Nhiều người bệnh ung thư và thân nhân thường tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên với hy vọng kéo dài sự sống hoặc loại bỏ khối u. Trong số đó, cây móng mèo, tên khoa học là Uncaria tomentosa hay Una de gato, thường được đồn thổi như một vị cứu tinh có khả năng tiêu diệt tế bào ác tính [1], [2]. Mạng xã hội xuất hiện dày đặc các thông tin cho rằng dùng thảo dược này giúp tiêu u, tránh hóa xạ trị đau đớn.
Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên cơ sở khoa học là: Cây móng mèo chưa từng được chứng minh chữa khỏi ung thư trên cơ thể người. Mọi tác dụng ức chế khối u hiện nay mới chỉ được ghi nhận trong đĩa nuôi cấy tế bào nhân tạo hoặc mô hình chuột thí nghiệm. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ phác đồ y khoa chuẩn để dùng loại thảo dược này.
Cơ chế tác động sinh học trong phòng thí nghiệm
Trong y học cổ truyền Nam Mỹ, cây móng mèo vốn được dùng để hỗ trợ cải thiện viêm khớp, viêm dạ dày và một số tình trạng viêm nhiễm [1], [2]. Loại cây này thuộc họ Thiến thảo (Rubiaceae), thân leo bản địa vùng Amazon [1], [3]. Khi nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, các chuyên gia phát hiện dịch chiết từ cây sở hữu một số hoạt tính kháng viêm và kìm hãm tế bào [1], [2].
Cơ chế chủ yếu được quan sát gồm việc kích hoạt quá trình tự chết theo chương trình của tế bào (apoptosis) [1], [3]. Thông qua việc kích hoạt enzyme caspase 3, dịch chiết vỏ rễ thúc đẩy các tế bào u tự phân hủy theo chu trình sinh học tự nhiên [1].
Bên cạnh đó, các hợp chất trong cây móng mèo còn tác động lên phản ứng viêm thông qua yếu tố phiên mã NF-kappaB [4]. Cây có khả năng ức chế giải phóng cytokine gây viêm TNF-alpha phụ thuộc vào con đường tín hiệu này trên dòng tế bào bạch cầu đơn nhân THP-1, đồng thời gia tăng sự chết của tế bào khi tín hiệu NF-kappaB bị chặn [4]. Việc giảm bớt phản ứng viêm mạn tính và kích thích tế bào u tự chết là lý do thảo dược này thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu [1], [4].
Các bằng chứng tế bào trong ống nghiệm nói gì?
Khảo sát đầu tiên vào năm 2001 đã phân tách các phân đoạn sắc ký từ vỏ và lá của cây móng mèo để thử nghiệm trên dòng tế bào ung thư vú người MCF7 [2]. Nghiên cứu phát hiện dịch chiết có hoạt tính ức chế tăng sinh trực tiếp, cô lập được 2 phân đoạn hoạt tính có nồng độ ức chế 50% sự phát triển (IC50) lần lượt là 10 mg/ml và 20 mg/ml [2]. Ở nồng độ đậm đặc 100 mg/ml, khả năng ức chế tăng sinh tế bào ung thư vú đạt mức khoảng 90% [2].
Đến năm 2017, một nghiên cứu khác công bố việc phân lập nhóm polyphenol từ lá cây móng mèo bằng nhựa Diaion HP-20 [5]. Các nhà khoa học xác định được 32 hợp chất phenolic khác nhau, đồng thời đo lường khả năng hấp thụ gốc oxy hóa (ORAC) dao động từ 3,2 đến 11,8 mumol TE/mg tùy từng phân đoạn [5]. Khi thử nghiệm độc tế bào trên dòng ung thư biểu mô dạ dày AGS và ung thư đại tràng SW620, chỉ số IC50 đạt kết quả tốt nhất trong khoảng 71,4 đến 75,6 microg/mL [5]. Nghiên cứu chỉ ra hàm lượng proanthocyanidin tổng thể liên quan chặt chẽ đến độc tính tế bào chọn lọc đối với tế bào ung thư dạ dày (hệ số R2 = 0,820) và ung thư đại tràng (R2 = 0,843) [5].
Cũng trong năm 2017, một thử nghiệm khác xem xét tác động của nước sắc lá móng mèo lên dòng tế bào ung thư gan HepG2 và tế bào nguyên bào sợi da người bình thường NHDF [6]. Kết quả cho thấy ở nồng độ 145 microg/mL, dịch sắc khiến 22% tế bào ung thư gan bị nhuộm đỏ do chết tế bào, tăng tích lũy tế bào bước vào giai đoạn chết theo chu trình [6]. Ngược lại, trên dòng tế bào da bình thường NHDF, cùng mức nồng độ này không làm thay đổi hình thái tế bào và không gia tăng tế bào chết [6].
