Những vết loét nhỏ trong khoang miệng hay còn gọi là nhiệt miệng thường gây đau rát khi ăn uống, giao tiếp. Nhiều người có thói quen pha trà cúc La Mã để súc miệng hàng ngày với hy vọng thảo dược này giúp vết thương nhanh lành. Vậy thực tế cúc La Mã có tác dụng với tổn thương niêm mạc miệng hay không?
Câu trả lời ngắn gọn: nước súc miệng cúc La Mã có thể hỗ trợ giảm dần mức độ viêm niêm mạc miệng trong một số trường hợp, nhưng hiệu quả không đồng nhất ở mọi nguyên nhân gây loét [1] [2] [3]. Các dữ liệu lâm sàng hiện có chủ yếu đánh giá thảo dược này trên tình trạng viêm loét niêm mạc miệng nghiêm trọng do hóa trị hoặc xạ trị, chưa có nhiều thử nghiệm trực tiếp trên vết nhiệt miệng thông thường [1] [2] [3].
Tổng quan về viêm loét niêm mạc miệng và vai trò thảo dược
Viêm niêm mạc miệng (stomatitis hoặc oral mucositis) là thuật ngữ y khoa mô tả tình trạng viêm lớp màng nhầy lót bên trong khoang miệng [4]. Ở mức độ nặng do điều trị y tế như hóa trị hoặc xạ trị vùng đầu cổ, tổn thương thường bắt đầu xuất hiện sau thời gian ngắn, đạt đỉnh điểm trong khoảng 7 đến 10 ngày và kéo dài trong 2 tuần [4]. Những trường hợp nghiêm trọng nhất thường đi kèm cảm giác đau đớn và chảy máu tại các vết loét, gây nhiều khổ sở cũng như làm giảm chất lượng cuộc sống của người bệnh [5].
Trong chăm sóc cơ bản, giữ vệ sinh răng miệng và sử dụng nước súc miệng phù hợp luôn nằm trong nhóm khuyến nghị nền tảng để phòng ngừa cũng như xử lý các biến chứng tại khoang miệng ngay khi mới khởi phát [3]. Bên cạnh các hoạt chất tổng hợp hay sản phẩm chuyên dụng, nhiều thảo dược tự nhiên như cúc La Mã, mật ong hay nha đam đã được đưa vào các thử nghiệm lâm sàng nhằm tìm kiếm giải pháp an toàn, đơn giản giúp giảm nhẹ mức độ viêm và đau tại niêm mạc miệng [1] [3] [6].
Cúc La Mã, bao gồm cả loài cúc La Mã dại (Matricaria recutita L.), từ lâu được biết đến trong dân gian như một nguyên liệu pha trà thanh nhiệt, làm dịu mô tổn thương [2]. Trong y văn hiện đại, việc ứng dụng nước súc miệng chiết xuất từ cúc La Mã để bảo vệ và phục hồi niêm mạc miệng đã được kiểm chứng qua nhiều cấp độ nghiên cứu khác nhau, từ báo cáo ca bệnh đơn lẻ đến các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng [1] [2] [3].
Cơ chế tác động lên niêm mạc khoang miệng
Niêm mạc miệng là lớp mô mềm nhạy cảm, liên tục tiếp xúc với thức ăn, vi khuẩn và các tác nhân cơ học. Khi lớp hàng rào bảo vệ này bị tổn thương bởi hóa chất, tia xạ hoặc các yếu tố gây viêm, chuỗi phản ứng viêm tại chỗ sẽ kích hoạt gây sưng nề, đỏ rát và hình thành ổ loét. Việc tác động trực tiếp lên bề mặt niêm mạc bằng dung dịch súc miệng giúp rửa trôi cặn bẩn, duy trì độ ẩm và đưa các hợp chất sinh học tiếp xúc trực tiếp với vùng mô đang tổn thương.
