Nhiều người truyền tai nhau uống nước sắc hoặc viên uống chiết xuất từ hạt cần tây (celery seed) để trị đau nhức xương khớp và đào thải axit uric. Thói quen này xuất phát từ các kinh nghiệm dân gian và những lời quảng cáo về thảo dược tự nhiên hạ gút an toàn. Nhưng liệu hạt cần tây có thực sự làm hạ chỉ số axit uric như lời đồn?

Các công bố khoa học gần đây xác nhận hạt cần tây có chứa những hợp chất thực vật tác động tích cực đến chuyển hóa purin và phản ứng viêm. Dù vậy, phần lớn thử nghiệm mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên động vật, chưa thể xem là giải pháp thay thế phác đồ điều trị y khoa.

Cơ chế sinh bệnh gút và đích ngắm của thảo dược

Bệnh gút bắt nguồn từ tình trạng tăng axit uric máu, thường xác định khi nồng độ axit uric huyết thanh vượt ngưỡng 6,8 mg/dl [1]. Sự gia tăng này liên quan chặt chẽ đến sự hoạt hóa quá mức của enzym xanthine oxidase (XO) sau khi cơ thể tiêu nạp quá nhiều purin [1]. Axit uric dư thừa tích tụ và chuyển hóa thành các tinh thể urat (monosodium urate - MSU) lắng đọng tại ổ khớp, kích thích đại thực bào và bạch cầu trung tính kéo đến gây viêm sưng cấp tính [1].

Enzym XO đóng vai trò then chốt trong chu trình oxy hóa hypoxanthine thành xanthine, rồi từ xanthine chuyển thành axit uric [2]. Quá trình này đồng thời sinh ra các gốc oxy hóa tự do và thúc đẩy hiện tượng peroxy hóa lipid màng tế bào [2]. Vì thế, việc tìm kiếm các hợp chất tự nhiên có khả năng ức chế men XO là hướng đi trọng tâm nhằm kiểm soát sản sinh axit uric tận gốc [2, 4].

Hoạt chất luteolin trong hạt cần tây ức chế enzym ra sao?

Nghiên cứu công bố năm 2023 đã sử dụng kỹ thuật siêu lọc kết hợp sắc ký lỏng khối phổ (UF-LC-MS) để rà soát các chất có hoạt tính trong hạt cần tây [3]. Các nhà khoa học đã nhận diện được 32 hợp chất, bao gồm 14 loại flavonoid và 6 phenylpeptide [3].

Kết quả cho thấy nhiều chất có ái lực gắn kết và ức chế trực tiếp enzym xanthine oxidase (XOD) [3]. Đáng chú ý, chiết xuất thô từ hạt cần tây thể hiện khả năng ức chế enzym với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) là 1,98 mg/mL [3]. Hoạt chất luteolin thể hiện tác dụng ức chế mạnh với chỉ số IC50 đạt 69,23 micromol/L [3]. Các dẫn xuất khác của luteolin như luteolin-7-O-glucoside có IC50 là 975,83 micromol/L, luteolin-7-O-6'-malonyl glucoside có IC50 là 2018,37 micromol/L và luteolin-7-O-apinosyl glucoside có IC50 là 3140,51 micromol/L [3]. Một flavonoid khác là apigenin cũng cho thấy khả năng ức chế men XO với chỉ số IC50 đạt 92,56 micromol/L [3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu năm 2018 và 2021 cũng chỉ ra chiết xuất từ hạt và lá cây cần tây (Apium graveolens) có chứa nhóm furocoumarin, phenolic, dẫn xuất phthalide và các flavonoid giúp giảm nồng độ axit uric máu nhờ cơ chế ức chế enzym XO và xanthine dehydrogenase (XDH) [2, 3].

Bằng chứng từ các thử nghiệm trên chuột

Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã khảo sát hiệu quả của dịch chiết nước (CSAE) và chiết xuất dầu (CSOL) từ hạt cần tây trên các dòng gặm nhấm [1]. Thử nghiệm được tiến hành trên chuột bị gây tăng axit uric máu nhân tạo bằng kali oxonate và chiết xuất men [1]. Kết quả cho thấy cả hai dạng chiết xuất từ hạt cần tây đều làm giảm nồng độ axit uric huyết thanh và ức chế hoạt tính của men xanthine oxidase [1].

Bên cạnh hạ axit uric, nhóm điều trị bằng hạt cần tây ghi nhận sự suy giảm các gốc oxy hóa tự do (ROS), đồng thời gia tăng các enzym chống oxy hóa bảo vệ cơ thể như superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase trong huyết thanh [1]. Khi đánh giá trên chuột cống bị viêm khớp gút cấp tính do tiêm trực tiếp tinh thể MSU vào ổ khớp cổ chân, CSAE và CSOL giúp giảm phù nề khớp cổ chân rõ rệt và ngăn tế bào viêm xâm nhập [1]. Về mặt sinh hóa, chiết xuất hạt cần tây làm giảm các cytokine gây viêm gồm interleukin (IL)-1beta, TNF-alpha và làm tăng nồng độ cytokine kháng viêm IL-10 [1].

