Mẹo dân gian dùng nước sắc cúc mắt bò rửa mắt: Lợi hay hại?

Nhiều người khi gặp tình trạng cộm ngứa, đỏ mắt thường tìm đến các bài thuốc truyền miệng để tự xử lý tại nhà. Trong đó, mẹo dùng nước sắc từ cúc mắt bò để rửa hoặc ngâm mắt là phương pháp được chia sẻ khá phổ biến trên mạng xã hội.

Tuy nhiên, câu trả lời thẳng thắn từ góc độ y khoa là phương pháp này tiềm ẩn nhiều nguy hại hơn là lợi ích. Việc tùy tiện đưa dịch chiết thảo dược chưa qua tinh chế vào mắt có thể gây kích ứng nghiêm trọng, khởi phát viêm kết mạc tiếp xúc và làm tăng nguy cơ tổn thương giác mạc khó phục hồi.

Bối cảnh dân gian và trào lưu tự chế nước rửa mắt

Cúc mắt bò từ lâu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian nhờ đặc tính thanh nhiệt và làm dịu triệu chứng ngoài da. Khi gặp các vấn đề thường nhật như mỏi mắt, chảy nước mắt sống hay đỏ mắt nhẹ, không ít người đã tự hái hoặc mua hoa khô về đun sôi lấy nước để rửa mắt. Quan niệm cho rằng thảo dược tự nhiên luôn lành tính và không có tác dụng phụ đã khiến phương pháp này được truyền tai rộng rãi.

Thực tế, mắt là cơ quan vô cùng nhạy cảm với cấu trúc giải phẫu và sinh lý riêng biệt. Bề mặt nhãn cầu đòi hỏi môi trường vô trùng tuyệt đối, có độ pH và áp suất thẩm thấu cân bằng chuẩn xác. Việc tự sắc thuốc tại nhà không thể kiểm soát được nồng độ hoạt chất, độ tinh khiết hay loại bỏ hoàn toàn các vi nấm và tạp chất lơ lửng. Khi tiếp xúc với môi trường mắt, những yếu tố này nhanh chóng trở thành tác nhân gây hại trực tiếp.

Không ít trường hợp sau vài lần ngâm hoặc rửa mắt bằng nước cúc mắt bò đã phải nhập viện trong tình trạng mắt sưng húp, đỏ rực và cộm rát dữ dội. Điều này xuất phát từ sự tương tác tiêu cực giữa các thành phần hóa học tự nhiên trong cây với lớp biểu mô mỏng manh của kết mạc.

Hợp chất sesquiterpene lactone và cơ chế gây viêm kết mạc

Cúc mắt bò thuộc họ Cúc (Asteraceae), nhóm thực vật được biết đến với hàm lượng cao các hợp chất sesquiterpene lactone. Trong tự nhiên, chất này đóng vai trò như một cơ chế tự vệ hóa học giúp cây chống lại sâu bệnh và nấm mốc. Tuy nhiên, khi tiếp xúc với niêm mạc người, sesquiterpene lactone lại là một chất gây dị ứng và kích ứng tiếp xúc rất mạnh.

Khi nước sắc cúc mắt bò được đưa vào mắt, sesquiterpene lactone nhanh chóng gắn kết với các protein trên bề mặt màng tế bào biểu mô kết mạc. Phản ứng này kích hoạt hệ thống miễn dịch tại chỗ, thúc đẩy tế bào mast giải phóng hàng loạt chất trung gian gây viêm như histamine. Hậu quả trực tiếp là các mạch máu tại màng kết mạc giãn nở quá mức, dẫn đến hiện tượng đỏ mắt, phù nề mô liên kết và ngứa ngáy dữ dội.

Bên cạnh phản ứng dị ứng tức thì, sesquiterpene lactone còn có thể gây độc trực tiếp cho các tế bào biểu mô nhãn cầu nếu nồng độ đậm đặc. Lớp tế bào bảo vệ ngoài cùng của giác mạc bị tổn thương sẽ tạo điều kiện cho các hóa chất lạ thấm sâu hơn vào cấu trúc bên trong. Điều này không chỉ gây đau đớn mà còn làm suy giảm thị lực tạm thời hoặc vĩnh viễn nếu biến chứng loét giác mạc xảy ra.

