Tại sao người bệnh tự miễn không nên tự ý uống nước lá chay?

Nhiều người mắc các bệnh tự miễn như viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ thường rỉ tai nhau tìm mua lá Chay Bắc Bộ về đun nước uống hàng ngày với hy vọng “chữa dứt điểm” tình trạng viêm đau khớp. Thói quen này xuất phát từ kinh nghiệm dân gian cho rằng thảo dược tự nhiên lành tính, không gây tác dụng phụ như thuốc Tây. Tuy nhiên, dưới lăng kính y học hiện đại, việc người bệnh tự miễn tự ý sử dụng nước lá chay khi không có sự giám sát của bác sĩ tiềm ẩn những hiểm họa khôn lường cho sức khỏe.

Câu trả lời dứt khoát từ giới y khoa là người bệnh tự miễn tuyệt đối không nên tự ý đun sắc nước lá chay để uống. Dù các chiết xuất từ lá chay đã được chứng minh có tác dụng chống viêm và điều hòa miễn dịch rõ rệt, nhưng đây lại chính là hoạt tính dược lý mạnh có thể dẫn tới ức chế miễn dịch quá mức. Nếu dùng sai liều lượng hoặc phối hợp tùy tiện với các phác đồ điều trị sẵn có, người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ nhiễm trùng cơ hội, suy giảm bạch cầu hạt và thậm chí làm kích hoạt các đợt bùng phát bệnh nghiêm trọng hơn.

Lá chay trong y học cổ truyền và nhận diện khoa học

Cây Chay Bắc Bộ có tên khoa học là Artocarpus tonkinensis, thuộc họ Dâu tằm (Moraceae), là loài cây bản địa phân bố nhiều ở các vùng nhiệt đới phía Bắc Việt Nam ^[1], ^[2]. Trong y học dân gian, đặc biệt là kinh nghiệm của đồng bào H'Mông, nước sắc từ lá và rễ cây chay thường được dùng để trị chứng đau lưng, mỏi gối và các bệnh lý thấp khớp ^[1], ^[3], ^[2].

Người dân thường quan niệm rằng cây cỏ quanh nhà thì vô hại, uống nước lá chay chỉ như uống một ấm trà thanh nhiệt giúp mát gan, tiêu viêm. Chính tâm lý chủ quan này đã khiến không ít bệnh nhân tự động bỏ thuốc Tây để chuyển hẳn sang uống nước lá cây dài ngày. Họ không nhận ra rằng trong lá chay chứa các hoạt chất có tính kháng sinh học rất mạnh chứ không chỉ đơn thuần là dưỡng chất thông thường.

Tác động ức chế miễn dịch mạnh mẽ của các hoạt chất từ lá chay

Khi đi sâu phân tích thành phần hóa học, các nhà khoa học đã phát hiện lá chay chứa những hoạt chất có khả năng can thiệp trực tiếp vào hệ thống phòng thủ của cơ thể. Nghiên cứu thực hiện năm 2004 đã tiến hành chiết tách phân đoạn n-butanol từ lá cây Chay Bắc Bộ và phân lập thành công hai hợp chất auronol glycoside gồm maesopsin 4-O-glucoside cùng một chất mới là alphitonin-4-O-glucoside ^[4]. Khi thử nghiệm trên phản ứng kích thích tế bào lympho, các nhà khoa học xác nhận cả hai hợp chất tự nhiên này đều mang hoạt tính ức chế miễn dịch trực tiếp ^[4].

Đặc biệt, hợp chất maesopsin 4-O-beta-D-glucoside (thường gọi tắt là TAT-2) đã được chứng minh có khả năng ức chế mạnh mẽ sự tăng sinh của các tế bào lympho T đã được hoạt hóa ^[5]. Trong các thí nghiệm chuyên sâu năm 2011, hợp chất này cho thấy khả năng ức chế phân chia tế bào, kích thích giải phóng yếu tố biến đổi tăng trưởng TGF-beta và điều hòa sự biểu hiện của 19 gen khác nhau, tiêu biểu như việc làm tăng nồng độ biểu hiện của các gen SRXN1, HMOX1 và BCAS3 ^[5]. Điều này khẳng định chiết xuất lá chay không đơn thuần là nước giải khát mà thực chất mang dược tính của một thuốc ức chế miễn dịch thực thụ.

