Vào những đợt nắng nóng đỉnh điểm, các bệnh viện thường ghi nhận số lượng bệnh nhân cấp cứu vì đau quặn thận do sỏi tăng vọt [1, 8]. Nhiều người bất ngờ khi biết rằng nhiệt độ môi trường tăng cao chính là yếu tố kích hoạt trực tiếp khiến sỏi thận kết tụ và phát tác triệu chứng nhanh hơn [2, 5].

Nguyên nhân cốt lõi là hiện tượng mất nước qua mồ hôi và qua hơi thở trong những ngày nắng nóng, làm giảm thể tích tuần hoàn và cô đặc nước tiểu [2, 6]. Khi lượng nước tiểu giảm sút nghiêm trọng, các tinh thể khoáng chất bị đẩy tới ngưỡng bão hòa cực hạn, dễ dàng kết tủa và lắng đọng thành sỏi niệu [2, 6].

Mối liên hệ rõ rệt giữa nhiệt độ và bệnh lý sỏi thận

Sự gia tăng nhiệt độ môi trường kéo theo gánh nặng bệnh tật lớn cho hệ tiết niệu [1, 4]. Bệnh sỏi thận vốn là một rối loạn chuyển hóa khoáng chất, thường tiến triển âm thầm cho đến khi sỏi di chuyển xuống niệu quản gây nên các cơn đau quặn thận cấp tính dữ dội [1]. Tại Mỹ, bệnh lý này ảnh hưởng đến khoảng 1/11 dân số và có xu hướng gia tăng mạnh trong 20 năm qua, đặc biệt ở phụ nữ và thanh thiếu niên [1].

Thời tiết nắng nóng gay gắt làm tăng tỷ lệ phát bệnh cấp tính trong một khoảng thời gian rất ngắn sau khi tiếp xúc với nền nhiệt cao [2]. Bằng chứng dịch tễ học ghi nhận bệnh sỏi thận xuất hiện phổ biến hơn đáng kể ở các khu vực địa lý có khí hậu nóng ẩm [3]. Hiện tượng đảo nhiệt đô thị kết hợp với biến đổi khí hậu toàn cầu đang khiến nhiều người phải tiếp xúc thường xuyên với mức nhiệt khắc nghiệt, làm gia tăng số ca bệnh [2].

Cơ chế sinh học: Mất nước qua mồ hôi làm bão hòa tinh thể nước tiểu

Cơ thể con người điều hòa thân nhiệt trong thời tiết oi bức chủ yếu thông qua việc bài tiết mồ hôi [2, 6]. Tuy nhiên, tình trạng mất nước không nhận biết được qua mồ hôi và đường hô hấp khiến lượng nước trong huyết tương sụt giảm nhanh chóng nếu không được bù đắp kịp thời [1]. Thận đóng vai trò then chốt bảo vệ cơ thể khỏi tình trạng mất nước nhưng cũng chính là cơ quan đích dễ bị tổn thương nhất trước áp lực nhiệt [4].

Khi cơ thể thiếu hụt nước, hệ thống nội tiết thần kinh được kích hoạt mạnh mẽ, bao gồm hệ thống renin-angiotensin-aldosterone và con đường giải phóng hormone chống bài niệu (ADH) nhằm tăng tái hấp thu nước ở ống thận [5]. Quá trình này giúp giữ nước cho cơ thể nhưng lại khiến nước tiểu bị cô đặc ở mức tối đa và làm biến đổi dòng chảy của hệ tiết niệu [2, 6]. Trong môi trường nước tiểu cô đặc, nồng độ các chất hòa tan vượt ngưỡng dung môi, làm tăng độ bão hòa tinh thể và tạo điều kiện lý tưởng cho các tinh thể liên kết thành sỏi [2, 6]. Căng thẳng nhiệt kéo dài còn gây rối loạn điện giải và kích hoạt các phản ứng stress tế bào ở thận [3, 6].

Bằng chứng khoa học về sự gia tăng ca nhập viện vì sỏi thận

Nhiều nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn trên thế giới đã định lượng chính xác tác động của nhiệt độ môi trường lên nguy cơ nhập viện do sỏi thận.

