Sự thật về tác dụng bồi bổ, mau lành vết thương của cá trê

Dân gian thường truyền tai nhau rằng ăn cá trê giúp bồi bổ cơ thể suy nhược và làm vết mổ, vết thương hở mau khô miệng. Món cá trê kho nghệ hay canh cá trê nấu bầu quen thuộc trong bữa cơm của người mới ốm dậy, phụ nữ sau sinh hoặc người vừa trải qua phẫu thuật. Liệu kinh nghiệm ẩm thực truyền thống này có cơ sở khoa học, hay thực chất chỉ là ngộ nhận?

Cá trê thực sự là nguồn cung cấp dồi dào chất đạm (protein), kẽm và các acid amin thiết yếu cho cơ thể. Khi mô bị rách hoặc hoại tử, cơ thể cần nguyên liệu để tái tạo tế bào, tổng hợp sợi collagen và bù đắp năng lượng tiêu hao. Dù vậy, tác dụng hỗ trợ phục hồi xuất phát từ giá trị dinh dưỡng toàn phần của thực phẩm, hoàn toàn khác với các đồn thổi rằng thịt cá trê chứa hoạt chất thần kỳ làm liền sẹo tức thì.

Dinh dưỡng và tiến trình hồi phục mô

Quá trình làm lành vết thương trải qua nhiều giai đoạn nối tiếp: cầm máu, viêm dọn dẹp tế bào chết, tăng sinh mô hạt và tái tạo cấu trúc da. Mỗi giai đoạn đều đòi hỏi sự tham gia của các dưỡng chất cơ bản.

Chất đạm từ thực phẩm cung cấp nguồn acid amin để tái tổng hợp mô hạt và nguyên bào sợi. Kẽm đóng vai trò xúc tác cho các enzyme phân chia tế bào và hỗ trợ hệ miễn dịch tại vị trí tổn thương. Khi thiếu hụt các chất này, vết loét dễ nhiễm khuẩn, chậm lên da non và kéo dài thời gian điều trị.

Do đó, bổ sung cá trê vào chế độ ăn đóng góp protein và khoáng chất cần thiết, tạo điều kiện thuận lợi cho cơ chế tự chữa lành của cơ thể. Tuy nhiên, việc ăn thịt cá trê hoàn toàn không tương đương với các biện pháp y tế hay các chế phẩm sinh học bôi ngoài da.

Khoa học nói gì về dịch tiết cá trê

Nhiều người thường nhầm lẫn giữa việc "ăn cá trê bồi bổ" với các nghiên cứu y sinh chuyên sâu sử dụng dịch chiết từ da loài cá này. Nghiên cứu thực tế chỉ ra tiềm năng dược lý nằm ở dịch nhầy biểu bì da cá trê khi bị kích thích, chứ không phải nằm ở phần thịt cá chế biến qua nhiệt độ ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên tạp chí khoa học đã phân tích cơ chế làm lành vết thương biểu bì từ chế phẩm dịch gel biểu bì cá trê vùng Vịnh Ả Rập (Arius bilineatus) ^[1]. Nghiên cứu tiến hành trên mô hình ấu trùng cá ngựa vằn chuyển gene Tg(mpx:GFP) bị cắt vây đuôi để đánh giá mức độ tái tạo mô ở ngày thứ 2 và ngày thứ 6 với cỡ mẫu n=10 ^[1]. Kết quả cho thấy toàn bộ phần dịch lipid (Ft) giúp tăng tái tạo mô vây đuôi theo liều lượng ^[1].

Các nhà khoa học phát hiện hai phân tử lipid đặc thù là acid béo furan (F6) và cholesta-3,5-diene (S5) trong dịch tiết này ^[1]. Tuy nhiên, khi thử nghiệm riêng rẽ ở nồng độ F6 từ 0 đến 10 microgam/ml và S5 từ 0 đến 5 microgam/ml (cao gấp 10 lần nồng độ tự nhiên trong Ft), chúng không kích thích tái tạo mô đáng kể trên cơ thể sống ^[1]. Thay vào đó, F6 và S5 đóng vai trò huy động bạch cầu trung tính và nguyên bào sợi ở giai đoạn viêm sớm của vết thương ^[1].

Nghiên cứu cũng thảo luận về việc chế phẩm gel biểu bì cá trê (PCEGS) chứa protein và lipid do cá trê tiết ra khi bị căng thẳng từng được bôi ngoài da để hỗ trợ làm lành các vết loét bàn chân do đái tháo đường không đáp ứng với điều trị thông thường trên người ^[1]. Khi kiểm tra trên vết thương da chuột cống cái, chế phẩm chứa cả protein và lipid này giúp mô hạt hình thành tốt hơn so với nhóm đối chứng dùng nước muối sinh lý ^[1].