Bằng chứng từ các mô hình nghiên cứu thực nghiệm

Hiệu quả chống viêm của cây Chay Bắc Bộ đã được kiểm chứng qua nhiều công trình nghiên cứu trên mô hình động vật mắc bệnh tự miễn thực nghiệm.

Năm 2005, một nghiên cứu đã sử dụng dịch chiết ethyl acetate từ lá và rễ Chay Bắc Bộ để điều trị cho chuột cống dòng Dark Agouti bị gây viêm khớp bằng collagen loại II (mô hình CIA) ^[1]. Dịch chiết được tiêm phúc mạc hàng ngày cho chuột thí nghiệm ngay từ ngày gây miễn dịch ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá chay làm giảm đáng kể tỷ lệ mắc bệnh, giảm độ nghiêm trọng của tổn thương khớp và trì hoãn thời gian khởi phát bệnh ^[1]. Ngay cả khi bắt đầu can thiệp sau khi bệnh viêm khớp đã phát tác, các nhà nghiên cứu vẫn ghi nhận xu hướng cải thiện bệnh rõ rệt ^[1].

Trên môi trường ống nghiệm, dịch chiết lá chay hoạt động như một chất điều hòa tế bào T, ức chế sự nhân lên của tế bào T do mitogen kích thích và thúc đẩy quá trình tự hủy tế bào (apoptosis) của các tế bào lympho hoạt hóa lấy từ hạch bạch huyết ^[1]. Cơ chế bảo vệ khớp này được kết luận là phụ thuộc vào tế bào T thông qua việc kích hoạt chu trình chết tự nhiên của các tế bào miễn dịch hoạt động quá mức ^[1].

Tiếp nối hướng nghiên cứu trên, công trình công bố năm 2019 tiếp tục đánh giá tác dụng của nước sắc lá Chay Bắc Bộ trên chuột DBA/1J bị viêm khớp do collagen ^[3]. Nước sắc lá chay đã giúp chuột thí nghiệm giảm phù nề khớp và giảm thâm nhiễm các tế bào viêm ^[3]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng tổn thương sụn chỉ có thể ngăn ngừa được nếu can thiệp nước lá chay từ giai đoạn rất sớm ^[3]. Về mặt sinh học phân tử, nước sắc lá chay làm giảm mạnh biểu hiện của chemokine CCL20 và hàng loạt cytokine gây viêm liên quan đến tế bào Th17 như IL-6, IL-17, IL-22 ^[3].

Nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt giảm nồng độ biểu hiện của IL-2, IL-17, IL-22 và thụ thể FasL tại các tế bào hạch bạch huyết của chuột ^[3]. Nước sắc dược liệu cùng hoạt chất chính maesopsin-beta-D-glucoside đã ức chế sự biệt hóa của tế bào T hỗ trợ Th17 thông qua việc hạ thấp nồng độ IL-17 và yếu tố phiên mã RORC ^[3].

Đến năm 2020, một nghiên cứu khác tập trung vào cơ chế bảo vệ xương của nước sắc lá chay trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 và chuột thực nghiệm ^[2]. Dịch chiết lá chay làm giảm rõ rệt hoạt tính của enzyme tổng hợp oxit nitric NOS2 và giảm lượng cytokine IL-6 do đại thực bào tiết ra ^[2]. Đồng thời, chiết xuất này ức chế hoàn toàn quá trình hình thành hủy cốt bào thông qua việc ngăn chặn đường truyền tín hiệu RANK và giảm hoạt hóa enzym tyrosine kinase Src ^[2]. Ở chuột uống nước sắc lá chay, mô xương và sụn khớp được bảo tồn tốt hơn hẳn nhờ sự suy giảm các gen chỉ dấu hủy cốt bào ^[2].

Hiểm họa khi tự ý dùng: Con dao hai lưỡi của ức chế miễn dịch

Nhìn vào các kết quả thực nghiệm, nhiều người lầm tưởng đây là “thần dược” cần uống càng nhiều càng tốt. Song, y học luôn nhìn nhận tác dụng ức chế miễn dịch là con dao hai lưỡi. Trong điều trị bệnh tự miễn, hệ miễn dịch vốn đã bị rối loạn nghiêm trọng; việc tự ý dùng một dược liệu có dược tính ức chế mạnh như lá chay mà không qua kiểm soát định lượng sẽ dẫn đến những nguy cơ khôn lường.