Tại bang California (Mỹ), một nghiên cứu phân tích chuỗi dữ liệu nhập viện hàng ngày do bệnh lý gan mật và thận từ năm 1999 đến 2009 cho thấy mối liên hệ mật thiết với số liệu khí tượng [6]. Sử dụng mô hình phi tuyến có độ trễ phân tán theo dõi tích lũy trong 14 ngày sau phơi nhiễm, nghiên cứu chỉ ra rằng vào mùa ấm (từ tháng 5 đến tháng 10), khi nhiệt độ trung bình tăng thêm 10 độ F, tỷ lệ nhập viện do sỏi tiết niệu tăng vọt 15,2% (khoảng tin cậy 95%: 10,3 - 20,4) [6]. Đồng thời, các ca nhập viện vì nhiễm trùng đường tiết niệu tăng 7,3% và nhiễm trùng huyết tăng 2,9% [6].

Tại bang South Carolina (Mỹ), các nhà khoa học đã thực hiện phân tích chuỗi thời gian dựa trên các ca bệnh sỏi thận từ năm 1997 đến 2014 và mô hình hóa đến năm 2089 dưới hai kịch bản biến đổi khí hậu [1]. Kết quả dự báo đến giai đoạn 2085-2089 (so với 2010-2014), tổng số ca sỏi thận liên quan đến nhiệt độ tăng 2,2% theo kịch bản giảm phát thải tích cực (RCP 4.5) và tăng 3,9% theo kịch bản phát thải khí nhà kính không kiểm soát (RCP 8.5) [1]. Chi phí y tế vượt mức do nắng nóng gây ra cho sỏi thận ước tính lần lượt là 57 triệu USD (RCP 4.5) và 99 triệu USD (RCP 8.5) [1].

Tại Trung Quốc, một nghiên cứu tại thành phố Hợp Phì năm 2023 đánh giá số ca cấp cứu sỏi niệu trên ghi nhận ngưỡng nhiệt độ kích hoạt sỏi thận xuất hiện rất sớm [7]. Ngay khi nhiệt độ môi trường vượt ngưỡng 9 độ C, số ca bệnh đã bắt đầu tăng lên đáng kể [7]. Các nghiên cứu khác được trích dẫn trong bài báo này cũng cho thấy ngưỡng nhiệt tương tự: trên 10 độ C ở nghiên cứu 5 thành phố của Mỹ, trên 13 độ C ở Seoul (Hàn Quốc), trên 21 độ C ở Quảng Châu (Trung Quốc), và trên 27 độ C ở Padua (Ý) kèm theo sự gia tăng rõ rệt các cơn đau quặn thận [7].

Lợi ích của nghiên cứu và giới hạn bằng chứng hiện tại

Các nghiên cứu dịch tễ học và mô hình khí hậu đã giúp ngành y tế dự báo trước nguy cơ và chuẩn bị nguồn lực cấp cứu vào các đợt nắng nóng cao điểm [1, 2]. Việc phát hiện vai trò của các protein sốc nhiệt (như HSP27, HSP60, HSP70, HSP90) trong việc bảo vệ tính toàn vẹn tế bào và sửa chữa protein bị tổn thương ở mô thận mở ra hướng đi mới cho các liệu pháp dược lý bảo vệ thận trước căng thẳng nhiệt [6, 7].

Tuy nhiên, bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Các dữ liệu dịch tễ học chủ yếu dựa trên số ca nhập viện hoặc số lượt khám cấp cứu, chưa bao quát được toàn bộ các trường hợp sỏi kích thước nhỏ không triệu chứng trong cộng đồng [1, 8]. Mặt khác, sự nhạy cảm theo giới tính và độ tuổi có sự khác biệt giữa các khu vực địa lý: một số nghiên cứu tại Nhật Bản, Canada, Hàn Quốc ghi nhận nam giới nhạy cảm hơn, trong khi nghiên cứu tại Cuneo (Ý) và Hợp Phì (Trung Quốc) lại chỉ ra nữ giới nhạy cảm hơn với nhiệt độ [4, 8]. Những khác biệt này có thể chịu tác động bởi yếu tố khí hậu vùng miền, chủng tộc, tỷ lệ mỡ cơ thể, biến động nội tiết và điều kiện kinh tế xã hội [7].

Những hiểu lầm thường gặp về sỏi thận trong mùa nắng

Nhiều người lầm tưởng rằng sỏi thận là bệnh lý mạn tính phát triển rất chậm nên thời tiết vài ngày nắng nóng không thể gây ảnh hưởng. Thực tế, các nghiên cứu xác nhận sự tiếp xúc với nhiệt độ cao có thể kích hoạt các đợt sỏi thận cấp tính trong một khung thời gian rất ngắn ngay sau những ngày nắng nóng đỉnh điểm [2, 5]. Nước tiểu cô đặc nhanh chóng kết tinh các tinh thể mới hoặc làm lắng đọng thêm khoáng chất khiến viên sỏi sẵn có tăng kích thước và di chuyển làm tắc nghẽn đường niệu [2, 5].