Nghiên cứu về độ kích ứng và tổn thương bề mặt nhãn cầu

Mọi chế phẩm nhỏ mắt hiện đại đều phải trải qua các quy trình kiểm định nghiêm ngặt về độ kích ứng mô học trước khi được sử dụng. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá tính an toàn và mức độ kích ứng mắt của hai công thức nhãn khoa generic bằng mô hình biểu mô giống giác mạc người tái tạo ba chiều (RhCE) theo hướng dẫn số 492 của OECD ^[1]. Trong nghiên cứu này, khả năng sống sót của tế bào được đo lường qua thử nghiệm MTT để xác định nguy cơ kích ứng ^[1].

Kết quả nghiên cứu năm 2021 cho thấy tỷ lệ sống sót trung bình của tế bào với công thức LTN là 70,5% và XLT là 75,7% ^[1]. Đối với công thức LTC và XLC, tỷ lệ tế bào sống sót lần lượt đạt 95,3% và 85,7% ^[1]. Các nhà khoa học kết luận rằng các công thức không làm suy giảm tỷ lệ sống sót của tế bào mô RhCE xuống mức 60% trở xuống được coi là không gây kích ứng mắt ^[1]. Đáng chú ý, nghiên cứu cũng ghi nhận khoảng 66% bệnh nhân tăng nhãn áp mắc các bệnh lý bề mặt nhãn cầu nặng, bao gồm khô mắt, viêm bờ mi và bệnh dị ứng mắt ^[1].

So với các dung dịch chuẩn hóa có tỷ lệ tế bào sống sót cao và được kiểm soát nồng độ chặt chẽ, nước sắc cúc mắt bò tự chế chứa nồng độ tạp chất không kiểm soát. Khi dội trực tiếp chất kích ứng như sesquiterpene lactone vào mắt, tỷ lệ sống sót của tế bào biểu mô nhãn cầu có thể suy giảm nhanh chóng, vượt qua ngưỡng an toàn và gây viêm loét mô kết mạc.

Phản ứng dị ứng kết mạc và bài học từ các thử nghiệm lâm sàng

Khi mắt tiếp xúc với các dị nguyên thực vật như phấn hoa hay dịch chiết họ Cúc, phản ứng dị ứng kết mạc diễn ra rất nhanh chóng và rầm rộ. Trong một nghiên cứu công bố năm 2006 trên 24 đối tượng người Nhật Bản bị viêm kết mạc dị ứng theo mùa, các nhà khoa học đã sử dụng mô hình thử nghiệm kích thích dị nguyên kết mạc để quan sát các dấu hiệu lâm sàng ^[2]. Thử nghiệm ghi nhận nhóm chứng dùng giả dược có điểm ngứa trung bình lên tới 1,98 ± 0,16 sau khi tiếp xúc với dị nguyên ^[2].

Nghiên cứu năm 2006 cũng cho thấy việc sử dụng hỗn dịch levocabastine 0,025% giúp giảm điểm ngứa xuống còn 0,08 ± 0,06 ^[2]. Hoạt chất này cũng làm giảm đáng kể tình trạng đỏ mắt và phù nề kết mạc, đồng thời duy trì khả năng ức chế ngứa (0,42 ± 0,12 so với 0,94 ± 0,17) và giảm đỏ (1,04 ± 0,18 so với 1,42 ± 0,22) khi thử thách lại dị nguyên sau 4 giờ ^[2]. Những con số này minh chứng rằng khi dị nguyên xâm nhập, phản ứng ngứa và phù nề kết mạc bùng phát dữ dội nếu không được kiểm soát bằng thuốc chuyên biệt.