Nguy cơ đầu tiên và nguy hiểm nhất là tình trạng ức chế miễn dịch quá đà khi kết hợp cùng thuốc Tây. Đa số bệnh nhân tự miễn đều đã được bác sĩ kê đơn các thuốc điều hòa bệnh hoặc ức chế miễn dịch mạnh như Corticoid, Methotrexate hay thuốc sinh học. Khi uống thêm nước lá chay sắc đặc mỗi ngày, hiệu ứng ức chế tế bào T, giảm tiết cytokine IL-2, IL-6 và triệt tiêu hoạt động của các tế bào bảo vệ cơ thể sẽ bị cộng gộp ^[1], ^[3], ^[2]. Hậu quả là hàng rào phòng ngự của cơ thể sụp đổ, khiến người bệnh dễ dàng mắc phải các bệnh nhiễm trùng cơ hội, viêm phổi, nhiễm nấm hoặc nhiễm virus nặng đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Nghịch lý tăng sinh bù trừ và nguy cơ bùng phát bệnh tự miễn nặng hơn

Một mối nguy hiểm tiềm tàng khác ít ai ngờ tới bắt nguồn từ phản ứng sinh học tự nhiên của cơ thể trước tình trạng suy giảm tế bào T. Tế bào T là lực lượng nòng cốt điều hành miễn dịch; việc lá chay thúc đẩy quá trình tự hủy tế bào lympho và ức chế sự phân chia tế bào T có thể đưa cơ thể vào trạng thái thiếu hụt tế bào lympho trong máu ngoại vi (lymphopenia) ^[1], ^[5].

Các tài liệu miễn dịch học năm 2017 và 2018 chỉ ra rằng, khi số lượng tế bào T sụt giảm đột ngột, cơ thể sẽ lập tức khởi động một cơ chế phản ứng gọi là tăng sinh cân bằng nội môi do thiếu hụt lympho (LIP - lymphopenia-induced proliferation) ^[6], ^[7]. Hiện tượng tăng sinh bù trừ này nhằm mục đích khôi phục lại mật độ tế bào T, nhưng nó lại kéo theo một rủi ro sinh học cực lớn: kích hoạt và nhân rộng các dòng tế bào tự phản ứng có hại ^[6], ^[7].

Nghiên cứu chỉ ra rằng sự gia tăng nhanh chóng của quá trình tăng sinh cân bằng nội môi là nguyên nhân dẫn tới hai nghịch lý lâm sàng: vừa làm suy giảm khả năng phòng vệ chống nhiễm trùng, vừa thúc đẩy bùng phát các hội chứng tự viêm và bệnh tự miễn ^[6]. Quá trình tăng sinh cưỡng bức này có liên quan trực tiếp đến sự phát triển của các bệnh lý như vảy nến, viêm khớp vảy nến, lupus ban đỏ hệ thống và viêm khớp dạng thấp ^[6]. Thậm chí ở bệnh nhân lupus ban đỏ hệ thống, người ta đã ghi nhận sự tăng vọt bất thường của các tế bào lympho T mang dấu ấn CD4-CD8-TCRalphabeta+ trong các đợt tăng sinh này ^[6].

Hơn thế nữa, các nhà khoa học đã chứng minh trong mô hình thực nghiệm rằng quá trình tăng sinh bù trừ LIP khiến các tế bào T thông thường phân hóa thành các tế bào T hỗ trợ tế bào B mang kiểu hình PD-1+CXCR5-/dim ^[7]. Những tế bào này thúc đẩy sự hình thành trung tâm mầm tại lách và kích thích các tế bào B sản sinh ồ ạt các tự kháng thể kháng nhân (ANA) - tác nhân phá hủy cơ quan trong bệnh lupus, hội chứng Sjogren và bệnh mô liên kết hỗn hợp ^[7]. Như vậy, việc người bệnh tự ý uống nước lá chay liều cao làm sụt giảm tế bào T có thể vô tình kích hoạt chuỗi phản ứng tăng sinh bù trừ nguy hiểm, khiến bệnh tự miễn không những không lui mà còn bùng phát dữ dội với nhiều biến chứng phức tạp hơn ^[6], ^[7].