Theo định hướng tìm hiểu của nhiều độc giả, cúc La Mã được chú ý nhờ chứa các thành phần tinh dầu tự nhiên như hoạt chất α-bisabolol với kỳ vọng mang lại khả năng kháng khuẩn, kháng viêm và thúc đẩy lành thương. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng trong các tài liệu lâm sàng đối chứng được trích dẫn trực tiếp về nước súc miệng cúc La Mã, các nhà khoa học tập trung đo lường điểm số viêm niêm mạc thực tế trên bệnh nhân hơn là phân tích sâu cơ chế phân tử đơn lẻ của α-bisabolol [1] [2] [3].
Mặc dù vậy, kết quả theo dõi lâm sàng cho thấy việc tiếp xúc định kỳ giữa dung dịch cúc La Mã và niêm mạc miệng có ghi nhận sự suy giảm từ từ về cấp độ viêm theo thời gian ở một số nhóm bệnh nhân [3]. Ngoài ra, ưu điểm được ghi nhận rõ trong thử nghiệm quy mô lớn là tính an toàn của chế phẩm, không ghi nhận biểu hiện độc tính khi người bệnh dùng súc miệng nhiều lần mỗi ngày trong suốt hai tuần lễ [1].
Nghiên cứu lâm sàng nói gì về nước súc miệng cúc La Mã?
Để đánh giá khách quan tác dụng của cúc La Mã, cần nhìn vào cả những thử nghiệm cho kết quả tích cực lẫn những thử nghiệm không tìm thấy sự khác biệt so với giả dược. Bằng chứng đầu tiên đáng chú ý là một thử nghiệm lâm sàng pha III, thiết kế mù đôi, có đối chứng giả dược được công bố năm 1996 nhằm đánh giá khả năng phòng ngừa viêm niêm mạc miệng do hóa chất 5-fluorouracil (5-FU) [1]. Viêm miệng vốn là độc tính chính giới hạn liều dùng của phác đồ hóa trị 5-FU tiêm nhanh (bolus), ngay cả khi đã áp dụng phương pháp chườm lạnh khoang miệng [1].
Trong nghiên cứu năm 1996 này, các bệnh nhân được đưa vào thử nghiệm ngay ở chu kỳ hóa trị 5-FU đầu tiên [1]. Tất cả bệnh nhân đều được áp dụng liệu pháp lạnh khoang miệng (ngậm đá) trong 30 phút ở mỗi liều 5-FU [1]. Sau đó, người bệnh được phân nhóm ngẫu nhiên để dùng nước súc miệng cúc La Mã hoặc nước súc miệng giả dược với tần suất 3 lần mỗi ngày, kéo dài trong 14 ngày [1]. Điểm số viêm niêm mạc miệng được đánh giá độc lập bởi cả nhân viên y tế và chính bản thân người bệnh [1].
Kết quả thu thập trên 164 bệnh nhân đủ điều kiện đánh giá và được phân tầng cân bằng vào hai nhóm điều trị cho thấy không có bất kỳ bằng chứng nào gợi ý sự khác biệt về tình trạng viêm miệng giữa nhóm dùng cúc La Mã và nhóm dùng giả dược [1]. Điểm tích cực là không có dấu hiệu độc tính nào được ghi nhận khi dùng cúc La Mã [1]. Phân tích dưới nhóm có phát hiện tác động khác biệt bất ngờ giữa nam giới và nữ giới, nhưng nhóm nghiên cứu cho rằng điều này không thể giải thích bằng lý do nào khác ngoài sự ngẫu nhiên [1]. Tác giả kết luận dữ liệu thử nghiệm không ủng hộ giả thuyết ban đầu rằng cúc La Mã có thể làm giảm viêm miệng do 5-FU [1].
