Trên các cung đường chạy marathon, nhiều người có thói quen cầm cốc nước tại mọi trạm tiếp nước vì sợ mất nước sẽ dẫn đến kiệt sức hoặc chuột rút. Thắc mắc phổ biến của không ít vận động viên phong trào là liệu uống càng nhiều nước trước và trong khi chạy có phải cách tốt nhất để bảo vệ cơ thể hay không.
Thực tế, uống nước vượt quá nhu cầu của cơ thể và vượt quá tốc độ đổ mồ hôi lại là nguyên nhân chính gây ra tình trạng hạ natri máu liên quan đến vận động [1]. Khi bạn nạp quá nhiều nước lọc hoặc chất lỏng nhược trương trong lúc cơ thể liên tục mất muối qua mồ hôi, nồng độ natri trong máu sẽ bị pha loãng đến mức nguy hiểm, thậm chí đe dọa tính mạng [2].
Cơ chế gây hạ natri máu khi chạy bộ đường dài
Hạ natri máu liên quan đến vận động được định nghĩa là tình trạng nồng độ natri trong huyết thanh giảm xuống dưới mức 135 mmol/L trong quá trình tập luyện hoặc lên đến 24 giờ sau khi kết thúc hoạt động thể chất kéo dài [3]. Tình trạng này thường gắn liền với các hoạt động sức bền cường độ cao và kéo dài như chạy marathon hoặc ba môn phối hợp [2].
Nguyên nhân cốt lõi của hiện tượng này đến từ hai gọng kìm: uống thừa chất lỏng và mất natri qua mồ hôi [3]. Trong đa số trường hợp, người chạy uống quá nhiều nước lọc tự do nhưng lại không bù đắp được lượng natri khổng lồ thoát ra theo tuyến mồ hôi [2]. Khi lượng chất lỏng nạp vào vượt quá tốc độ bài tiết mồ hôi, lượng nước dư thừa sẽ làm pha loãng nồng độ natri trong máu [1].
Bên cạnh đó, cơ thể con người có những giới hạn sinh lý rõ ràng về bài tiết. Thận chỉ có giới hạn lọc nước khoảng 1 lít mỗi giờ, trong khi nhiều vận động viên lại uống vượt mức 1,5 lít mỗi giờ [4]. Ngoài việc uống quá nhiều, sự giải phóng hormone arginine vasopressin không do thẩm thấu cũng là yếu tố nguy cơ chính gây hạ natri máu ở các giải siêu marathon [5]. Ở các vùng núi cao, vận động lệch tâm và tình trạng thiếu oxy có thể điều chỉnh phản ứng viêm, hormone điều hòa cân bằng dịch và stress oxy hóa, từ đó góp phần làm thay đổi nồng độ natri máu phụ thuộc vào thời gian và địa điểm của cuộc đua [5].
Những ca cấp cứu và mô hình phân tích từ thực tế
Tác hại của việc uống thừa nước không chỉ là lý thuyết mà đã được ghi nhận qua các ca bệnh lâm sàng. Một báo cáo công bố năm 2009 đã ghi nhận trường hợp hạ natri máu do uống quá nhiều nước tại giải London Marathon năm 2007 [6]. Bệnh nhân là nữ vận động viên 37 tuổi có kinh nghiệm chạy marathon [6]. Cô được đưa vào phòng cấp cứu hơn 6 giờ sau khi hoàn thành cuộc đua với các triệu chứng tiêu chảy, nôn mửa, lú lẫn và không thể nhớ lại bất kỳ chi tiết nào của cuộc thi [6].
Kết quả xét nghiệm máu động mạch xác nhận bệnh nhân bị hạ natri máu với nồng độ natri chỉ còn 117 mmol/L, đi kèm hạ kali máu ở mức 3,4 mmol/L và nhiễm kiềm hô hấp với độ pH 7,62, bicarbonate 16,1 mmol/L, áp suất riêng phần khí cacbonic (Pco2) 2,14 kPa [6]. Các bác sĩ chẩn đoán cô bị hạ natri máu liên quan đến vận động không biến chứng do tự ý uống quá nhiều nước [6]. Bệnh nhân được đặt ống thông và điều trị bằng cách truyền tĩnh mạch chậm trong 1 giờ với 500 ml dung dịch muối natri clorua (NaCl) 1,8% [6]. Sáng hôm sau, nồng độ natri huyết thanh của cô trở lại mức bình thường là 135 mmol/L, được xuất viện vào buổi chiều và hồi phục hoàn toàn không để lại di chứng [6].