Vấn đề kiểm soát dị ứng kết mạc tiếp tục được làm rõ trong một nghiên cứu năm 2012 trên 92 đối tượng từ 18 đến 50 tuổi có tiền sử viêm kết mạc dị ứng với phấn hoa ^[3]. Các nhà nghiên cứu đã đánh giá điểm ngứa và xung huyết kết mạc tại các mốc 3, 5 và 10 phút sau thử nghiệm kích thích ^[3]. Nghiên cứu năm 2012 ghi nhận dung dịch không chứa chất bảo quản mang lại hiệu quả vượt trội so với giả dược ở mọi thời điểm, đồng thời 94,2% và 95,7% người tham gia đánh giá cảm giác tra thuốc là tốt hoặc rất tốt ở lần khám 3 và 4 ^[3]. Ngược lại, dạng hỗn dịch chứa chất bảo quản chỉ đạt tỷ lệ hài lòng lần lượt là 68,1% và 63,8% ^[3].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2004 trên 68 đối tượng bị viêm kết mạc dị ứng sử dụng mô hình thử thách dị nguyên kết mạc cũng so sánh phản ứng của mắt với các dung dịch nhỏ mắt ^[4]. Nghiên cứu năm 2004 cho thấy có 4,41% người dùng olopatadine và tới 26,5% người dùng hỗn dịch levocabastine báo cáo cảm giác khó chịu ở mắt ^[4]. Điều này cho thấy ngay cả các tá dược hay thành phần kháng dị ứng đã qua tinh chế cũng có thể gây khó chịu ở một tỷ lệ người dùng nhất định. Do đó, việc dùng nước sắc cúc mắt bò thô chứa sesquiterpene lactone sẽ tạo ra nguy cơ kích ứng và dị ứng kết mạc cao gấp nhiều lần.

Mối đe dọa bội nhiễm vi khuẩn từ các loại nước lá tự nấu

Không chỉ đối mặt với nguy cơ viêm kết mạc dị ứng do sesquiterpene lactone, người dùng nước sắc cúc mắt bò còn phải đối diện với nguy cơ nhiễm trùng vi khuẩn thứ phát. Bề mặt lá và hoa cúc thường bám dính nhiều vi khuẩn, bào tử nấm từ đất và môi trường. Quá trình đun sôi thông thường tại gia đình không thể tiêu diệt hoàn toàn các bào tử chịu nhiệt, chưa kể dụng cụ lọc và bình chứa thường không đảm bảo vô trùng.

Khi hàng rào biểu mô bị sesquiterpene lactone làm tổn thương, vi khuẩn từ nước sắc sẽ dễ dàng xâm nhập và gây viêm kết mạc nhiễm khuẩn cấp tính. Trong báo cáo năm 2010 tổng hợp dữ liệu từ 6 nghiên cứu lâm sàng trên 1350 bệnh nhân (với 1192 bệnh nhân và 1810 mắt trong phân tích tích hợp) điều trị viêm kết mạc do vi khuẩn bằng hỗn dịch besifloxacin 0,6%, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận nhiều biến cố bất lợi tại mắt ^[5]. Phân tích tích hợp năm 2010 chỉ ra các biến cố thường gặp nhất gồm nhìn mờ chiếm 2,1%, đau mắt chiếm 1,8%, kích ứng mắt chiếm 1,4%, viêm kết mạc không đặc hiệu chiếm 1,2% và ngứa mắt chiếm 1,1% ^[5]. Biến cố ngoài mắt hay gặp nhất là đau đầu với tỷ lệ 1,8% ^[5].

Các triệu chứng như nhìn mờ, đau mắt và ngứa mắt vốn đã gây nhiều phiền toái ngay cả khi điều trị bằng kháng sinh phổ rộng tiêu chuẩn. Nếu người bệnh để xảy ra tình trạng viêm kết mạc nhiễm khuẩn do tự ý rửa mắt bằng nước lá, việc điều trị sẽ phức tạp hơn rất nhiều. Hậu quả có thể tiến triển thành viêm loét giác mạc sâu, để lại sẹo đục vĩnh viễn và làm suy giảm thị lực trầm trọng.

Những hiểu lầm tai hại khi chăm sóc mắt bằng mẹo dân gian

Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng khái niệm tự nhiên với an toàn tuyệt đối. Nhiều người tin rằng nước đun từ cây cỏ tự nhiên không chứa hóa chất tổng hợp nên sẽ êm dịu cho mắt. Thực chất, độc tố tự nhiên trong thảo dược như sesquiterpene lactone có hoạt tính sinh học rất mạnh và không hề an toàn khi tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc nhãn cầu.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm nước sôi để nguội đã đủ độ vô trùng để rửa mắt. Các bào tử vi khuẩn và nấm mốc trong tự nhiên có thể tồn tại qua nhiệt độ sôi thông thường. Hơn nữa, việc để nước nguội dần trong không khí gia đình tạo điều kiện cho vi sinh vật tái nhiễm nhanh chóng vào dung dịch.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng cảm giác xót và đỏ mắt sau khi rửa nước lá là biểu hiện thuốc đang phát huy tác dụng tống đẩy chất độc. Đây là một ngộ nhận cực kỳ nguy hiểm. Cảm giác cay rát, đỏ rực và chảy nước mắt liên tục chính là dấu hiệu kết mạc đang bị tổn thương cấp tính do hóa chất và dị nguyên tấn công. Cố tình tiếp tục rửa sẽ đẩy mắt vào tình trạng viêm nhiễm hoại tử biểu mô.