Những hiểu lầm tai hại thường gặp của người bệnh

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng "thảo dược uống không bổ ngang cũng bổ dọc". Hoạt chất sinh học trong lá chay can thiệp sâu sắc vào các con đường truyền tín hiệu nội bào và làm thay đổi sự biểu hiện của nhiều gen chức năng ^[5], ^[3], ^[2]. Dược tính này tương đương một dạng tiền chất dược phẩm và hoàn toàn không thể xem là thứ nước uống giải khát hàng ngày.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm nước lá chay có thể tái tạo hoàn toàn sụn khớp đã hỏng. Các thực nghiệm khoa học đã chỉ rõ: nước sắc lá chay chỉ có khả năng phòng ngừa tổn thương sụn khớp khi được dùng rất sớm từ giai đoạn đầu gây bệnh ^[3]. Khi bệnh viêm khớp đã tiến triển nặng và khớp đã bị biến dạng hoặc ăn mòn sâu, việc uống nước lá chay không thể đảo ngược được những tổn thương cấu trúc này ^[3].

Bên cạnh đó, việc người bệnh tự ý hái lá, phơi khô rồi đun sắc tại nhà hoàn toàn không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất. Mỗi cây chay, mỗi mùa thu hái hay cách đun nấu khác nhau sẽ cho ra nồng độ hoạt chất maesopsin 4-O-glucoside rất chênh lệch ^[4], ^[3]. Việc dùng nồng độ không ổn định khiến đáp ứng miễn dịch của cơ thể trồi sụt thất thường, gây nhiễu loạn hoàn toàn phác đồ điều trị mà bác sĩ chuyên khoa đang theo dõi.

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Những người đã được chẩn đoán mắc các bệnh lý tự miễn như lupus ban đỏ hệ thống, viêm khớp dạng thấp, viêm cột sống dính khớp hay viêm cơ tự miễn tuyệt đối không được tự ý sử dụng nước lá chay thay thế thuốc.

Người bệnh đang trong giai đoạn sử dụng các thuốc ức chế miễn dịch liều cao, thuốc sinh học hoặc hóa chất cần tránh xa việc dùng kèm thảo dược này để ngăn chặn nguy cơ tụt giảm bạch cầu và nhiễm trùng toàn thân nghiêm trọng ^[6].

Phụ nữ mang thai, người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền suy giảm chức năng gan, thận hoặc những người đang có ổ nhiễm trùng cấp tính cũng không được sử dụng lá chay tự đun sắc do dữ liệu về tính an toàn và tương tác chuyển hóa của thảo dược này trên người còn rất hạn chế.

Ứng xử đúng cách: Khoa học thay vì truyền miệng

Đối với một người bệnh tự miễn, việc tuân thủ tuyệt đối phác đồ dùng thuốc của bác sĩ chuyên khoa thấp khớp học là yếu tố sống còn để kiểm soát bệnh và bảo tồn chức năng vận động. Bất kỳ sự thay đổi nào về chế độ thuốc hay sử dụng thêm thực phẩm chức năng, nước lá thảo dược đều cần phải được thông qua ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị.

Nếu gia đình có cây chay và muốn sử dụng quả chay làm gia vị nấu ăn thông thường thì hoàn toàn bình thường vì hàm lượng hoạt chất trong bữa ăn là không đáng kể. Tuy nhiên, việc thu gom lá chay với số lượng lớn để đun thành nước uống đậm đặc thay nước lọc hàng ngày là một hành vi mạo hiểm sức khỏe cần dừng lại ngay lập tức. Người bệnh nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, tập luyện nhẹ nhàng phù hợp với tầm vận động của khớp và tái khám định kỳ để làm các xét nghiệm theo dõi công thức máu, tốc độ máu lắng và chức năng nội tạng.

Lá Chay Bắc Bộ là một nguồn dược liệu quý đang mở ra nhiều triển vọng cho y học trong việc nghiên cứu và phát triển các hoạt chất ức chế miễn dịch, chống viêm khớp mới ^[4], ^[1], ^[3], ^[2]. Tuy nhiên, từ những phát hiện trong phòng thí nghiệm cho đến việc ứng dụng làm thuốc điều trị an toàn cho con người là một khoảng cách rất lớn đòi hỏi quy trình chiết xuất chuẩn hóa và thử nghiệm lâm sàng khắt khe. Người bệnh không nên tự biến bản thân thành đối tượng thử nghiệm, tránh để những ngộ nhận dân gian đánh đổi bằng chính sức khỏe và sự an toàn tính mạng của mình.