Tăng huyết áp là chẩn đoán nguyên phát phổ biến nhất, ảnh hưởng tới 970 triệu người trên toàn thế giới [1]. Thay đổi chế độ ăn và lối sống là bước can thiệp đầu tiên [1]. Nhiều người truyền tai nhau ăn rau bina (cải bó xôi) giúp ổn định huyết áp, nhưng thực chất loại rau lá xanh này tác động lên mạch máu như thế nào?
Câu trả lời nằm ở hàm lượng nitrate vô cơ tự nhiên dồi dào trong rau bina [2]. Khi vào cơ thể, nitrate chuyển hóa thành nitric oxide (NO) — phân tử giúp cải thiện chức năng nội mô (lớp lót bên trong mạch máu), làm giãn mạch, giảm độ cứng động mạch và từ đó hạ huyết áp [2].
Đường đi của nitrate từ đĩa rau vào mạch máu
Sự suy giảm nồng độ nitric oxide trong cơ thể đóng vai trò chính gây ra bệnh tim mạch [2]. Nitrate và nitrite vô cơ có nhiều trong củ dền và rau bina đóng vai trò là nguồn cung cấp nitric oxide ngoại sinh [2].
Khi ăn rau bina, nitrate đi theo con đường "nitrate - nitrite - NO" [3]. Bước đầu tiên diễn ra ngay tại khoang miệng: vi khuẩn đường miệng chuyển hóa nitrate từ thức ăn thành nitrite [4]. Sau khi nuốt xuống và đi vào hệ tuần hoàn, nitrite tiếp tục chuyển đổi thành nitric oxide có hoạt tính sinh học trong mạch máu [4].
Phân tử nitric oxide này kích hoạt con đường enzyme guanylate cyclase hòa tan - cGMP, dẫn đến hiện tượng giãn mạch [5]. Ngoài ra, đánh giá từ các nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) cho thấy quá trình chuyển hóa nitrate thành NO còn hoạt động như cơ chất cho enzyme NO synthase ở nội mô, ức chế sản sinh gốc tự do (ROS) tại ty thể và giảm kết tập tiểu cầu (sự kết dính các tiểu cầu gây cục máu đông) [4].
Bằng chứng từ các thử nghiệm ăn rau bina trực tiếp
Một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên, bắt chéo công bố năm 2012 thực hiện trên 30 nam và nữ khỏe mạnh nhằm đánh giá tác động cấp tính của táo giàu flavonoid và rau bina giàu nitrate [6]. Người tham gia dùng 4 khẩu phần đồng năng lượng theo thứ tự ngẫu nhiên: nhóm chứng, táo, rau bina, và táo kết hợp rau bina [6]. Kết quả cho thấy so với nhóm chứng, nhóm ăn rau bina có chỉ số S-nitrosothiols và các hợp chất nitrosyl hóa khác (RXNO) trong huyết tương tăng lên 86 nmol/L (nhóm chứng đạt 33 nmol/L) và nồng độ nitrite đạt 99 nmol/L (nhóm chứng đạt 35 nmol/L) [6]. Rau bina giúp tăng độ giãn mạch qua trung gian dòng chảy ở động mạch cánh tay (chỉ số đo chức năng nội mô), giảm áp lực mạch và hạ huyết áp tâm thu [6]. Huyết áp tâm trương không thay đổi có ý nghĩa thống kê [6].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên, đối chứng, bắt chéo khác năm 2013 khảo sát 26 người khỏe mạnh từ 38 đến 69 tuổi [7]. Người tham gia ăn hai bữa ăn đồng năng lượng (2000 kJ): một bữa giàu nitrate (chứa 220 mg nitrate từ rau bina) và một bữa ít nitrate (đối chứng) [7]. Các chỉ số được đo trước ăn và đến 210 phút sau ăn [7]. Tại thời điểm 120 phút sau ăn rau bina, nồng độ nitrite nước bọt tăng gấp 8 lần và nitrate nước bọt tăng gấp 7 lần so với trước bữa ăn [7]. So với nhóm chứng, bữa ăn có rau bina làm tăng chỉ số đàn hồi động mạch lớn, giảm áp lực mạch và giảm huyết áp tâm thu [7]. Tuy nhiên, vận tốc sóng mạch cảnh - đùi, chỉ số tăng cường (augmentation index), độ đàn hồi động mạch nhỏ và huyết áp tâm trương không thay đổi đáng kể [7].