Tuy nhiên, ở một bối cảnh lâm sàng khác, nghiên cứu công bố năm 2005 lại ghi nhận tín hiệu khả quan với loài cúc La Mã dại (Matricaria recutita L.) trên biến chứng viêm niêm mạc miệng do thuốc methotrexate (MTX) [2]. Viêm niêm mạc miệng là tác dụng phụ đã biết của liệu pháp MTX, nhưng trước đó y học vẫn chưa xác định được một biện pháp can thiệp hay hoạt chất đơn lẻ nào thực sự hiệu quả để dự phòng hoặc quản lý biến chứng này [2]. Báo cáo năm 2005 đã mô tả một ca bệnh viêm khớp dạng thấp bị viêm niêm mạc miệng do dùng MTX và được điều trị thành công bằng phương pháp súc miệng với nước cúc La Mã dại [2].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2015 đánh giá tình trạng viêm miệng do xạ trị ở bệnh nhân ung thư đầu cổ đã đặt cúc La Mã lên bàn cân so sánh với dung dịch mật ong và nước lọc thông thường [3]. Khi theo dõi tại mốc 7 ngày và 14 ngày, các nhà nghiên cứu phát hiện cấp độ viêm miệng thu hẹp rõ rệt ở nhóm dùng mật ong, trong khi những bệnh nhân sử dụng nước súc miệng cúc La Mã cũng trải qua sự sụt giảm dần dần về phân độ viêm miệng [3]. Điều này cho thấy cúc La Mã vẫn mang lại đà cải thiện từ từ trên niêm mạc bị tổn thương do tia xạ, dù tốc độ thu hẹp mức độ viêm diễn ra chậm hơn so với dung dịch mật ong tự nhiên trong cùng điều kiện khảo sát [3].
Đối chiếu với các dung dịch chăm sóc niêm mạc miệng khác
Việc đặt cúc La Mã bên cạnh các phương pháp súc miệng khác trong y văn giúp độc giả có cái nhìn toàn cảnh về mức độ khó khăn khi xử lý vết loét niêm mạc miệng. Trong nghiên cứu năm 2015 nêu trên, mật ong tự nhiên cho thấy hiệu quả giảm đáng kể viêm miệng có triệu chứng ở cấp độ nặng (độ 3 và độ 4) do xạ trị nhờ đặc tính hút ẩm, độ pH axit, cùng hệ enzyme, khoáng chất, vitamin và các hợp chất phenolic giúp giảm phù nề, giảm đau [3]. Mật ong còn liên quan đến việc kích thích các tế bào bạch cầu đơn nhân tiết ra một số cytokine như TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 đóng vai trò quan trọng trong lành thương và phục hồi mô, dù tác dụng này không phải loại mật ong nào cũng giống nhau [3].
Một thảo dược quen thuộc khác là nha đam (lô hội) cũng được khảo sát trong thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2016 trên bệnh nhân ung thư hạch (lymphoma) và bệnh bạch cầu (leukemia) bị viêm miệng do hóa trị [6]. Ở lần thăm khám đầu tiên, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng dung dịch nha đam và nhóm đối chứng (P > 0.05), nhưng ở các lần thăm khám tiếp theo, nha đam giúp giảm đáng kể cường độ viêm miệng và mức độ đau (P = 0.001) [6]. Ngoài ra, một thử nghiệm mù đôi khác trên 40 bệnh nhân bị viêm loét miệng áp-tơ tái phát (nhiệt miệng tái phát) so sánh gel nha đam với gel bôi trơn chứa nước muối sinh lý 2% tại các ngày 0, 3, 7 và 10 cũng chỉ ra nha đam làm giảm đáng kể cường độ, kích thước chiều rộng vết loét và cơn đau [6].