Những ai cần tuyệt đối tránh xa phương pháp này?

Bất kỳ ai cũng có thể gặp biến chứng khi dùng nước sắc thảo dược rửa mắt, nhưng một số nhóm đối tượng sau đây có nguy cơ tổn thương nặng nề nhất:

Thứ nhất là những người có cơ địa dị ứng, viêm mũi dị ứng hoặc tiền sử viêm kết mạc dị ứng phấn hoa. Hệ miễn dịch của nhóm này rất nhạy cảm với các dị nguyên thuộc họ Cúc. Tiếp xúc với sesquiterpene lactone có thể kích hoạt cơn sốc dị ứng tại chỗ, gây phù nề kết mạc toàn bộ và sưng húp mi mắt chỉ sau vài phút.

Thứ hai là những người đang mắc các bệnh lý bề mặt nhãn cầu mãn tính như khô mắt, viêm bờ mi hoặc bệnh nhân tăng nhãn áp. Bề mặt mắt của nhóm đối tượng này vốn đã suy yếu và hàng rào bảo vệ tự nhiên bị tổn thương. Nghiên cứu y khoa đã chỉ ra khoảng 66% bệnh nhân tăng nhãn áp gặp các vấn đề bề mặt nhãn cầu nặng ^[1]. Việc tiếp xúc thêm với dung dịch tự chế sẽ làm trầm trọng hóa bệnh cảnh nền và cản trở phác đồ điều trị chuyên khoa.

Thứ ba là trẻ em, người cao tuổi và những người vừa trải qua phẫu thuật mắt hoặc có vết xước giác mạc. Giác mạc của các đối tượng này rất dễ bị vi khuẩn xâm nhập gây viêm loét nhanh chóng, dẫn đến nguy cơ thủng nhãn cầu nếu không được can thiệp kịp thời.

Hướng dẫn xử trí đúng cách khi mắt bị cộm ngứa, kích ứng

Nếu chẳng may đã lỡ dùng nước sắc cúc mắt bò và cảm thấy mắt nóng rát, đỏ ngầu, người bệnh cần bình tĩnh thực hiện các bước sơ cứu ngay lập tức. Trước hết, cần dừng ngay việc nhỏ hoặc rửa nước lá. Sử dụng nước muối sinh lý 0,9% vô trùng đóng lọ dùng một lần để rửa sạch lượng dịch thảo dược còn đọng lại trong túi cùng kết mạc.

Tuyệt đối không dùng tay dụi mắt vì hành động này có thể làm trợt loét biểu mô giác mạc đang bị suy yếu do kích ứng. Sau khi rửa mắt bằng nước muối sinh lý, nếu các triệu chứng đỏ, đau nhức, nhìn mờ hoặc sợ ánh sáng không thuyên giảm, người bệnh cần đến ngay các cơ sở chuyên khoa mắt để được thăm khám.

Để chăm sóc mắt hàng ngày an toàn, người dân chỉ nên sử dụng các sản phẩm nhỏ mắt chuyên dụng, nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản đã được các cơ quan y tế cấp phép. Khi mắt có dấu hiệu đỏ ngứa bất thường, việc đi khám bác sĩ nhãn khoa là điều kiện tiên quyết để xác định đúng nguyên nhân do dị ứng hay vi khuẩn, từ đó nhận đơn thuốc kháng sinh hoặc kháng dị ứng thích hợp thay vì tự ý thử nghiệm các mẹo dân gian.

Tóm lại, việc dùng nước sắc cúc mắt bò rửa mắt là một thói quen phản khoa học, mang lại rủi ro kích ứng kết mạc và nhiễm khuẩn nhãn cầu rất cao từ sesquiterpene lactone. Hãy bảo vệ đôi mắt bằng các biện pháp y khoa chuẩn mực, luôn giữ vệ sinh và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa ngay khi có dấu hiệu bất thường.