Để kiểm tra tác dụng kéo dài nhiều ngày, thử nghiệm đối chứng giả dược, bắt chéo năm 2015 đã theo dõi 27 người trưởng thành khỏe mạnh [1]. Họ dùng súp giàu nitrate (nấu từ rau bina, cung cấp 845 mg nitrate/ngày) hoặc súp ít nitrate (nấu từ măng tây, cung cấp 0,6 mg nitrate/ngày) trong 7 ngày, cách nhau 1 tuần nghỉ [1]. Trong 180 phút sau ăn vào Ngày 1, nhóm ăn súp rau bina giảm chỉ số tăng cường (đo độ cứng động mạch) 6,54% so với mức giảm 0,82% ở nhóm măng tây [1]. Đến Ngày 7, chỉ số này vẫn giảm 6,93% so với ban đầu, cho thấy cơ thể không bị nhờn tác dụng (nhờn thuốc) sau ít nhất 7 ngày dùng liên tục [1]. Đặc biệt, tại thời điểm 180 phút sau bữa ăn của ngày thứ 7, nhóm ăn rau bina giảm huyết áp tâm thu trung tâm 3,39 mmHg, huyết áp tâm trương trung tâm 2,60 mmHg và huyết áp tâm thu cánh tay 3,48 mmHg so với nhóm dùng măng tây [1].
Dữ liệu tổng hợp về nitrate vô cơ và tim mạch
Không chỉ dừng ở các thử nghiệm nhỏ lẻ, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2018 đã tổng hợp 34 nghiên cứu (trong đó 23 nghiên cứu đủ điều kiện phân tích gộp) về vai trò của nitrate và nitrite vô cơ đường uống trên người [2]. Kết quả chỉ ra tiêu thụ nitrate vô cơ giúp giảm huyết áp lúc nghỉ ngơi, cụ thể giảm 4,80 mmHg huyết áp tâm thu và 1,74 mmHg huyết áp tâm trương [2].
Bên cạnh hạ áp, phân tích gộp năm 2018 xác nhận nitrate vô cơ cải thiện chức năng nội mô (tăng độ giãn mạch qua trung gian dòng chảy thêm 0,59%), giảm độ cứng động mạch (giảm vận tốc sóng mạch 0,23 m/s; giảm chỉ số tăng cường 2,1%) và giảm độ kết tập tiểu cầu tới 18,9% [2].
Một tổng quan năm 2013 về các nghiên cứu can thiệp trên người ghi nhận mối quan hệ tỷ lệ nghịch giữa liều nitrate tiêu thụ và mức giảm huyết áp tâm thu: liều thấp ở mức 3 mmol nitrate đã giúp giảm 3 mmHg huyết áp tâm thu [4]. Tổng quan năm 2015 cũng dẫn lại dữ liệu cho thấy dùng sodium nitrate liều 0,1 mmol/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày (tương đương lượng nitrate có trong 150 đến 250 g rau giàu nitrate như rau bina, củ dền hoặc xà lách) giúp giảm huyết áp tâm trương ở người tình nguyện khỏe mạnh [5].
Ngoài mạch máu, nghiên cứu trên chuột năm 2016 bổ sung sodium nitrate vào nước uống trong 1 đến 2 tuần (liều tương đương chế độ ăn nhiều rau xanh) cho thấy sự gia tăng áp lực tâm thất trái, tăng tín hiệu canxi (Ca2+) nội bào cơ tim và cải thiện chức năng co bóp tâm thất trái [8]. Một nghiên cứu khác trên chuột dùng nitrite trong nước uống (50 mg/L) cũng giúp cải thiện tình trạng lão hóa mạch máu thông qua giảm vận tốc sóng mạch chủ và bình thường hóa độ giãn mạch phụ thuộc nội mô [5].