Bên cạnh đó, thử nghiệm mù đôi năm 2016 trên 72 bệnh nhân bệnh bạch cầu trải qua hóa trị đã đánh giá việc bổ sung xịt nước bọt nhân tạo Hypozalix hoặc nước súc miệng keo ong (propolis) vào phác đồ chuẩn gồm nước súc miệng chlorhexidine (CHX) và thuốc kháng nấm fluconazole trong 14 ngày [4]. Kết quả cho thấy sự kết hợp này giúp giảm biến chứng sau 14 ngày, trong đó keo ong mang lại kết quả tốt hơn ở nhiều trường hợp và bệnh nhân có xu hướng muốn tiếp tục sử dụng hơn [4]. Các thuốc đặc hiệu khác như nước súc miệng allopurinol (thử nghiệm năm 1994 trên 44 bệnh nhân dùng 5-FU) giúp khỏi viêm miệng ở 9/22 người bệnh (40,9%) và giảm nhẹ ở 10 người khác (45,4%), rút ngắn thời gian triệu chứng xuống trung vị 4 ngày so với 7,5 ngày ở nhóm giả dược [7]. Ngược lại, nước súc miệng chứa yếu tố kích thích tạo cụm đại thực bào-bạch cầu hạt (GM-CSF) liều 150 microgam/ngày trên 90 bệnh nhân (năm 2003) lại không chứng minh được hiệu quả giảm tỷ lệ hay thời gian viêm miệng nặng [8].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Nhìn lại toàn bộ dữ liệu khoa học, lợi ích lớn nhất của nước súc miệng cúc La Mã là tính lành tính, dễ tiếp cận và khả năng hỗ trợ làm giảm từ từ phân độ viêm ở một số tổn thương niêm mạc hoặc xử lý thành công trường hợp viêm loét miệng do thuốc điều trị viêm khớp methotrexate [1] [2] [3]. Khi dùng với tần suất 3 lần/ngày trong 14 ngày ở thử nghiệm lâm sàng, chế phẩm không gây ra độc tính cho người sử dụng [1].
Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng là điều người tiêu dùng cần nắm rõ để tránh kỳ vọng quá mức. Thứ nhất, trong thử nghiệm lâm sàng pha III được thiết kế chặt chẽ nhất với 164 người tham gia, cúc La Mã không vượt qua được giả dược trong việc ngăn ngừa viêm miệng do hóa chất 5-FU khi cả hai nhóm đều đã ngậm đá lạnh 30 phút [1]. Thứ hai, trường hợp điều trị thành công với cúc La Mã dại năm 2005 chỉ mới dừng ở quy mô báo cáo một ca bệnh lâm sàng đơn lẻ, chưa phải thử nghiệm trên đám đông lớn [2]. Thứ ba, các nghiên cứu này đều thực hiện trên bệnh nhân có bệnh lý nền nặng (ung thư hóa xạ trị, viêm khớp dạng thấp dùng MTX), hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm đo lường trực tiếp kích thước vết nhiệt miệng thông thường ở người khỏe mạnh tương tự như cách giới khoa học đã làm với 40 bệnh nhân dùng gel nha đam [1] [2] [3] [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà cúc La Mã trị nhiệt miệng
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là tin rằng cúc La Mã có thể ngăn chặn hoàn toàn mọi loại vết loét miệng. Thực tế cho thấy ngay cả khi dùng đều đặn 3 lần mỗi ngày từ lúc bắt đầu chu kỳ hóa trị, thảo dược này vẫn không tạo ra khác biệt so với giả dược trước tác động mạnh của thuốc 5-FU [1]. Do đó, không nên xem nước trà cúc La Mã là "thuốc đặc trị" có thể dập tắt ngay lập tức các ổ viêm loét niêm mạc.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tốc độ tác dụng của mọi nguyên liệu tự nhiên. Nghiên cứu so sánh trực tiếp năm 2015 chỉ rõ trong khi dung dịch mật ong làm thu hẹp cấp độ viêm miệng một cách rõ rệt trong vòng 7 và 14 ngày, thì cúc La Mã chỉ mang lại sự sụt giảm phân độ một cách từ từ [3]. Người dùng cần sự kiên nhẫn và không nên bỏ qua các biện pháp vệ sinh răng miệng tiêu chuẩn khác [3].
