Nhiều người Việt có thói quen hễ thấy cổ họng ngứa ngáy, đau rát là lập tức múc vài thìa muối hạt pha vào cốc nước ấm để súc miệng. Không ít người còn quan niệm nước càng mặn thì khả năng sát khuẩn, diệt vi rút càng cao và họng càng nhanh khỏi.

Tuy nhiên, việc súc miệng bằng nước muối tự pha quá mặn không hề mang lại hiệu quả bảo vệ tốt hơn mà ngược lại, có thể trực tiếp làm tổn thương nghiêm trọng lớp niêm mạc họng vốn đang nhạy cảm. Dung dịch muối nồng độ cao tạo ra môi trường ưu trương, hút cạn nước của tế bào biểu mô, biến biện pháp chăm sóc tại nhà thành tác nhân gây bỏng rát và kéo dài bệnh.

Khi muối rút nước khỏi tế bào: Cơ chế tổn thương niêm mạc họng

Để hiểu tại sao nước muối mặn gây hại, cần nhìn vào sinh lý học của màng tế bào. Cơ thể con người duy trì một áp suất thẩm thấu ổn định, tương đương với dung dịch nước muối sinh lý đẳng trương có nồng độ natri clorid 0,9%. Ở trạng thái đẳng trương này, lượng nước đi vào và đi ra khỏi tế bào niêm mạc họng luôn cân bằng, giúp tế bào giữ nguyên hình dạng, độ ẩm và chức năng miễn dịch tự nhiên.

Khi bạn tự pha nước muối quá tay, nồng độ muối trong nước sẽ cao hơn nhiều so với nồng độ muối bên trong dịch tế bào, tạo thành một dung dịch ưu trương. Theo nguyên lý thẩm thấu tự nhiên, nước sẽ bị hút ngược từ nơi có nồng độ chất tan thấp (bên trong tế bào biểu mô niêm mạc họng) sang nơi có nồng độ chất tan cao (dung dịch nước muối bên ngoài).

Hậu quả là các tế bào niêm mạc họng bị mất nước đột ngột, co rúm lại và suy giảm chức năng che phủ bề mặt. Lớp chất nhầy sinh lý và biểu mô bảo vệ bị phá vỡ khiến cổ họng trở nên khô khốc, căng rát và nhạy cảm hơn trước các tác nhân gây viêm. Khi hàng rào phòng thủ đầu tiên này suy yếu, các vi sinh vật gây hại thậm chí còn dễ dàng tấn công sâu hơn vào các tổ chức mô bên dưới.

Nghiên cứu lâm sàng: Súc nước muối ưu trương kém hiệu quả khi viêm họng

Nhiều người tin rằng vị mặn chát của nước muối sẽ "đánh bay" các triệu chứng viêm họng do virus. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người bệnh lại cho thấy điều hoàn toàn trái ngược.

Một nghiên cứu lâm sàng tiến cứu có đối chứng công bố năm 2019 đã theo dõi 90 bệnh nhân có triệu chứng viêm họng cấp tính từ mức độ trung bình đến nặng do virus [1]. Những người tham gia nghiên cứu được chia thành các nhóm điều trị trong 7 ngày, gồm nhóm dùng viên ngậm ectoine (35 bệnh nhân), nhóm dùng viên ngậm axit hyaluronic (35 bệnh nhân) và nhóm súc miệng bằng dung dịch muối ưu trương (20 bệnh nhân) [1]. Các bác sĩ đã đánh giá toàn diện sự thay đổi của các triệu chứng, sức khỏe tổng thể, mức độ dung nạp và sự tuân thủ điều trị của bệnh nhân [1].

Kết quả cho thấy tổng điểm của ba triệu chứng chính gồm đau khi nuốt, thôi thúc muốn ho và khàn giọng ở nhóm súc miệng bằng nước muối ưu trương chỉ giảm 44,8% [1]. Mức cải thiện này thấp hơn rất nhiều so với mức giảm 79,5% ở nhóm dùng ectoine và 72,2% ở nhóm dùng axit hyaluronic [1]. Về mặt cải thiện sức khỏe chung, tỷ lệ ở nhóm súc nước muối ưu trương chỉ đạt 45,2%, kém xa mức 72,5% của nhóm ectoine [1].

