 2016, một tổng quan hệ thống khác gồm 23 thử nghiệm lâm sàng (3.525 phụ nữ) phân tích rằng việc bổ sung sắt dạng uống làm tăng ferritin huyết thanh nhiều hơn là hemoglobin, cho thấy sự tích lũy dự trữ sắt diễn ra trước khi cải thiện khả năng vận chuyển oxy của máu [7].
Tác động trên người trưởng thành viêm ruột và béo phì
Hiệu quả sinh khả dụng của sắt từ Spirulina thể hiện rất tích cực ở người mắc các bệnh lý tiêu hóa mạn tính. Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng với giả dược năm 2023 trên 80 người trưởng thành mắc bệnh viêm loét đại tràng đã kiểm chứng việc can thiệp 1 gram Spirulina mỗi ngày (chia làm 2 viên 500 mg) trong 8 tuần [8]. Kết quả trên 73 người hoàn thành nghiên cứu cho thấy nhóm dùng Spirulina tăng đáng kể nồng độ sắt huyết thanh (p = 0,04) và thể tích trung bình hồng cầu (p = 0,004) so với nhóm giả dược [8].
Đồng thời, nhóm dùng tảo duy trì được lượng hồng cầu và dung tích hồng cầu ổn định, trong khi nhóm giả dược bị suy giảm đáng kể các chỉ số này [8]. Xét nghiệm máu ẩn trong phân không ghi nhận sự sai khác có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm, chứng minh mức liều 1 g/ngày hỗ trợ tốt các thông số thiếu máu mà không gây kích ứng hay chảy máu tiêu hóa [8].
Trái ngược với nhóm bệnh nhân viêm loét đại tràng, tác động của Spirulina lên lượng sắt lại diễn biến theo chiều hướng khác trên nhóm người béo phì có tăng huyết áp. Thử nghiệm mù đôi năm 2016 trên 50 người béo phì đang điều trị tăng huyết áp sử dụng liều 2 gram Spirulina maxima mỗi ngày trong 3 tháng cho kết quả bất ngờ: nồng độ sắt trong huyết tương sụt giảm đáng kể [2]. Tình trạng béo phì vốn đi kèm với sự rối loạn cân bằng nội môi sắt và giảm nồng độ các khoáng chất như magie, kẽm [2]. Kết quả này khẳng định Spirulina tác động mạnh mẽ đến chuyển hóa khoáng chất, nhưng không phải lúc nào cũng làm tăng lượng sắt tuần hoàn ở mọi đối tượng [2].
Tạp chất và nguy cơ tích tụ trong vi tảo
Một vấn đề cần đặc biệt lưu tâm khi tiêu thụ sinh khối vi tảo và tảo biển là nguy cơ nhiễm tạp chất môi trường. Tảo là loài sinh vật có đặc tính hấp thụ và tích lũy mạnh các khoáng chất cũng như các kim loại nặng từ môi trường nước nuôi trồng.
Nếu nguồn nước nuôi cấy không được kiểm soát nghiêm ngặt, tảo có thể tích lũy các chất độc hại như chì, thủy ngân, asen hoặc cadimi. Khi người tiêu dùng sử dụng các chế phẩm này trong thời gian dài nhằm mục đích bổ sung vi lượng, nguy cơ phơi nhiễm kim loại nặng là hoàn toàn có thể xảy ra.
Ngoài kim loại nặng, nguồn vi tảo tự nhiên hoặc thu hoạch từ các hồ tự nhiên có thể lẫn các độc tố sinh học như microcystin từ vi khuẩn lam khác. Các tạp chất này gây độc cho gan và thận nếu tích tụ kéo dài. Vì vậy, khả năng cung cấp sắt sinh học an toàn phụ thuộc trực tiếp vào độ tinh khiết và công nghệ kiểm soát nuôi trồng của nhà sản xuất.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người mắc bệnh thừa sắt (hemochromatosis) hoặc có nồng độ ferritin huyết thanh cao tuyệt đối không nên tùy tiện dùng vi tảo nhằm mục đích bổ sung vi chất dinh dưỡng.
Người béo phì kèm tăng huyết áp cần theo dõi chặt chẽ vì bằng chứng lâm sàng cho thấy dùng 2 g Spirulina mỗi ngày trong 3 tháng có thể làm giảm nồng độ sắt huyết tương [2]. Việc tự ý sử dụng có thể làm xáo trộn thêm tình trạng cân bằng khoáng chất vốn đã bất ổn ở nhóm đối tượng này [2].
Bệnh nhân mắc các bệnh tự miễn hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng, do sinh khối tảo có các hoạt tính sinh học ảnh hưởng lên hệ miễn dịch.
Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ chỉ nên sử dụng các sản phẩm bổ sung vi chất đã qua kiểm định độ tinh khiết nghiêm ngặt, dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế để tránh nguy cơ nhiễm kim loại nặng hoặc mất cân đối dinh dưỡng.
Hướng dẫn sử dụng và tối ưu hóa hấp thu
Đối với người lớn có nhu cầu cải thiện các thông số huyết học (như trường hợp thiếu hụt dinh dưỡng hoặc viêm đại tràng), mức liều can thiệp đã được kiểm chứng an toàn trong nghiên cứu lâm sàng là 1 gram mỗi ngày (tương đương 2 viên 500 mg), dùng liên tục trong 8 tuần [8].
Để tăng cường hấp thu dạng sắt phi-heme từ vi tảo, người dùng nên kết hợp cùng các nguồn cung cấp vitamin A hoặc thực phẩm giàu tiền chất này, bởi nghiên cứu cho thấy vitamin A giúp cải thiện hiệu quả của việc bổ sung sắt ngay cả khi cơ thể đang có phản ứng viêm [1]. Ngược lại, nên tránh uống tảo cùng lúc với trà đặc, cà phê hoặc sữa, vì tannin và canxi nồng độ cao có thể cản trở sự hấp thu sắt ở ruột.
Nên uống tảo vào ban ngày, cùng hoặc ngay sau bữa ăn nhẹ để hạn chế cảm giác khó chịu ở đường tiêu hóa đối với những người có cơ địa nhạy cảm. Luôn lựa chọn các thương hiệu có chứng nhận kiểm nghiệm độc lập về hàm lượng kim loại nặng và độc tố vi nấm.
Spirulina là nguồn bổ sung vi lượng hữu ích, có khả năng hỗ trợ cải thiện tình trạng thiếu máu thiếu sắt ở các nhóm đối tượng cụ thể như trẻ suy dinh dưỡng hay người viêm loét đại tràng [1, 2]. Tuy nhiên, tác động của vi tảo lên chuyển hóa sắt rất phức tạp và có thể làm giảm sắt huyết tương ở người béo phì [2]. Việc bổ sung cần dựa trên xét nghiệm vi chất định kỳ và tư vấn từ bác sĩ, thay vì tự ý dùng kéo dài.