Hiểu lầm thứ ba là tự ý dùng trà thảo dược thay thế phác đồ y khoa ở người đang điều trị bệnh nặng. Tỷ lệ viêm niêm mạc miệng ở trẻ em mắc ung thư lên tới 52-81%, ở người hóa trị bổ trợ là 10%, hóa trị dẫn đầu là 40%, ghép tế bào gốc là 80% và xạ trị đầu cổ hay hóa trị liều cao có thể lên tới 80-100% [4] [5]. Với mức độ tổn thương phức tạp như vậy, việc chăm sóc bắt buộc phải tuân thủ hướng dẫn y tế và điều dưỡng chuẩn mực thay vì tự pha lá cây súc miệng tại nhà [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù thử nghiệm trên 164 bệnh nhân không ghi nhận độc tính từ nước súc miệng cúc La Mã, người sử dụng trong đời sống hàng ngày vẫn cần lưu ý các nguyên tắc an toàn cơ bản [1]. Những người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (như cúc La Mã, phấn hoa cỏ phấn hương) cần thận trọng vì niêm mạc đang bị loét rất nhạy cảm, dễ kích ứng nếu cơ địa không dung nạp.
Người đang có vết loét miệng sâu, chảy máu nhiều hoặc đau đớn nghiêm trọng làm suy giảm chất lượng sống không nên chỉ dựa vào nước súc miệng thảo dược tại nhà [5]. Đặc biệt, bệnh nhân đang điều trị hóa trị, xạ trị vùng đầu cổ hoặc đang dùng các thuốc ức chế miễn dịch, thuốc trị viêm khớp như methotrexate khi xuất hiện vết loét miệng cần thông báo ngay cho bác sĩ điều trị để được đánh giá phân độ viêm và chỉ định dung dịch chăm sóc phù hợp [2] [4] [3]. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ nhỏ hoặc người có bệnh nền mạn tính đang dùng nhiều loại thuốc cũng nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng thường xuyên bất kỳ chế phẩm thảo dược nào.
Gợi ý cách áp dụng thực tế trong đời sống
Để tận dụng tính chất dịu nhẹ của cúc La Mã trong việc chăm sóc khoang miệng hàng ngày hoặc hỗ trợ làm dịu cảm giác khó chịu khi bị nhiệt miệng nhẹ, bạn có thể tham khảo nhịp độ sử dụng từ các tài liệu lâm sàng. Trong nghiên cứu, nước súc miệng cúc La Mã được sử dụng với tần suất 3 lần mỗi ngày, duy trì liên tục trong thời gian 14 ngày [1]. Thời điểm phù hợp để súc miệng là sau các bữa ăn chính và trước khi đi ngủ, sau khi đã làm sạch răng miệng nhẹ nhàng [3].
Về cách chế biến tại nhà, nếu dùng trà túi lọc hoặc hoa cúc La Mã khô nguyên chất, bạn nên hãm với nước đun sôi, đậy kín nắp từ 5 đến 10 phút rồi lọc bỏ bã để tránh cặn hoa bám vào vết loét. Điểm quan trọng nhất là phải để nước trà nguội hoàn toàn về nhiệt độ phòng hoặc hơi mát trước khi ngậm; việc dùng nước trà còn nóng sẽ làm tổn thương niêm mạc đang viêm rát nặng nề hơn. Khi súc, hãy ngậm dung dịch trong miệng và đảo nhẹ qua vùng có vết loét khoảng 30 giây đến 1 phút rồi nhổ bỏ.
Bên cạnh cúc La Mã, nếu vết nhiệt miệng gây đau rát nhiều, bạn có thể cân nhắc kết hợp các nguyên liệu tự nhiên đã có bằng chứng lâm sàng tốt trên niêm mạc miệng như mật ong tự nhiên hoặc gel nha đam tinh khiết dùng tại chỗ [3] [6]. Đồng thời, hãy duy trì uống đủ nước lọc, ăn thức ăn mềm, nguội, tránh gia vị cay nóng và giữ vệ sinh răng miệng đúng cách [3].
Tóm lại, súc miệng bằng nước trà cúc La Mã là một thói quen an toàn, có thể góp phần làm giảm dần mức độ viêm niêm mạc miệng ở một số trường hợp nhất định nhưng không phải là giải pháp vạn năng cho mọi vết loét [1] [2] [3]. Người dùng nên kết hợp thảo dược này cùng chế độ vệ sinh răng miệng khoa học, đồng thời chủ động thăm khám bác sĩ nếu vết loét kéo dài quá 2 tuần hoặc đi kèm bệnh lý nền [4] [3].