Để làm rõ nguyên nhân của hội chứng này, một nghiên cứu công bố năm 2006 đã sử dụng mô hình toán học nhằm dự đoán tác động của các hành vi uống nước khác nhau lên tình trạng hydrat hóa và nồng độ natri huyết tương [1]. Mô hình này biến đổi có hệ thống các yếu tố gồm khối lượng cơ thể, thành phần cơ thể, tốc độ chạy, điều kiện thời tiết và nồng độ natri trong mồ hôi [1]. Kết quả chỉ ra rằng tốc độ uống nước vượt quá tốc độ đổ mồ hôi là nguyên nhân chính gây hạ natri máu [1]. Đáng chú ý, mô hình dự đoán những người có mồ hôi tương đối mặn có thể kết thúc cuộc đua siêu sức bền trong tình trạng vừa mất nước vừa bị hạ natri máu [1]. Các loại đồ uống chứa chất điện giải được dự đoán giúp trì hoãn sự phát triển của chứng hạ natri máu [1].
Nghiên cứu thực địa trên các cung đường chạy khắc nghiệt
Tại các giải chạy địa hình và chạy núi, sự thay đổi nồng độ natri máu cũng được theo dõi chặt chẽ. Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã khảo sát tỷ lệ hạ natri máu tại giải chạy địa hình Olympus Marathon dài 44 km, đạt độ cao 2780 m [3]. Nghiên cứu có sự tham gia của 62 vận động viên hoàn thành cuộc đua (trong đó có 5 phụ nữ), độ tuổi trung bình 34,4 ± 8,6 tuổi, chiều cao 1,77 ± 0,06 m và cân nặng 75,3 ± 10,0 kg [3]. Theo quy định của giải, người chạy không được mang thêm đồ ăn và thức uống ngoài những gì được cung cấp tại các trạm kiểm soát [3]. Các mẫu máu, nước tiểu và chỉ số nhân trắc học được thu thập trước và sau cuộc đua [3].
Kết quả cho thấy có 5 vận động viên (chiếm 8%) bị hạ natri máu không triệu chứng với mức natri huyết thanh dưới 135 mmol/L [3]. Ở nhóm bị hạ natri máu, nồng độ natri giảm từ 138,4 ± 0,9 mmol/L trước giải xuống còn 131,4 ± 5,0 mmol/L sau giải [3]. Độ thẩm thấu huyết tương chỉ tăng ở nhóm có mức natri bình thường, từ 290 ± 3 lên 295 ± 6 mmol/kg [3]. Thể tích huyết tương giảm nhiều hơn ở nhóm hạ natri máu so với nhóm bình thường, ở mức -4,4 ± 2,0% so với -3,2 ± 1,4% [3]. Ngoài ra, lượng natri tiêu thụ qua chế độ ăn ở nhóm bị hạ natri máu thấp hơn so với nhóm bình thường, chỉ đạt 789 ± 813 mg so với 906 ± 672 mg [3].
Một nghiên cứu quan sát thực địa khác công bố năm 2021 được thực hiện tại giải chạy núi một chặng Sudtirol Ultra Sky-Race với hai cự ly: cự ly ngắn 69 km (độ cao tích lũy 4260 m) gồm 12 nam tham gia (11 người hoàn thành) và cự ly dài 121 km (độ cao tích lũy 7554 m) gồm 15 nam tham gia (7 người hoàn thành) [5]. Máu tĩnh mạch được lấy ngay trước và sau cuộc đua để phân tích nồng độ natri huyết thanh, copeptin (dấu ấn ổn định của vasopressin), các dấu ấn viêm, tổn thương cơ và stress oxy hóa [5]. Kết quả ghi nhận ở cự ly ngắn có 2 người và cự ly dài có 1 người hoàn thành có nồng độ natri huyết thanh trên 145 mmol/L [5]. Ở cự ly dài, có 1 vận động viên bị hạ natri máu dưới 135 mmol/L [5]. Chỉ trong cự ly ngắn, phần trăm thay đổi nồng độ natri huyết thanh của người hoàn thành mới có mối liên hệ với phần trăm thay đổi khối lượng cơ thể (r = -0,812, p = 0,002), tổng thời gian (r = -0,608, p = 0,047) và xung lượng tập luyện TRIMP (r = -0,653, p = 0,030) [5]. Khi tính gộp tất cả người chạy ở cả hai cự ly, dữ liệu cho thấy mối quan hệ đường cong bậc hai giữa phần trăm thay đổi nồng độ natri huyết thanh và khối lượng cơ thể theo thời gian đua [5].
