Nhiều người mắc bệnh gout truyền tai nhau dùng cây chó đẻ răng cưa (diệp hạ châu) để hạ axit uric, ngừa cơn đau khớp. Lời đồn xuất phát từ thói quen dùng thảo dược trị viêm gan, giải độc, tiêu viêm trong dân gian.
Thực tế, dữ liệu y khoa hiện tại chưa có bằng chứng xác nhận cây chó đẻ răng cưa ức chế men tổng hợp axit uric ở người. Dù xanthine oxidase là mục tiêu hạ axit uric phổ biến, thảo dược này chưa chứng minh được hiệu quả lâm sàng kiểm soát gout.
Cơ chế sinh axit uric và vai trò của men xanthine oxidase
Tăng axit uric máu xảy ra do rối loạn chuyển hóa purine, dẫn đến nồng độ axit uric trong máu vượt ngưỡng bình thường [3, 6]. Bệnh gout là dạng viêm khớp mạn tính phổ biến, chiếm khoảng 1% dân số thế giới và tỷ lệ mắc đang gia tăng [1].
Khi axit uric trong máu tăng cao, tinh thể urate lắng đọng tại các khớp gây sưng đau, viêm cấp tính hoặc dẫn đến sỏi thận do gout [3, 6]. Axit uric cao kéo dài còn được xem là yếu tố nguy cơ độc lập gây bệnh tim mạch [2].
Quá trình sinh tổng hợp axit uric phụ thuộc hoàn toàn vào men xanthine oxidase [3]. Đây là enzyme xúc tác oxy hóa hypoxanthine thành xanthine, rồi tiếp tục chuyển đổi xanthine thành axit uric [1, 4, 6]. Do giữ vai trò then chốt trong chu trình purine, xanthine oxidase trở thành đích tác động chính để bào chế các thuốc điều trị tăng axit uric và bệnh gout [1, 2, 7].
Bằng chứng khoa học về thuốc hạ axit uric hiện nay
Các nghiên cứu tìm kiếm hoạt chất hạ axit uric tập trung tổng hợp các chất ức chế men xanthine oxidase nhằm ngăn chặn sản sinh axit uric từ gốc [1, 7].
Năm 2011, nghiên cứu tổng hợp dẫn xuất pyrimidin-5-one thử nghiệm ức chế enzyme xanthine oxidase từ ba nguồn gốc khác nhau [2]. Bốn phân tử (6a, 6b, 6d, 6f) trong số 20 chất thử nghiệm cho thấy khả năng ức chế mạnh hơn thuốc allopurinol dựa trên chỉ số IC50 [2]. Phân tích cấu trúc phân tử xác nhận chất 6a tương tác chặt chẽ với phức hợp Molybdenum-Oxygen-Sulfur (MOS) trong enzyme [2].
Năm 2018, nhóm nghiên cứu thiết kế các dẫn xuất 2-arylbenzo[b]furan (3a-3d, 4a-4o, 6a-6d) trên mô hình enzym in vitro và tế bào [4]. Hợp chất 4a ức chế xanthine oxidase mạnh nhất với IC50 đạt 4,45 microM, cơ chế ức chế hỗn hợp qua chỉ số Ki là 3,52 microM và Kis là 13,14 microM [4]. Khi thử nghiệm trên chuột bị tăng axit uric máu do potassium oxonate, hợp chất 4a hạ rõ rệt nồng độ axit uric huyết thanh [4].
Năm 2019, nghiên cứu tổng hợp các dẫn xuất pyrimidine mang nhóm tetrazole (8a-8z) nhắm vào túi phụ của men tạo bởi các axit amin Leu648, Asn768, Lys771, Leu1014 và Pro1076 [5]. Hợp chất 8u đạt IC50 0,0288 microM, tương đương hoạt lực của febuxostat (IC50 0,0236 microM) [5]. Trên chuột cống bị gây tăng axit uric bằng potassium oxonate, chất 8u đường uống liều 5 mg/kg giúp hạ nồng độ axit uric máu hiệu quả, thử nghiệm độc tính cấp trên chuột nhắt dung nạp tốt tới 2000 mg/kg [5].