Đáng chú ý, tại thời điểm kết thúc nghiên cứu, chỉ có 20,0% bệnh nhân súc miệng bằng nước muối ưu trương ghi nhận sức khỏe tổng thể ở mức "rất tốt", so với 65,7% ở nhóm ectoine và 48,6% ở nhóm axit hyaluronic [1]. Về độ dung nạp, trong khi không có bệnh nhân nào dùng ectoine cảm thấy khó chịu, thì có tới gần một nửa số người dùng nước muối ưu trương báo cáo gặp phải các cảm giác khó chịu trong quá trình súc họng [1].

Nước muối ưu trương gây kích ứng, bỏng rát và khô niêm mạc

Cảm giác cay sè, rát buốt sau khi súc nước muối tự pha không phải là dấu hiệu "muối đang sát trùng" như nhiều người lầm tưởng, mà là phản ứng kích ứng mô trực tiếp. Hiện tượng này đã được ghi nhận rõ ràng qua hàng loạt nghiên cứu y khoa về tác động của dung dịch muối lên biểu mô đường hô hấp.

Một nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên công bố năm 2017 đánh giá tác động của các dung dịch rửa niêm mạc đã ghi nhận dung dịch ưu trương gây kích thích, đau nhức và cảm giác bỏng rát nhiều hơn so với dung dịch đẳng trương đệm [2]. Các nhà nghiên cứu phát hiện rằng độ chua và nồng độ của dung dịch là những yếu tố then chốt dẫn đến cảm giác bỏng rát [2]. Đặc biệt, khi đánh giá mức độ khô niêm mạc bằng thang điểm tương tự thị giác (VAS), nhóm sử dụng dung dịch muối ưu trương có điểm số khô rát cao vượt trội vào cả ngày thứ 7 và ngày thứ 15 sau can thiệp [2].

Các tổng quan y khoa quy mô lớn cũng khẳng định thực tế này. Một bài tổng quan hệ thống năm 2022 tổng hợp 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng so sánh các nồng độ muối khác nhau ở người lớn [3]. Kết quả chỉ ra không có sự khác biệt giữa dung dịch muối ưu trương và đẳng trương về điểm số triệu chứng cũng như thời gian khỏi bệnh, nhưng hiện tượng kích ứng niêm mạc lại xuất hiện thường xuyên hơn hẳn ở nhóm dùng dung dịch ưu trương [3]. Nhiều nghiên cứu khác trong cùng bài tổng quan cũng xác nhận tác dụng phụ điển hình của dung dịch muối ưu trương là gây kích ứng và bỏng rát tại chỗ [3].

Chính vì lý do này, Hướng dẫn thực hành lâm sàng năm 2022 về rửa mũi xoang cho người lớn đã nhấn mạnh rằng các triệu chứng như đau rát hoặc kích ứng có liên quan trực tiếp đến việc sử dụng dung dịch muối ưu trương [4]. Hướng dẫn khuyến cáo các thầy thuốc nên ưu tiên chỉ định dung dịch đẳng trương cho người bệnh dựa trên các tiêu chí về chi phí, sự tiện lợi và đặc biệt là độ an toàn [4]. Tỷ lệ gặp biến cố bất lợi rất thấp của dung dịch đẳng trương giúp bảo vệ bề mặt mô tốt hơn nhiều so với dung dịch nồng độ cao [3].

Lợi ích chuyên biệt của muối ưu trương và giới hạn bằng chứng

Tại các cơ sở y tế, đôi khi bác sĩ vẫn chỉ định dung dịch muối ưu trương trong một số bệnh lý cụ thể, điều này dễ khiến người dân hiểu nhầm rằng nước muối ưu trương luôn tốt hơn nước muối sinh lý thông thường. Tuy nhiên, việc áp dụng này có chỉ định vô cùng chặt chẽ và không thể tùy tiện quy đổi sang việc súc họng hàng ngày.