Bước tiến trên động vật và những giới hạn rõ rệt
Cho đến nay, dữ liệu trên cơ thể sống vẫn còn rất sơ khởi. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá dịch chiết cồn và dịch chiết đệm muối (PBS) của cây móng mèo trên dòng tế bào u hắc tố B16-BL6 ở chuột [3]. Dịch chiết giúp giảm tới 80% sự phát triển của tế bào ung thư da chuột và gia tăng hiện tượng tự chết của tế bào trong đĩa cấy, trong đó dịch cồn cho hiệu quả vượt trội hơn dịch nước [3].
Khi tiến hành tiêm dịch chiết móng mèo trên chuột thí nghiệm C57/bl mang khối u, các nhà nghiên cứu ghi nhận khối lượng u giảm 59 ± 13% và kích thước u giảm 40 ± 9% [3]. Khảo sát mô bệnh học cho thấy sự sụt giảm mạnh dấu ấn tăng sinh tế bào Ki-67 cùng các dấu ấn sinh mạch khối u [3].
Dù kết quả trên chuột rất đáng chú ý, giới khoa học nhấn mạnh đây chưa phải bằng chứng chữa bệnh cho con người [3]. Chuột thí nghiệm có kích thước cơ thể nhỏ, hệ thống chuyển hóa, miễn dịch và hấp thu thuốc hoàn toàn khác biệt so với người. Hơn nữa, việc tiêm dịch chiết trực tiếp trong phòng thí nghiệm khác xa việc bệnh nhân uống bột thảo dược qua đường tiêu hóa [3].
Hiểu lầm phổ biến: Đánh đồng ống nghiệm với chữa bệnh thực tế
Sai lầm nghiêm trọng nhất của người tiêu dùng là đánh đồng cụm từ "tiêu diệt tế bào u trong ống nghiệm" với việc "uống vào sẽ khỏi bệnh ung thư". Trong môi trường nhân tạo vô trùng, việc cho một nồng độ chiết xuất thảo mộc đậm đặc tiếp xúc trực tiếp có thể dễ dàng làm vỡ hoặc giết chết tế bào [2], [5], [6].
Tuy nhiên, khi đưa một hợp chất vào cơ thể người thông qua đường ăn uống, các hoạt chất phải vượt qua dịch axit dạ dày, men tiêu hóa, hấp thu qua thành ruột và qua gan chuyển hóa [5], [6]. Phần lớn các phân tử có thể bị phân hủy, biến đổi cấu trúc hoặc không đạt đủ nồng độ cần thiết trong máu để đi tới khối u. Hiện tượng tiêu diệt tế bào trong đĩa thí nghiệm vì thế không đồng nghĩa với tác dụng chữa bệnh ngoài đời sống [2], [6].
Ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng?
Người mắc bệnh ung thư đang trong quá trình hóa trị, xạ trị hoặc điều trị đích tuyệt đối không được tự ý sử dụng cây móng mèo. Việc dung nạp các chất chống oxy hóa liều cao từ thảo dược có thể làm giảm hiệu lực tiêu diệt tế bào ác tính của thuốc điều trị quy chuẩn [5], [6].
Những người mắc bệnh tự miễn hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch cũng phải hết sức cẩn trọng do đặc tính kích hoạt và điều hòa miễn dịch phức tạp của loại cây này [3], [4]. Người chuẩn bị phẫu thuật, phụ nữ có thai, người có bệnh lý dạ dày cấp tính hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc chuyển hóa qua gan không nên dùng móng mèo khi chưa có chỉ định chuyên môn [1], [2]. Luôn hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào.
Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn?
Cây móng mèo hiện nay chỉ nên được nhìn nhận như một loại dược liệu dân gian đang trong giai đoạn khảo nghiệm tiền lâm sàng, không phải là thuốc đặc trị ung thư [1], [3]. Nếu người tiêu dùng muốn dùng các chế phẩm trà hoặc thực phẩm bổ sung từ móng mèo để hỗ trợ giảm đau khớp hay tăng cường miễn dịch thông thường, cần chọn các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định y tế [3], [4].
Liều lượng bổ sung phải tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn trên nhãn mác của nhà sản xuất, tuyệt đối không tự ý gom mua vỏ cây, lá cây khô không rõ nguồn gốc về sắc uống đậm đặc [2], [6]. Cần theo dõi chặt chẽ phản ứng của cơ thể, ngưng sử dụng ngay nếu xuất hiện triệu chứng khó chịu đường tiêu hóa hoặc dị ứng.
Cây móng mèo thể hiện những hoạt tính sinh học tiềm năng trong việc ức chế sự nhân lên của một số dòng tế bào ung thư trên đĩa thí nghiệm và mô hình chuột [2], [3]. Tuy nhiên, từ thí nghiệm ban đầu đến một viên thuốc điều trị ung thư trên người là chặng đường rất dài và cần nhiều thử nghiệm lâm sàng ngặt nghèo. Người bệnh cần giữ vững niềm tin vào y học thực chứng, kiên trì theo đuổi phác đồ của bác sĩ để đảm bảo cơ hội sống tốt nhất.