Những hiểu lầm phổ biến của người chạy bộ
Dù hạ natri máu có thể gây tử vong, nhận thức của người chạy bộ về vấn đề này vẫn còn nhiều khoảng trống [7]. Trong những năm 1980 và 1990, các nhà tổ chức giải đua và cả quân đội Mỹ thường khuyên vận động viên và tân binh uống nước vượt quá cảm giác khát để ngăn ngừa mất nước [4]. Dù xuất phát từ ý tốt, các khuyến nghị này đã bỏ qua giới hạn lọc nước khoảng 1 lít mỗi giờ của thận, dẫn đến việc tiêu thụ hơn 1,5 lít mỗi giờ và làm tăng tỷ lệ hạ natri máu trong giai đoạn đó [4].
Một nghiên cứu bằng bảng câu hỏi ẩn danh công bố năm 2012 tại giải London Marathon cho thấy có tới 93,1% người chạy đã đọc hoặc được nghe về việc uống nước trong ngày đua và 95,8% có kế hoạch uống nước [8]. Tuy nhiên, 12% dự định uống một lượng nước lớn đủ để đặt họ vào nguy cơ cao bị hạ natri máu [8]. Chỉ có 21,7% biết dung tích của các chai nước và đồ uống thể thao trên đường chạy; 20,7% dự định lấy nước ở tất cả 24 trạm tiếp nước [8]. Chỉ có 25,3% lên kế hoạch uống theo cảm giác khát [8]. Dù 68,0% người chạy đã nghe nói về chứng hạ natri máu hoặc mức natri thấp, chỉ 35,5% có hiểu biết cơ bản về nguyên nhân và tác hại của nó [8].
Đến năm 2018, một nghiên cứu cắt ngang khác đã khảo sát 298 vận động viên (148 nam, 150 nữ, chiếm 0,83% tổng số người hoàn thành) trước giải London Marathon 2014 và so sánh với dữ liệu năm 2010 [7]. Kết quả ghi nhận có 48,7% người chạy năm 2014 chọn uống theo cảm giác khát làm yếu tố quan trọng nhất, tăng lên so với mức 25,3% của năm 2010 [7]. Tỷ lệ người dự định uống hơn 3,5 lít nước giảm từ 12% năm 2010 xuống còn 5,8% năm 2014 [7]. Tuy có sự cải thiện, hơn một nửa số vận động viên trong nhóm khảo sát năm 2014 vẫn không có kế hoạch uống nước theo cảm giác khát [7].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các nghiên cứu hiện tại đã cung cấp bức tranh rõ ràng về việc kiểm soát lượng dịch nạp vào và vai trò của natri. Mô hình toán học cho thấy các khuyến nghị bù dịch của Hiệp hội Giám đốc Y khoa Marathon Quốc tế (IMMDA) đủ sức duy trì trạng thái hydrat hóa trên cự ly 42 km nếu người chạy tuân thủ các yếu tố điều kiện như tốc độ chạy và kích thước cơ thể [1]. Việc ban hành tuyên bố quan điểm của Đại học Y khoa Thể thao Hoa Kỳ (ACSM) năm 1996 (sửa đổi năm 2007) và tuyên bố của IMMDA năm 2006 khuyến nghị lượng nước uống tỷ lệ thuận với tốc độ chạy đã giúp giải quyết một phần rủi ro và giảm tỷ lệ hạ natri máu do uống quá nhiều nước [4].
Tuy nhiên, bằng chứng về việc bổ sung muối vẫn còn những giới hạn nhất định. Bên cạnh việc theo dõi lượng nước uống, một số dữ liệu gợi ý rằng việc bổ sung muối có thể mang lại lợi ích và theo kinh nghiệm truyền miệng, cách này tiếp tục được khuyến nghị vì nó làm tăng cảm giác khát [4]. Thế nhưng, cũng có những nghiên cứu mâu thuẫn cho rằng những thay đổi liên quan đến việc bổ sung muối kiểu này là không đáng kể [4]. Do đó, căn nguyên trực tiếp và hiệu quả thực sự của việc bổ sung muối vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng [4]. Ngoài ra, ở các giải chạy địa hình núi cao như Olympus Marathon, tỷ lệ hạ natri máu tương đối thấp có thể bắt nguồn từ điều kiện đặc thù của cuộc đua khi người chạy chỉ được nhận đồ ăn, thức uống tại các trạm kiểm soát cố định [3].