Một phân tích gộp năm 2024 trên 479 bệnh nhân từ 7 nghiên cứu sau phẫu thuật xoang cho thấy dung dịch ưu trương giúp giảm tỷ lệ đóng vảy niêm mạc (nguy cơ tương đối RR = 0,65 sau 30-45 ngày và RR = 0,59 đối với vảy nặng sau 14-21 ngày) [5]. Tình trạng phù nề niêm mạc dạng polyp cũng giảm rõ rệt ở nhóm dùng dung dịch ưu trương với RR = 0,53 sau 14-21 ngày [5]. Bệnh nhân dùng muối ưu trương trong nghiên cứu này còn có sự cải thiện về điểm đau VAS và điểm khảo sát SNOT 20/22 [5].

Một nghiên cứu lâm sàng khác năm 2009 trên 132 người lớn cũng cho thấy dung dịch muối ưu trương giúp phục hồi thời gian thanh thải nhầy lông chuyển ở bệnh nhân viêm xoang mạn tính [6]. Một phân tích gộp năm 2020 cho biết dung dịch muối ưu trương đệm (nồng độ 2%, pH = 7,6) có thể làm loãng dịch nhầy, tăng giải phóng ion canxi nội bào để hỗ trợ hoạt động của các tế bào lông chuyển ở xoang [7].

Dẫu vậy, các tác giả đều nhấn mạnh rằng dung dịch ưu trương chỉ nên được kê đơn có chọn lọc trong những bệnh lý cụ thể chứ không thể áp dụng bừa bãi dựa trên kinh nghiệm truyền miệng [6]. Các lợi ích giảm phù nề hoặc bong tróc vảy này phát huy tác dụng trên nền niêm mạc xoang bị ứ đọng dịch nhầy đặc quánh và đóng vảy sau mổ, hoàn toàn khác với bối cảnh niêm mạc họng đang bị viêm cấp tính, trợt loét hoặc đau rát do nhiễm trùng đường hô hấp trên [2] [5] [1]. Khi tự pha tại nhà, nồng độ muối thường vượt xa ngưỡng an toàn y khoa, không có hệ đệm cân bằng độ pH nên tác hại kích ứng sẽ lấn át hoàn toàn mọi lợi ích tiềm năng [2].

Ba hiểu lầm phổ biến khi tự pha nước muối súc họng

Hiểu lầm thứ nhất là quan niệm "nước muối càng mặn thì khả năng diệt khuẩn càng mạnh". Muối không phải là thuốc kháng sinh hay chất khử trùng bề mặt mạnh. Đa phần các đợt viêm họng cấp tính là do virus gây ra, trong khi nước muối mặn không tiêu diệt được virus bám sâu trong mô mà chỉ làm tổn thương thêm các tế bào niêm mạc họng khỏe mạnh xung quanh [1].

Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ "súc miệng thấy xót và rát chứng tỏ họng đang được làm sạch". Cảm giác bỏng rát thực chất là tín hiệu cảnh báo của cơ thể khi các đầu mút thần kinh cảm giác bị kích thích do dung dịch có áp suất thẩm thấu quá cao và độ toan không phù hợp [2]. Việc cố tình chịu đựng cảm giác đau rát này lặp đi lặp lại sẽ khiến lớp biểu mô bị bong tróc, gây loét vi thể và làm thời gian phục hồi kéo dài hơn.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng "tự pha bằng muối hạt sạch tại nhà vừa tiết kiệm vừa an toàn như nước muối mua ở tiệm thuốc". Thực tế, bằng mắt thường và các dụng cụ nhà bếp như thìa, muỗng, bạn không thể nào đong đếm chính xác nồng độ đạt chuẩn 0,9%. Hơn nữa, nước tự pha thiếu đi hệ đệm điều chỉnh độ axit (pH), trong khi nghiên cứu cho thấy các dung dịch không có đệm sẽ gây cảm giác cay rát niêm mạc nhiều hơn đáng kể so với dung dịch đã được đệm chuẩn hóa [2].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Một số nhóm đối tượng dưới đây cần tuyệt đối tránh xa việc súc miệng bằng nước muối tự pha đậm đặc để phòng ngừa các biến chứng sức khỏe:

  • Người đang bị viêm họng cấp tính, loét miệng hoặc có vết trợt niêm mạc: Dung dịch ưu trương sẽ kích thích trực tiếp lên các vết thương hở, gây đau đớn dữ dội, làm chậm quá trình tái tạo biểu mô và gia tăng nguy cơ bội nhiễm [2] [1].
  • Trẻ nhỏ: Lớp niêm mạc họng của trẻ rất non nớt và dễ bị bỏng rát do muối mặn. Trẻ cũng chưa làm chủ hoàn toàn phản xạ súc họng, rất dễ nuốt phải dung dịch muối mặn vào dạ dày. Bằng chứng y khoa cho thấy dung dịch đẳng trương là lựa chọn an toàn hơn cho cả người lớn và trẻ em nhờ tỷ lệ tác dụng phụ rất thấp [3].
  • Người mắc bệnh tăng huyết áp, suy tim hoặc suy thận mạn: Những bệnh nhân này cần kiểm soát nghiêm ngặt lượng natri nạp vào mỗi ngày. Thói quen súc họng bằng nước muối quá mặn nhiều lần trong ngày, đặc biệt nếu vô tình nuốt phải một phần dung dịch, có thể khiến cơ thể hấp thụ thêm lượng natri đáng kể, gây giữ nước và làm tăng huyết áp đột ngột.

Hướng dẫn súc miệng và bảo vệ họng đúng cách

Để bảo vệ đường hô hấp trên một cách an toàn và khoa học, người dân nên thay đổi thói quen sử dụng nước muối theo các nguyên tắc thực hành sau:

  • Ưu tiên dung dịch đẳng trương chuẩn: Lựa chọn an toàn nhất là sử dụng nước muối sinh lý natri clorid 0,9% được đóng chai vô trùng tại các nhà thuốc đạt chuẩn GPP [3] [4]. Dung dịch này đã được cân chỉnh chính xác áp suất thẩm thấu và độ tinh khiết, giúp làm sạch dịu nhẹ mà không gây tổn thương tế bào.
  • Cách pha đúng nếu bắt buộc phải tự pha: Trong trường hợp khẩn cấp không có sẵn nước muối sinh lý, bạn cần dùng cân tiểu ly để đong đúng 9 gam muối tinh sạch hòa tan hoàn toàn trong 1 lít nước đun sôi để nguội. Tuyệt đối không ước chừng bằng mắt hoặc dùng thìa xúc đầy tạo ra dung dịch mặn chát.
  • Chú ý nhiệt độ của nước: Dung dịch súc miệng nên có nhiệt độ ấm nhẹ, lý tưởng nhất là khoảng 32 đến 34 độ C [7]. Mức nhiệt độ này đã được chứng minh là không gây bỏng rát hay kích thích niêm mạc, đồng thời hỗ trợ lưu thông máu tại chỗ tốt hơn [7].
  • Kỹ thuật súc họng hiệu quả: Ngậm một ngụm nước muối vừa phải, ngửa cổ ra sau, phát âm chữ "a" hoặc "khò" nhẹ để bọt khí cuộn sâu xuống vùng hầu họng trong khoảng 15-30 giây rồi nhổ bỏ hoàn toàn, không được nuốt. Mỗi ngày chỉ nên súc từ 2 đến 3 lần sau khi đánh răng hoặc sau khi đi ngoài đường bụi bặm về.

Súc miệng bằng nước muối là một thói quen vệ sinh cá nhân rất tốt nếu được thực hiện đúng khoa học. Việc lạm dụng nước muối quá mặn không giúp họng sạch hơn mà chỉ biến thói quen lành mạnh thành tác nhân hủy hoại niêm mạc. Khi xuất hiện các dấu hiệu sốt cao, đau họng dữ dội, nuốt khó hoặc triệu chứng kéo dài không thuyên giảm, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và điều trị kịp thời thay vì tự chữa tại nhà.