Năm 2021, nghiên cứu các dẫn xuất 2-phenylpyrimidine ghi nhận chất tối ưu 2-(3-cyano-4-isopentoxy)phenylpyrimidine-4-ol đạt IC50 0,046 microM, mạnh gấp khoảng 120 lần allopurinol (IC50 5,462 microM) [6]. Thử nghiệm trên mô hình chuột cống tăng axit uric máu cho thấy phân tử này làm giảm axit uric máu ở liều uống 30 mg/kg [6].
Cây chó đẻ răng cưa chưa có bằng chứng trị gout
Dù nghiên cứu dược liệu tự nhiên tìm chất ức chế xanthine oxidase diễn ra liên tục, các trích đoạn khoa học hiện có hoàn toàn không ghi nhận dữ liệu về cây chó đẻ răng cưa [3].
Các hợp chất cho kết quả ức chế xanthine oxidase khả quan chủ yếu là hóa chất tổng hợp nhân tạo như dẫn xuất benzo[b]furan, phenylpyrimidine, dị vòng chứa nitơ [1, 2, 5, 6]. Nhiều nghiên cứu mới dừng ở quy mô mô phỏng máy tính (docking), enzym in vitro và động vật gặm nhấm, chưa qua thử nghiệm lâm sàng trên người [1, 2, 3, 5].
Việc tự ý dùng cây chó đẻ răng cưa đun sắc uống để thay thế thuốc đặc trị hạ axit uric chưa có cơ sở khoa học bảo chứng. Người bệnh dùng dược liệu truyền miệng có nguy cơ đối mặt với đợt viêm khớp cấp do axit uric không được kiểm soát.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu trị gout
Sai lầm phổ biến là cho rằng thảo dược mát gan, lợi tiểu như chó đẻ răng cưa sẽ tự động đào thải sạch axit uric. Cơ chế gây bệnh gout nằm ở enzyme xúc tác tạo axit uric và khả năng lọc của thận, không đơn thuần chỉ cần uống nước giải độc [3, 6].
Một ngộ nhận khác là thuốc thảo mộc luôn an toàn tuyệt đối so với thuốc tây y. Dù allopurinol có thể gây tác dụng phụ như rối loạn tiêu hóa, phát ban da hoặc dị ứng ở một nhóm bệnh nhân, thuốc này vẫn là chuẩn điều trị được kiểm chứng lâm sàng đầy đủ [4, 8]. Việc bỏ thuốc điều trị chuẩn để uống thảo dược dễ làm nồng độ urate tích tụ nhiều hơn tại khớp [7].
Ai nên thận trọng
Bệnh nhân gout mạn tính, người có nồng độ axit uric máu tăng cao kèm sỏi thận cần tuyệt đối tuân thủ phác đồ y khoa [1]. Không tự ý dùng nước sắc cây chó đẻ răng cưa thay thế thuốc hạ axit uric đã được kê đơn.
Người có bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng thận hoặc tiền sử dị ứng thuốc cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc dạng thô nào. Việc nạp lượng lớn nước sắc không rõ nồng độ hoạt chất có thể gây áp lực chuyển hóa lên gan và thận.
Lời khuyên kiểm soát axit uric đúng cách
Người bệnh cần duy trì dùng thuốc ức chế xanthine oxidase theo chỉ định của bác sĩ để kiểm soát axit uric huyết thanh ổn định [4, 6]. Không tự ý tăng giảm liều hoặc bỏ thuốc giữa chừng khi thấy cơn đau khớp tạm lắng.
Xây dựng chế độ dinh dưỡng ít purine bằng cách giảm tiêu thụ thịt đỏ, nội tạng động vật, hải sản và bia rượu. Uống đủ 2-2,5 lít nước mỗi ngày giúp thận vận hành tốt hơn để đào thải sản phẩm chuyển hóa. Tái khám định kỳ xét nghiệm máu để theo dõi chỉ số axit uric, điều chỉnh đơn thuốc kịp thời.
Cây chó đẻ răng cưa chưa có chứng minh khoa học về khả năng hạ axit uric hay ức chế men tổng hợp axit uric gây bệnh gout. Người bệnh cần tỉnh táo trước các mẹo truyền miệng, trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ khớp xương lâu dài.