Một sai lầm phổ biến khác là chỉ khi nào cảm thấy khát mới cần uống nước. Cơ chế khát thường xuất hiện trễ hơn so với thời điểm cơ thể bắt đầu rơi vào tình trạng thiếu nước. Khi làm việc hoặc ở ngoài trời nắng, lượng nước mất qua mồ hôi diễn ra liên tục; nếu đợi có cảm giác khát mới uống thì nước tiểu đã bị cô đặc trong nhiều giờ trước đó, tạo điều kiện thuận lợi cho tinh thể bão hòa và kết tủa [2, 6].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Mọi người đều có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi nhiệt độ cao, tuy nhiên một số nhóm đối tượng có độ nhạy cảm cao hơn hẳn:

  • Người lao động ngoài trời: Nhóm này chịu tải lượng nhiệt trực tiếp kết hợp gắng sức thể lực, dẫn đến mất nước khối lượng lớn qua mồ hôi, kích hoạt mạnh phản ứng căng thẳng nhiệt ở thận [6, 7].
  • Người cao tuổi và phụ nữ mang thai: Khả năng điều hòa thân nhiệt kém hơn và chức năng sinh lý thận nhạy cảm trước tình trạng mất cân bằng điện giải [6, 7].
  • Nhóm tuổi lao động: Nghiên cứu tại Canada ghi nhận nhóm 40-69 tuổi nhạy cảm với nhiệt độ, trong khi nghiên cứu tại Seoul (Hàn Quốc) và Hợp Phì (Trung Quốc) chỉ ra người dưới 40 tuổi hoặc từ 30-44 tuổi có nguy cơ cao hơn, nhiều khả năng do thời gian tiếp xúc với môi trường bên ngoài nhiều hơn [7].
  • Người có tiền sử mắc sỏi tiết niệu hoặc bệnh thận mạn: Căng thẳng nhiệt và mất nước có thể làm trầm trọng thêm bệnh thận mạn tính và thúc đẩy biến cố tim mạch ở người đã có bệnh nền [3, 6].

Biện pháp bảo vệ thận và phòng ngừa hình thành sỏi trong mùa hè

Để giảm thiểu tác động tiêu cực của nhiệt độ cao lên hệ tiết niệu, cần áp dụng các biện pháp can thiệp thực tế:

  • Bù nước chủ động: Uống nước đều đặn suốt cả ngày, không chờ đến khi khát mới uống. Cần bổ sung lượng nước tương đương với lượng mồ hôi đã mất khi làm việc hoặc vận động thể lực [5]. Quan sát màu sắc nước tiểu, nếu nước tiểu có màu vàng sậm tức là cơ thể đang thiếu nước và cần bổ sung ngay.
  • Làm mát môi trường sống và nơi làm việc: Hạn chế tiếp xúc trực tiếp với nắng nóng vào các khung giờ cao điểm giữa trưa; sử dụng quạt, điều hòa hoặc tạo không gian che chắn giảm nhiệt độ tại nơi làm việc ngoài trời [5].
  • Chế độ dinh dưỡng cân bằng: Tránh tiêu thụ quá nhiều thực phẩm chứa hàm lượng muối cao trong những ngày nắng nóng, vì lượng muối dư thừa làm tăng bài tiết canxi qua nước tiểu, kết hợp với nước tiểu cô đặc sẽ gia tăng nguy cơ kết tinh sỏi.
  • Tham vấn y tế: Bệnh nhân có tiền sử sỏi niệu hoặc đang điều trị bệnh lý thận mạn tính, suy tim cần trao đổi với bác sĩ để có hướng dẫn cụ thể về lượng nước uống hàng ngày phù hợp với tình trạng bệnh lý cá nhân.

Hiện tượng gia tăng nhiệt độ môi trường vào mùa nóng đẩy nhanh quá trình mất nước qua mồ hôi, khiến nước tiểu cô đặc và thúc đẩy nguy cơ tạo sỏi thận [1, 2, 6]. Việc chủ động bổ sung nước đầy đủ và giữ mát cơ thể là biện pháp khoa học thiết yếu để bảo vệ sức khỏe hệ tiết niệu. Khi xuất hiện các triệu chứng bất thường như đau quặn vùng hông lưng, tiểu buốt hoặc tiểu ra máu, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.