Ai nên thận trọng khi bù nước trên đường chạy?
Nhóm đối tượng cần đặc biệt cảnh giác là những người tham gia các sự kiện sức bền kéo dài hơn 4 giờ [4]. Trong một cuộc đua marathon điển hình, những người chạy chậm thường dành nhiều thời gian trên đường đua hơn, dễ tiêu thụ lượng chất lỏng nhiều hơn lượng mồ hôi họ tiết ra và chịu tác động pha loãng gây hạ natri máu [4]. Dù người chạy chậm không nên nhịn uống nước hoàn toàn trong lúc thi đấu, điều quan trọng là họ không được uống quá mức [4].
Bên cạnh đó, những vận động viên tiết ra mồ hôi tương đối mặn cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [1]. Nhóm này có thể hoàn thành các bài tập siêu sức bền trong trạng thái kép: vừa bị mất nước vừa bị hạ natri máu [1]. Những vận động viên chạy siêu marathon ở vùng núi cao, nơi có sự kết hợp của vận động lệch tâm kéo dài và tình trạng thiếu oxy, cũng cần thận trọng vì các yếu tố này góp phần làm biến đổi nồng độ natri huyết thanh theo thời gian và độ dài quãng đường [5].
Nếu người tập có các bệnh nền liên quan đến tim mạch, thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị ảnh hưởng đến cân bằng dịch và điện giải, việc tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tham gia các giải chạy đường dài là rất cần thiết. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường sau cuộc đua như nôn mửa, tiêu chảy, lú lẫn hoặc mất trí nhớ tạm thời, người chạy cần được đưa đến cơ sở y tế ngay lập tức vì việc điều trị đòi hỏi bác sĩ phải đánh giá chính xác tình trạng thể tích dịch của cơ thể (thiếu dịch, đẳng tích hay quá tải dịch) trước khi quyết định phác đồ như truyền dung dịch muối ưu trương [6], [2].
Áp dụng thực tế để bù nước và điện giải an toàn
Để phòng ngừa hạ natri máu khi chạy bộ đường dài, nguyên tắc quan trọng hàng đầu là tránh uống nước quá mức và điều chỉnh lượng nước nạp vào sao cho không vượt quá tốc độ đổ mồ hôi [1], [7]. Người chạy nên sử dụng cảm giác khát của cơ thể làm kim chỉ nam cho chiến lược bù nước trong suốt cuộc đua, thay vì cố gắng lấy nước uống ở tất cả các trạm tiếp nước trên đường chạy [7], [8]. Cần lưu ý giới hạn lọc nước của thận chỉ ở mức khoảng 1 lít mỗi giờ, do đó tuyệt đối không uống dồn dập vượt mức 1,5 lít mỗi giờ hoặc lên kế hoạch uống tổng lượng nước quá lớn như trên 3,5 lít cho một cuộc đua nếu cơ thể không thực sự khát [7], [4].
Về tốc độ và thể trạng, hãy điều chỉnh lượng chất lỏng tỷ lệ thuận với tốc độ chạy và kích thước cơ thể của chính mình theo khuyến nghị của IMMDA [1], [4]. Trước khi bước vào vạch xuất phát, vận động viên nên tìm hiểu kỹ dung tích của các chai nước hoặc cốc nước được ban tổ chức bố trí tại các trạm để ước lượng chính xác lượng dịch mình sẽ nạp vào [8].
Về loại đồ uống và dinh dưỡng, việc kết hợp các loại đồ uống thể thao có chứa chất điện giải thay vì chỉ uống nước lọc hoàn toàn sẽ giúp trì hoãn sự phát triển của chứng hạ natri máu [1], [2]. Đối với những người đổ mồ hôi mặn hoặc chạy các cự ly dài như 44 km trên địa hình đồi núi, cần chú ý giảm thiểu sự thiếu hụt muối bằng cách đảm bảo lượng natri nạp vào từ thực phẩm và đồ uống tại các trạm tiếp năng lượng, tránh để lượng natri tiêu thụ bị hụt quá thấp [1], [3].
Chạy bộ đường dài là hành trình rèn luyện sức bền nhưng cũng đòi hỏi sự hiểu biết khoa học để bảo vệ an toàn cho cơ thể. Thay vì uống nước theo tâm lý đám đông hay uống vượt trước cơn khát, việc lắng nghe cơ thể, kiểm soát lượng dịch vừa phải và kết hợp bù điện giải hợp lý sẽ giúp bạn về đích an toàn và khỏe mạnh.