Hiểu lầm thường gặp về việc kết hợp thực phẩm và độ an toàn
Nhiều người cho rằng ăn kết hợp nhiều thực phẩm tốt cho mạch máu cùng lúc sẽ nhân đôi công dụng. Tuy nhiên, trong thử nghiệm năm 2012 trên 30 người, việc kết hợp táo giàu flavonoid và rau bina giàu nitrate dù làm tăng RXNO (69 nmol/L) và nitrite (80 nmol/L) so với nhóm chứng, nhưng lại không tạo ra tác dụng cộng gộp (additive effects) lên nồng độ nitric oxide tuần hoàn, chức năng nội mô hay huyết áp so với ăn riêng từng loại [6]. Dù các nghiên cứu trước đó gợi ý sự kết hợp này tăng sản xuất NO trong dạ dày, hiệu quả cộng thêm trong máu tuần hoàn vẫn chưa ghi nhận được [6].
Một lo ngại phổ biến khác là nitrate trong rau xanh gây ung thư. Thực tế, báo cáo năm 2017 dẫn dữ liệu từ Quỹ Nghiên cứu Ung thư Thế giới (World Cancer Research Foundation) khẳng định có bằng chứng mạnh mẽ cho thấy các loại rau giàu nitrate bao gồm rau bina và xà lách giúp giảm nguy cơ ung thư miệng, hầu, thanh quản, thực quản và dạ dày [3]. Cơ quan Vũ trụ Châu Âu (European Space Agency) thậm chí khuyến nghị trồng củ dền, xà lách, rau bina và rau cải tên lửa (rocket) để làm nguồn thực phẩm cho các sứ mệnh không gian dài ngày [3].
Giới hạn của bằng chứng và những ai nên thận trọng
Dù kết quả khả quan, hầu hết thử nghiệm ăn rau bina trực tiếp kể trên đều thực hiện trên người tình nguyện khỏe mạnh với quy mô nhỏ (từ 26 đến 30 người) và theo dõi trong thời gian ngắn (tác động cấp tính vài giờ hoặc sau 7 ngày) [6], [7], [1]. Các nhà khoa học trong hai bài tổng quan năm 2013 và 2018 đều nhấn mạnh cần thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng dài hạn để đánh giá hiệu quả thực sự trên biến cố tim mạch lâu dài, đặc biệt ở nhóm bệnh nhân đã mắc tăng huyết áp hoặc có nguy cơ bệnh tim mạch cao [2], [4]. Ngoài ra, dữ liệu về tăng co bóp cơ tim hay chống lão hóa mạch máu mới chỉ dừng ở mô hình trên chuột [5], [8].
Về mặt thận trọng, người đang điều trị tăng huyết áp hoặc mắc bệnh lý tim mạch không được tự ý bỏ thuốc để thay thế bằng rau bina. Thực phẩm giàu nitrate chỉ đóng vai trò hỗ trợ bên cạnh phác đồ y khoa. Bệnh nhân có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi lớn trong chế độ ăn hàng ngày.
Áp dụng thực tế trong bữa ăn gia đình
Nitrate tự nhiên là thành phần quan trọng trong các chế độ ăn lành mạnh nổi tiếng như chế độ ăn DASH (chuyên biệt để hạ huyết áp) và chế độ ăn Địa Trung Hải [3]. Để đạt lượng nitrate có lợi cho huyết áp tương đương trong nghiên cứu, một người có thể bổ sung khoảng 150 đến 250 g các loại rau giàu nitrate như rau bina, củ dền hoặc xà lách mỗi ngày [5].
Cách chế biến có thể linh hoạt từ món rau ăn kèm trong bữa chính đến nấu thành súp rau bina dùng hàng ngày [7], [1]. Do quá trình chuyển hóa nitrate thành nitrite phụ thuộc trực tiếp vào hoạt động của vi khuẩn có lợi trong khoang miệng, việc nhai kỹ rau xanh sẽ giúp quá trình sinh học này diễn ra thuận lợi [4].
Tóm lại, rau bina giúp hạ huyết áp và bảo vệ thành mạch nhờ cung cấp nguồn nitrate vô cơ tự nhiên để cơ thể tạo ra nitric oxide làm giãn mạch [6], [2]. Duy trì thói quen ăn từ 150 đến 250 g rau lá xanh như rau bina mỗi ngày trong chế độ ăn cân bằng là chiến lược đơn giản, an toàn để hỗ trợ sức khỏe tim mạch [2], [5]. Với người đã có bệnh lý huyết áp, hãy kết hợp dinh dưỡng lành mạnh cùng việc tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ.