Ngoài ra, ở góc độ sinh học phục hồi, râu của một số loài cá thuộc bộ cá da trơn (như cá trê) được biết đến với khả năng tái sinh kỳ diệu ^[2]. Tuy nhiên, các phát hiện này đều thuộc phạm vi nghiên cứu sinh học phát triển hoặc điều chế dược liệu bôi ngoài, không chứng minh việc tiêu thụ món cá trê nấu chín sẽ mang lại tác động cục bộ tương tự [1, 5].

Giới hạn bằng chứng và hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "ăn gì bổ nấy" hay "ăn cá trê giúp vết mổ nhanh liền miệng". Sự thật là protein và chất béo khi ăn vào bụng đều bị hệ tiêu hóa phân cắt hoàn toàn thành các acid amin tự do, peptide nhỏ và acid béo trước khi hấp thu vào máu. Mọi hoạt tính sinh học đặc biệt của protein hay peptide tự nhiên trong dịch cá trê đều bị phá hủy bởi acid dạ dày và men tiêu hóa.

Hơn nữa, các thử nghiệm lâm sàng dùng dịch da cá trê (PCEGS) trị loét tiểu đường áp dụng phương pháp bôi trực tiếp dịch tươi đã qua xử lý y tế tại chỗ, hoàn toàn không phải đường ăn uống ^[1]. Một số người còn tự ý đắp nhớt cá trê tươi hoặc thịt cá trê giã nát lên vết thương hở, điều này vô cùng nguy hiểm vì môi trường bùn nước chứa vô số vi khuẩn gây nhiễm trùng huyết và uốn ván.

Cá trê đơn thuần là nguồn đạm động vật lành mạnh, dễ tiêu, tương tự các loại cá nước ngọt khác như cá chép, cá quả hay cá rô phi.

Ai nên thận trọng khi ăn cá trê

Mặc dù giàu dưỡng chất, không phải ai cũng phù hợp để sử dụng cá trê thường xuyên:

• Người có cơ địa dị ứng cá nước ngọt: Cần tránh sử dụng để phòng ngừa các phản ứng quá mẫn, mề đay, khó thở.
• Người mắc bệnh gout hoặc acid uric máu cao: Cá trê chứa lượng purin ở mức trung bình; ăn quá nhiều trong bữa có thể làm tăng acid uric huyết thanh, kích hoạt cơn đau khớp cấp.
• Người đang có vết thương hở có bệnh nền gan, thận: Cần tính toán tổng lượng đạm dung nạp mỗi ngày theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị để tránh quá tải chuyển hóa.
• Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ: Chỉ nên sử dụng cá nuôi rõ nguồn gốc, tránh cá trê sống ở vùng nước tù đọng, ô nhiễm để giảm nguy cơ nhiễm kim loại nặng và hóa chất tồn dư.

Hướng dẫn sử dụng an toàn và hiệu quả

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của cá trê trong thực đơn phục hồi sức khỏe, cần lưu ý:

• Sơ chế sạch nhớt: Dùng muối hạt, nước chanh hoặc giấm chà xát kỹ thân cá, rửa sạch nhiều lần dưới vòi nước chảy. Bỏ mang, ruột và đường gân máu dọc sống lưng để giảm mùi tanh và loại bỏ vi khuẩn.
• Nấu chín hoàn toàn: Tuyệt đối không ăn cá trê tái, sống. Cần nấu chín kỹ qua các món kho, hấp, nấu canh chua hoặc nấu cháo để diệt trừ ký sinh trùng nguồn nước ngọt.
• Liều lượng cân đối: Người bình thường hoặc người hồi phục sau ốm có thể ăn 2-3 bữa cá mỗi tuần, mỗi bữa khoảng 100-150g thịt cá, luân phiên cùng các nguồn đạm nạc khác như thịt gà, trứng, đậu hũ.
• Phối hợp dinh dưỡng: Nấu cá trê cùng các loại rau củ giàu vitamin C (cà chua, dứa, rau ngót) và nghệ tươi để vừa tăng khẩu vị, vừa hỗ trợ tổng hợp collagen tự nhiên trong cơ thể.

Cá trê là thực phẩm bổ dưỡng, cung cấp nguồn đạm và vi chất quý giá giúp cơ thể tái tạo năng lượng sau ốm dậy. Tuy nhiên, người bệnh không nên thần thánh hóa công dụng chữa lành vết thương của cá trê mà bỏ qua chế độ chăm sóc y tế tiêu chuẩn và hướng dẫn của bác sĩ.