Nghiên cứu năm 2018 trên chuột nhắt bị tăng axit uric máu do kali oxonate cũng ghi nhận dịch chiết cần tây ức chế men XO và XDH tại gan phụ thuộc theo liều dùng, hạ axit uric và giảm peroxy hóa mỡ tại gan [2]. Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2022 phân lập các hợp chất flavone glycoside từ hạt cần tây chỉ ra rằng hoạt chất apiin liều cao có hiệu quả hạ axit uric máu trên chuột tương đương với thuốc allopurinol [4]. Dược chất trong hạt cần tây còn hỗ trợ chức năng thận khi làm giảm các chỉ số SUN và SCr, tăng cường khả năng lọc cầu thận để bài tiết axit uric ra ngoài [4].

Lợi ích ghi nhận và những hạn chế của bằng chứng khoa học

Các thử nghiệm đã chứng minh hạt cần tây chứa hệ thống hóa thực vật rất giá trị, tác động theo ba hướng: ức chế men tạo axit uric [1, 2, 4], tăng bài tiết qua đường tiểu [4] và chống viêm giảm sưng đau khớp [1].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là hầu hết các dữ liệu trên chỉ mới được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống) hoặc ở điều kiện tế bào sinh hóa nhân tạo [1, 2, 5]. Cơ thể người có hệ vi sinh đường ruột, tốc độ chuyển hóa và cơ chế hấp thu thảo dược khác biệt đáng kể so với loài gặm nhấm. Liều lượng hoạt chất được tinh chế và sử dụng trong nghiên cứu thường rất cô đặc, khác xa với việc tiêu thụ bột hạt hoặc nước hãm hạt thô tại gia đình. Do đó, giới khoa học chưa thể kết luận chắc chắn liều dùng chuẩn và hiệu quả thực tế của hạt cần tây trên người mắc bệnh gút mãn tính.

Hiểu lầm phổ biến khi dùng hạt cần tây trị gút

Hiểu lầm tai hại nhất là coi hạt cần tây có thể thay thế thuốc hạ axit uric như allopurinol hay febuxostat. Việc người bệnh tự ý bỏ thuốc được bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng hoàn toàn thực phẩm chức năng hạt cần tây có thể khiến axit uric bùng phát trở lại, tạo điều kiện cho tinh thể urat kết tủa nhiều hơn quanh khớp.

Một quan niệm sai lệch khác là ăn thật nhiều cần tây tươi hoặc uống hạt cần tây càng đặc càng tốt. Cần tây dạng rau ăn hàng ngày chứa lượng nước và chất xơ lớn, tỷ lệ dược chất không tương đồng với chiết xuất chuyên biệt trong các phân tích phòng thí nghiệm [4, 5]. Uống quá nhiều chiết xuất thô chưa qua kiểm định liều lượng có thể gây áp lực lên hệ tiêu hóa và đào thải của gan, thận.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Hạt cần tây chứa nhiều tinh dầu và các hoạt chất có tính kích thích sinh học cao. Người có tiền sử dị ứng với các loại cây họ Hoa tán (như thì là, cà rốt, ngò tây) cần tránh dùng để đề phòng sốc phản vệ hoặc phát ban.

Phụ nữ đang mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không nên dùng chiết xuất hạt cần tây liều lượng cao, vì một số chất trong tinh dầu cần tây có thể gây co bóp tử cung. Người mắc bệnh thận tiến triển, suy thận mạn cũng cần tham vấn kỹ chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào để tránh làm suy giảm thêm chức năng lọc.

Gợi ý áp dụng hạt cần tây vào lối sống an toàn

Nếu muốn sử dụng hạt cần tây như một biện pháp hỗ trợ tự nhiên, bạn có thể áp dụng một số cách thức đơn giản sau:

  • Dùng dạng gia vị: Rắc 1-2 gam bột hạt cần tây vào các món súp, canh hoặc món hầm mỗi ngày để tăng hương vị và hấp thu các chất chống oxy hóa tự nhiên.
  • Dạng nước hãm thảo mộc: Dùng 1 thìa cà phê hạt cần tây đập dập nhẹ, hãm với 250ml nước sôi trong khoảng 10-15 phút, uống sau bữa ăn chính. Không nên uống dồn dập vào lúc bụng đói.
  • Chú ý sản phẩm chiết xuất đóng viên: Nếu chọn viên uống bổ sung chiết xuất hạt cần tây thương mại, cần tìm sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, có tiêu chuẩn hàm lượng và thông báo cho bác sĩ điều trị biết.
  • Kết hợp sinh hoạt: Luôn duy trì uống đủ 2-2,5 lít nước mỗi ngày, cắt giảm thực phẩm chứa hàm lượng purin cao như phủ tạng động vật, thịt đỏ và bia rượu.

Hạt cần tây là nguồn thảo dược giàu tiềm năng giúp chống viêm và hỗ trợ chuyển hóa purin nhờ hoạt chất luteolin cùng các hợp chất thực vật quý. Tuy nhiên, người bệnh gút cần tỉnh táo xem đây chỉ là phương pháp hỗ trợ bổ trợ trong lối sống, không tự ý ngưng phác đồ thuốc hạ axit uric chuyên biệt của bác sĩ.